1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-3-68 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 02-47/587-240
Karar Tarihi : 8.8.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR,
Murat GENCER, Mustafa PARLAK, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Tarkan ERDOĞAN, Bedia Sanem ŞİMŞEK
C- ŞİKAYET EDEN: Ankara Sıhhi Tesisat, Kalorifer, H.G. Doğalgaz,
İzolasyon ve Montajcıları Odası
Fevzi Paşa Mah. Fuat Börekçi Cad. No:15/6
06030 Ulus/ANKARA
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN
Ankara Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (ASKİ)
Kazım Karabekir Cad. No:70 06030 Ulus/ANKARA
E- DOSYA KONUSU: Ankara Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü
(ASKİ)’nün su sayacı pazarında yıkıcı fiyatlandırma yoluyla hakim durumunu
kötüye kullandığı iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: ASKİ'nin su aboneliği için müracaatta bulunanlara düşük
fiyatla su sayacı sattığı ve bu işlemin, Ankara Sıhhi Tesisat, Kalorifer, H.G.
Doğalgaz, İzolasyon ve Montajcıları Odası’na kayıtlı ve Ankara ili sınırları içinde
konutlara su sayacı satan esnafın faaliyetlerini engellediği, ASKİ’nin bu faaliyeti
yönetim kurulunun aldığı bir kararla yürüttüğü, ancak esnafla benzer vergi gibi
yükümlülüklerinin bulunmadığı bu nedenle esnafın büyük ölçüde zarara uğradığı
iddia edilerek ASKİ'nin su sayacı satma girişiminin durdurulması istenmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 10.6.2002 tarih ve 2577 sayı ile giren
Ankara Sıhhi Tesisat, Kalorifer, H.G. Doğalgaz, İzolasyon ve Montajcıları Odası
adına Yönetim Kurulu Başkanı H…. Y… ve Genel Sekreter Y… G…. imzalı şikayet
başvurusu üzerine hazırlanan 28.6.2002 tarih ve 2002-3-68/BN-02-TE sayılı Bilgi
Notu, Rekabet Kurulu’nun 4.7.2002 tarih ve 02-42 sayılı toplantısında görüşülerek
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
Anılan karar uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 1.8.2002 tarih ve
2002-3-68/ÖA-02-TE sayılı Önaraştırma Raporu, 6.8.2002 tarih, REK.0.07.00.00/55
sayılı Başkanlık önergesi ile 02-47 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağanmıştır.
2 REKABET KURUMU
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; 4054 sayılı Kanun kapsamında bir
teşebbüs olan ASKİ’nin, mevcut koşullar altında, ilgili pazarda hakim durumda
olmamasından ötürü, su sayacı satma faaliyetinin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi
bağlamında değerlendirilemeyeceği, dolayısıyla, anılan Kanun’un 41. maddesi
gereği ASKİ hakkında soruşturma açılmasına yer olmadığı ve şikayetin reddedilmesi
gerektiği ifade edilmektedir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Taraflar
I.1.1. Ankara Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (ASKİ)
ASKİ, Ankara Büyük Şehir Belediyesi’nin su ve kanalizasyon hizmetlerini
yürütmek ve bu amaçla gereken her türlü tesisi kurmak, kurulu olanları devralmak ve
bir elden işletmek üzere kurulmuştur.
Yukarıda sayılan hizmetleri almak amacıyla, ASKİ ile hizmet sözleşmesi
yapan gerçek ve tüzel kişiler “abone” olarak adlandırılmaktadır. Ankara Büyük Şehir
Belediyesi sınırları içinde 31.12.2001 tarihi itibarıyla 1,037,339 adet su abonesi
bulunmaktadır. ASKİ’nin Kuruluş Yasası olan 2560 sayılı İstanbul Su ve
Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un 1.
maddesinde belirlenen görev ve yetki alanı içerisindeki abonelere götürdüğü her
türlü hizmetin güvence, bedel ve yaptırımlarının düzenlendiği Tarifeler
Yönetmeliği’nin 8. maddesinde belirtildiği üzere özel ve tüzel kişiler, döşenmiş olan
su ve kanalizasyon şebekesine bağlantı yapabilmek için ASKİ Genel Müdürlüğü’ne
başvuruda bulunurlar. Bağlantı için bir engel bulunmaması halinde başvuru sahibi
yürürlükteki tarifelere göre bağlantı, hizmet ve güvence bedellerini ödedikten sonra
sayaç takma işi gerçekleştirilir. Abone, takılacak olan sayacı ASKİ’den temin
edebileceği gibi pazarda aynı ürünün satışını yapan esnaftan da satın
alabilmektedir.
Su sayacı üretimi yapılabilmesi için üretici şirket tarafından öncelikle iki
koşulun yerine getirilmesi gerekmektedir. Bunlar, ilk olarak, su sayacının Türk
Standartları Enstitüsünce belirlenen standartlara uygunluğunun tescil edilmesi, daha
sonra da Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Ölçüler ve Standartlar Genel Müdürlüğü
tarafından tip tasdiki yapılmasıdır. Üretici firmalar, ISO 4064 ve Avrupa Birliği üye
ülkelerinin yasal metroloji kurumları tarafından ortaklaşa hazırlanan EEC 75/33
standardına uygun üretim yapmak suretiyle kalite konusunda yoğun bir rekabet
içindedirler.
I.1.2. Diğer Taraflar
Türkiye’de su sayaçlarının üretimi ve/veya pazarlanmasında faaliyet gösteren
belli başlı şirketler; TEKSAN Su Sayaçları San. ve Tic. A.Ş. (TEKSAN), BAYLAN
Ölçü Aletleri San. ve Tic. Ltd. Şti. (BAYLAN), GÜNAL Ölçü Aletleri San. ve Tic. A.Ş.
(GÜNAL) ve CEM Batari ve Musluk San. Koll. Şti. (CEM) olarak sıralanabilir. Bunlar
arasında TEKSAN yaklaşık % ….’lık pazar payıyla lider konumdadır. Bununla
beraber 1992 yılında pazara giren BAYLAN özellikle piyasaya tanıttığı ve geniş
kabul gören yaş tipi su sayaçlarıyla pazarda önemli bir konuma sahip olmuştur.
3 REKABET KURUMU
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Şikayete konu rekabetin sınırlandığı iddia edilen pazarın incelenmesinde
karşılaşılan en geniş ürün grubu birbirinden çok farklı kullanım alanları ve işlevleri
olan sıvı ölçüm aletleridir. Dolayısıyla ilgili pazarın, her türlü sıvı ile ilgili ölçüm ve
kontrol ihtiyacına cevap veren sıvı ölçüm aletlerine doğru daraltılması
gerekmektedir. Ancak petrol ürünleri, kimyasal ve endüstriyel sıvılar, su, atık su,
asitler, sıvı gıdalar ve diğer akışkanların ölçümünde kullanılan sıvı ölçüm aletlerinin
de kullanım amaçları, yerine getirdikleri işlevler ve teknik özelliklerindeki farklılıklar
bakımından birbirleriyle ikamesi söz konusu olmamaktadır. Bundan dolayı, pazarın
kullanım alanına göre ev ve sanayi tipi olarak iki temel kategoriye ayrılabilecek su
sayaçlarını kapsayacak şekilde daraltılması gerekmektedir.
Su sayacı, su ile devamlı temas halinde kalarak geçen suyun miktarını, belirli
prensiplere ve kurallara bağlı olarak ve dinamik parçaların hareketi sonucu,
belirleyen bir ölçme aletidir.
Su sayaçlarının abonenin su kullanım miktarına göre 15 mm’den 800 mm
çapa kadar çeşitli ebatta ve suyun ölçülmesindeki teknik farklılıklar itibarıyla kuru ve
yaş olmak üzere iki ayrı tipte üretilmesi şikayete konu olan tarafın satışlarının
incelenmesinde önem taşımaktadır. Gerek ASKİ’nin gerekse su sayacı satışı yapan
diğer teşebbüslerin üretici firmalardan yaptıkları alımların büyük çoğunluğunu yaş tip
su sayaçları oluşturmaktadır. Bu durum, ASKİ’nin yaş tip su sayacı tercih etmesi ve
diğer teşebbüslerin de alımlarını bu doğrultuda yapmaya başlamaları sonucu ortaya
çıkmıştır.
ASKİ’nin yaş tip su sayacını tercih etmesinin en önemli nedeni ise bu tip
sayaçlarda daha az arızaya rastlanması, bakım ve onarım masraflarının kuru tipe
nazaran daha az olmasıdır. Nitekim, kuru tip magnetli sayaçlar sık bozulmakta ve
plastik aksamda fazla hasara yol açmakta, hassasiyetinin azalması sonucu eksik su
ölçümü yapabilmektedir. Bir diğer neden ise yaş tip sayaçlarda daha az malzeme
kullanıldığı için fiyatının düşük olmasıdır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden su sayacı satışlarının yaklaşık %95’ini yaş
tip su sayacının oluşturduğu anlaşılmıştır. Bunların içinde de 20 mm’lik yaş tip çok
hüzmeli soğuk su sayacı en çok satışı yapılan çeşittir. Dolayısıyla, özellikle fiyat-
maliyet analizinde bu çeşit sayaç temel alınmıştır.
Değinilmesi gereken bir başka husus da, ASKİ’nin bir kamu kurumu olması
ve 2560 sayılı Kanun’dan kaynaklanan görev ve yetkilerinin bulunmasının esnafın
faaliyetlerinin kapsamını daraltmasıdır. Tarifeler Yönetmeliği'nin 9.maddesinde su
şube yolunun tanımı yapılmıştır. Buna göre şube yolu şebeke hattından sayaca
kadar uzanır ve sayacın bitimindeki bağlantı rekorunda sona erer. Aynı maddenin (e)
bendine göre “Şube yollarının korunması abonelere, bakım ve onarımı ASKİ Genel
Müdürlüğü’ne aittir.” ve (f) bendine göre “ASKİ Genel Müdürlüğü’nün sorumluluğunda
olan şube yolunun ve su sayacının işletme ve bakım masraflarını karşılamak üzere
şube yolu bakım ücreti alınır...Sayaçtan sonraki arızalar abonelere aittir”.
Yönetmeliğin Sayaçlar başlıklı 12. maddesinin (o) bendinde ise, “Sayaçların ihmal
sonucunda dikkatsizlikten veya dış etkiler nedeni ile (donması, yanması, vb.)
4 REKABET KURUMU
bozulması, kırılması veya tahrip olarak hurdaya ayrılması sonucu, aboneler
yürürlükteki tarifeye göre sayacın bedelini peşin olarak ASKİ Genel Müdürlüğü’ne
ödeyecektir.” denilmektedir. Diğer bir deyişle, su şube yoluna dahil olan su sayacının
bozulması, kırılması veya tahrip olarak hurdaya ayrılması sonucu değiştirilmesi
durumunda yeni sayaç takılması ancak ASKİ tarafından gerçekleştirilir. Bunun
dışındaki sebeplerle sayacını değiştirmek isteyen aboneler alımlarını ASKİ’den ya da
esnaftan yapmak konusunda yine serbesttirler. Ancak elde edilen bilgilere göre
bozulma, kırılma veya tahrip olma dışında sayaç yenilemek pek rastlanılan bir durum
değildir. Dolayısıyla, şikayetçi taraf olan esnaf sayaç satışını yeni abonelere
yapmaktadır.
Yukarıda yer alan bilgiler çerçevesinde ilgili pazar, yeni abonelere su sayacı
satışı pazarı olarak belirlenmiştir.
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve
Görevleri Hakkında Kanun’un 1. maddesinin üçüncü fıkrasında “Genel Müdürlüğün
hizmeti, İstanbul Büyük Şehir Belediyesinin görev alanı ile sınırlıdır.” denilmektedir.
Aynı Kanun’un Ek-5. maddesine göre de “Bu Kanun diğer büyükşehir belediyelerinde
de uygulanır” ifadesi yer almaktadır. Dolayısıyla ilgili coğrafi pazar belirlenirken ilgili
Kanun’daki bu düzenlemeler esas alınmıştır.
Büyük şehir belediyeleri ile ilçe belediyelerinin kuruluş, görev ve yetkilerine,
merkezi idare ve diğer mahalli idareler ile münasebetlerine dair esas ve usulleri
kapsayan 3030 sayılı Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun
Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun’un 3. maddesinde
büyük şehirin tanımına yer verilmiştir. Buna göre;
"Büyük şehir: Belediye sınırları içinde birden fazla ilçe bulunan şehirleri,
İlçe belediyesi: Büyük şehir belediye sınırları içinde kalan ilçelerde kurulan
belediyeleri,"
ifade etmektedir. Aynı Kanun’un 5. maddesinin 1. fıkrasında da “Büyük Şehir
Belediyelerinin sınırları, ismini aldıkları büyük şehirlerin belediye sınırlarıdır.”
denilerek büyük şehir belediyelerinin sınırları belirtilmiştir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, ASKİ’nin belediyenin görevli ve yetkili
olduğu alanlar dahilinde su sayacı satışı faaliyetinde bulunduğu anlaşılmaktadır.
Buna göre; büyük şehir belediyesi sınırları içinde yeni abonelik işlemi için
başvuranlara isteğe bağlı olarak satış yapılmakta, şehir dışından gelenlere ve abone
olmayanlara ise satış yapılmamaktadır. Dolayısıyla, su sayacı satışı yapılan ilçe
belediyeleri Çankaya, Mamak, Altındağ, Keçiören, Yenimahalle, Sincan, Etimesgut
ve Gölbaşı olarak sıralanmaktadır.
Yukarıda verilen bilgiler ışığında, ilgili coğrafi pazar Ankara Büyük Şehir
Belediyesi sınırları olarak tesbit edilmiştir.
I.3. Bulgular
1. ASKİ’nin görev ve yetki alanı içerisindeki abonelerine götürdüğü hizmetlerin
güvence, bedel ve yaptırımlarını düzenleyen Tarifeler Yönetmeliği’nin 12.
maddesinin (m) bendinde “ASKİ Genel Müdürlüğü, sayaçları satın alıp, abonelere
5 REKABET KURUMU
satacağı gibi aboneler de standartlara uygun olmak koşuluyla ASKİ Genel
Müdürlüğü’nün belirleyeceği tipte sayacı satın almakta serbesttir.” İfadesi yer
almaktadır. Nitekim ASKİ, yönetim kurulunun 9.3.1995 tarihinde aldığı kararla,
abonelik işlemlerini yaptıranlara su sayaçlarını bedeli mukabilinde satmaya
başlamıştır. ASKİ, bu amaçla ihtiyaç olması halinde yıl içinde açtığı ihaleler yoluyla
üretici firmalardan su sayacı temin etmektedir.
Abone İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 2.3.1995 tarih ve 4252-95 sayılı yazısının
9.3.1995 tarihinde görüşülmesi sonucu alınan kararda su sayacı satışı faaliyetine
başlanmasının gerekçesi şu şekilde açıklanmıştır:
“Kuruluşumuz abonelik sayısı 736,080’e ulaşmış olup, günde ortalama olarak 200
yeni abonelik işlemleri yapılmaktadır. Su almak için kuruluşumuza başvuran
aboneler, temin ettikleri su sayaçlarını abonelik işlemlerini bitirdikten sonra Sayaç
Sökme Takma Müdürlüğümüzde kontrol ettirerek konutlarına takmaktadırlar.
Piyasadaki sayaçların tümü TSE belgeli olmasına rağmen teknik özellikleri ve boyları
itibarıyla farklılıklar göstermektedirler. Bu hem tamir esnasında hem de sökme takma
aşamasında sorunlar yaratmaktadır.
Bu nedenle standartlaşmaya gidilmesi için kuruluşumuz abonelik işlemlerini
yaptıranlara aynen malzemeli keşiflerde uygulandığı gibi su sayaçlarının bedeli
mukabilinde Kuruluşumuzdan verilmesi uygun bulundu.”
Ayrıca, raportörler tarafından ASKİ Sayaç Sökme Takma Müdürü ve Sayaç
Bakım ve Onarım Müdürü ile yapılan görüşmelerde; ASKİ’nin su sayacı satma
faaliyetine başlamasında su abonelerinden gelen istek ve şikayetlerin etkili olduğu,
abonelerin ASKİ’den sayaç alma zorunluluğunun bulunmadığı, bununla beraber
ASKİ’den su sayacı alınmasının tercih edilmesinde ASKİ’nin bir kamu kurumu
olmasının ve sayaçlar üzerindeki ASKİ damgasının etkili olduğu belirtilmiştir.
2. ASKİ bünyesinde, büyük şehir belediyesi sınırları içinde yeni abonelik için
başvuranlara isteğe bağlı olarak mevcut abonelere de sayaçlarının bozulması,
kırılması veya tahrip olarak hurdaya ayrılması nedeniyle yürürlükteki tarifeye göre
sayaç satışı yapılmaktadır. Ancak, ilgili ürün pazarı belirlenirken de ifade edildiği
üzere, su sayacı satışı yapan esnaf ancak yeni abonelik için başvuracak olanlara
satış yapabilmektedir.
İlgili pazarda ASKİ’ye ait pazar payının belirlenmesinde yıllık yeni abone
sayıları ve o yıl içinde ASKİ’nin yeni abonelere yaptığı satışların miktarı esas
alınmıştır. Buna göre, ASKİ’nin pazar payı 1999 yılında yaklaşık % 12, 2000 yılında
%17 ve 2001 yılında % …. olarak gerçekleşmiştir.
3. ASKİ, satmakta olduğu su sayaçlarının fiyatını Bütçe ve Mali İşler Dairesi
Başkanlığı’nın tavsiyesi üzerine yönetim kurulunun aldığı kararla belirlemektedir.
Bütçe ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı, fiyatın günün koşullarına göre düşük kaldığı
durumlarda, piyasada fiyat araştırması yaparak ve Sayaç Bakım ve Onarım
Müdürlüğü’nden yahut İller Bankası’ndan görüş alarak fiyat tavsiyesinde
bulunmaktadır. Aşağıda söz konusu kararlar üzerine 20 mm’lik su sayacı için
belirlenen satış fiyatları görülmektedir:
6 REKABET KURUMU
Tablo1. Yıllar itibarıyla Su Sayaçları Satış Fiyatları
1999 3.919.724 TL* + KDV
2000 4.500.000 TL + KDV
2001 7.600.000 TL + KDV
2002 10.000.000 TL + KDV
*Yıl içinde gerçekleşen fiyat farkı dikkate alınarak
hesaplanan ağırlıklı ortalama
Önaraştırma raporunun hazırlandığı tarihlerde ASKİ’nin su sayacı fiyatının
10,000,000 TL + %18 KDV olduğu, buna karşılık şikayet sahiplerinden TEKSAN'ın
esnaf tarafından aynı ürünün ortalama olarak 14-15.000.000 TL'ye satılmakta
olduğunu ifade ettiği öğrenilmiştir.
4. ASKİ’nin ve ilgili pazarda satış yapmakta olan esnafın su sayacı ürününe ilişkin
maliyetleri de tespit edilen bulgular arasındadır. Gerek ASKİ, gerekse esnaf,
alımlarını söz konusu ürünü üreten ve pazarlayan firmalardan yapmaktadırlar.
ASKİ’nin alışları ile ilgili daire olan Makine ve İkmal Dairesi Başkan
Yardımcılığı'ndan temin edilen bilgilerden, ASKİ'nin yıl içinde ortaya çıkan ihtiyacına
göre su sayacı pazarlayan firmaların katıldığı bir ihale düzenleyerek alım yaptığı
tesbit edilmiştir. Ancak alımı yapılan bu sayaçların tümü aynı yıl içinde
satılmamaktadır. Bunun nedeni ise ASKİ’nin ağır kış şartlarında bozulan ve hasar
gören su sayaçlarını yenileme hizmetini yürütebilmesi için ihtiyati stok bulundurma
zorunluluğudur.
ASKİ’nin alım miktarları ağırlık olarak kullanılmak suretiyle bulunan KDV hariç
ortalama birim fiyatları 2000 yılı için 3.450.000 TL (alım miktarı 35000 adet), 2001
yılı için 6.000.000 TL (alım miktarı (………… adet) ve 2002 yılı için 5.203.248 TL
(alım miktarı ………….) şeklindedir.
ASKİ dışında su sayacı satan diğer esnaf ise, üretici firmaların liste fiyatları
üzerinden alış yapmaktadırlar. En çok satışı yapılan 20 mm’lik yaş tip çok hüzmeli
soğuk su sayacı fiyatı incelendiğinde; TEKSAN’ın 1.7.2002 tarihinden itibaren
geçerli KDV hariç fiyat listesinde adı geçen ürünün fiyatının 16.700.000 TL olduğu
görülmektedir. Bu liste fiyatı üzerinden de %35 oranında iskonto uygulanmaktadır.
Dolayısıyla, esnaf için KDV hariç alış fiyatı 10.855.000 TL olarak ortaya çıkmaktadır.
I.4.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.4.1. Teşebbüs Analizi
ASKİ, 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü
Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un Ek-5. maddesi hükmü uyarınca 25.3.1987
tarih ve 19411 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 1.3.1987 tarih
ve 87/11595 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile kurulmuş olan belediyeye bağlı
müstakil bütçeli, kamu tüzel kişiliğini haiz ve görev alanı Ankara Büyük Şehir
Belediyesi’nin sınırlarından oluşan bir kuruluştur. 2560 sayılı Kanun’un 3. maddesi
uyarınca ASKİ’nin yönetimi Genel Kurul, Yönetim Kurulu, Denetçiler ve Genel
Müdürlük organlarınca sağlanır ve yine aynı Kanun’un 4. maddesine göre Ankara
Büyük Şehir Belediye Meclisi, ASKİ Genel Kurulu olarak görevli ve yetkilidir.
7 REKABET KURUMU
Dosya konusu olayda şikayet edilen taraf olan ASKİ’nin, 4054 sayılı Kanun’un
uygulanması bakımından teşebbüs sayılıp sayılmayacağının tesbit edilmesi ve bu
aşamada ASKİ’nin su sayacı satma girişiminin iktisadi bir faaliyet olup olmadığının
ve kamuya ait olan bu kurumun bağımsız karar verip veremeyeceğinin belirlenmesi
gerekmektedir.
Aşağıda Rekabet Kurulu’nun 01-12/114-29 sayı ve 13.03.2001 tarihli kararına
paralel olarak, ASKİ’nin şikayet konusu faaliyeti, piyasada mal ve hizmet üretme,
pazarlama, satma, diğer bir deyişle piyasada ekonomik faaliyet gösterme olarak
nitelenen fonksiyonel ölçüt ve bağımsız karar verebilme ve ekonomik bakımdan bir
bütün teşkil etme olarak nitelenen şekli ölçüt olmak üzere iki kritere dayanılarak
değerlendirilmiştir.
4054 sayılı Kanun’un 2. maddesinin gerekçesinde “Teşebbüslerin kamu
kurumlarına veya özel kişilere ait olmasının bir önemi yoktur. Her ne kadar rekabet
hukukunda da kamu yararı ve kamu düzeninin korunması amaçları ön plana
çıkıyorsa da genel ekonomik menfaatlere hizmet etmekle görevlendirilmiş
teşebbüslerin bu görevlerini yerine getirmelerinin rekabet kurallarıyla çatışmaması
gerekir..” denilerek kamu teşebbüslerinin 4054 sayılı Kanun kapsamında olduğu
açıkça ortaya konmuştur.
İncelenen şikayete konu su sayacı satışının ticari bir faaliyet olduğuna kuşku
bulunmamaktadır. Nitekim, pazarda piyasa ekonomisinin gerekleri çerçevesinde
faaliyet gösteren çok sayıda teşebbüs bulunmaktadır.
Diğer taraftan ASKİ, müstakil bütçeye, belediyeden ayrı gelir kaynaklarına ve
ayrı bir yönetime sahiptir.
1580 sayılı Belediye Kanunu’nun Belediyenin vazifeleri başlıklı 15.
maddesinin 47. bendinde yer alan “Kanuna göre doğrudan doğruya veya alâkadar
tarafından müracaat üzerine gaz, su, elektrik sarfiyatını müş’ir saat ve aletleri veya
taksimetreleri teftiş etmek” hükmü ile belediyelere su sayaçlarının işleyişini
denetleme görevi verilmiştir. 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel
Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un Kuruluş başlıklı 1. maddesinin
ilk fıkrasında yer alan “İstanbul Büyük Şehir Belediyesinin su ve kanalizasyon
hizmetlerini yürütmek ve bu amaçla gereken her türlü tesisi kurmak, kurulu olanları
devralmak ve bir elden işletmek üzere İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel
Müdürlüğü kurulmuştur” hükmü ve "Görev ve Yetkiler" başlıklı 2. maddesinin (d)
bendinde yer alan “Su ve kanalizasyon hizmetleri konusunda hizmet alanı içindeki
belediyelere verilen görevleri yürütmek ve bu konulardaki yetkileri kullanmak” hükmü
ile de su sayaçlarının teftişi su ve kanalizasyon idarelerine verilerek tek tip
örgütlenmeye gidilmiştir. ASKİ’nin abonelerine götürdüğü her türlü hizmetin güvence,
bedel ve yaptırımlarının düzenlendiği Tarifeler Yönetmeliği’nin Sayaçlar başlıklı 12.
maddesinin (m) bendinde “ASKİ Genel Müdürlüğü, sayaçları satın alıp, abonelere
satacağı gibi aboneler de standartlara uygun olmak koşuluyla ASKİ Genel
Müdürlüğü’nün belirleyeceği tipte sayacı satın almakta serbesttir.” şeklinde yasal bir
düzenleme de mevcuttur.
Ayrıca dosya konusu olan su sayacı satımına ilişkin yönetim kurulunun
9.3.1995 tarihli kararı Abone İşleri Daire Başkanlığının önerisi üzerine alınmıştır.
8 REKABET KURUMU
Bu çerçevede; ASKİ’nin su sayacı satma faaliyetinin ekonomik faaliyet teşkil
ettiği ve ASKİ’nin bağımsız karar verebildiği kanaatine varılmış dolayısıyla
fonksiyonel ve şekli ölçüt kriterlerinin karşılandığı anlaşılmış ve bu nedenle ASKİ
4054 sayılı Kanun’un uygulanması bakımından teşebbüs olarak değerlendirilmiştir.
I.4.2. Hakim Durum Analizi
ASKİ’nin yeni abonelere su sayacı satışında ulaştığı pazar payı 1999, 2000,
ve 2001 yıllarının hiçbir döneminde % .…’nin üzerine çıkmamıştır. İncelenen yıllar
içinde en yüksek pazar payına %17 ile 2000 yılında ulaşılmıştır. ASKİ’nin su sayacı
alımlarının esnafa göre yüksek oranlarda olmasına rağmen, ilgili coğrafi pazarda
mevsimsel şartlar dikkate alınarak ihtiyati stok bulundurma zorunluluğu, alımlarının
tümünü yeni abonelere satarak değerlendirmesini engellemekte, bu durum da
ASKİ’nin pazar payının yukarıda gösterilen seviyelerde oluşmasına sebep
olmaktadır. Dolayısıyla, pazar payı açısından ASKİ’nin ilgili pazarda hakim durumda
olduğu iddiası doğrulanamamaktadır.
İlgili pazarda faaliyet gösteren diğer teşebbüslerin çok sayıda ve dağınık
olması piyasa payları bakımından görece değerlendirme yapmayı zorlaştırmaktadır.
Bununla birlikte, dosya mevcudu bilgi ve belgeden yeni abone olacakların su
sayaçlarını ASKİ’den temin etmeyi tercih ettikleri anlaşılmıştır. Burada ASKİ’nin bir
kamu kuruluşu olmasının sağladığı güvenilirliğin (sayaçlar üzerindeki ASKİ soğuk
damgasının etkisi gibi) yanısıra tüketiciye yakın olması da satışlarının esnafa oranla
yüksek olmasına sebep olmaktadır. Nitekim ASKİ, su sayacı satışını su aboneliği için
müracaatlar sırasında yapabilmekte, abone olacaklar da tüm abonelik işlemlerini bir
noktada tamamlamayı su sayacı almak için piyasada bir süre daha araştırma
yapmaya tercih edebilmektedir.
Hakim durumun tespit edilmesinde pazar payı yanında ilgili piyasaya yeni
girecek olan teşebbüslerin karşılaşabilecekleri zorluklar da göz önüne alınmaktadır.
Dosya konusu olayda, yeni abonelerin su sayaçlarını ASKİ’den alma gibi hukuki
yahut fiili bir zorunlulukları bulunmamaktadır. Buna rağmen, ASKİ su sayacı
pazarlayan firmalardan yüksek miktarda ve nakit karşılığında alım yapabilmektedir.
ASKİ’nin diğer teşebbüsler karşısında sahip olduğu avantaj ölçek ekonomilerinden
kaynaklanmaktadır. Zira, ASKİ’nin yıl içinde 69.000 adetlik nakit karşılığı alım
yapması söz konusuyken, su sayacı satan her teşebbüsün büyüklüğü itibarıyla bu
miktarda alım yapması söz konusu değildir. Dolayısıyla, ilgili pazarda giriş engeli
yaratıldığına dair bir göstergenin varlığından söz etmek mümkün değildir.
Şikayet edilen teşebbüsün piyasa faaliyetine ilişkin davranışları da hakim
durum değerlendirmesinde göz önüne alınması gereken unsurlardandır. ASKİ
Yönetim Kurulu uygulanacak su sayacı satış fiyatlarına ilişkin kararını Bütçe ve Mali
İşler Dairesi Başkanlığı’nın tavsiyesi üzerine almaktadır. Bütçe ve Mali İşler Dairesi
Başkanlığı da tavsiye edeceği fiyatı belirlerken piyasada faaliyet gösteren diğer
teşebbüslerin uyguladığı fiyatları göz önünde bulundurmaktadır. Bu durum, hakim
durumdaki firmalardan farklı olarak ASKİ’nin su sayacı satma faaliyetine ilişkin
kararlarını rakiplerini ve tüketicileri dikkate alarak gerçekleştirdiğini göstermektedir.
Bu ise hakim durumda olan bir teşebbüs davranışı değildir.
9 REKABET KURUMU
Dolayısıyla ASKİ’nin ilgili pazarda hakim durumda olmadığı kanaatine
varılmıştır.
I.4.3. Yıkıcı Fiyat Analizi
Yıkıcı fiyat uygulamasında ekonomik üstünlüğe dayanan bir teşebbüs, fiili
ve/veya potansiyel rakiplerini etkisizleştirmek amacıyla maliyetlerinin altına satış
yapmakta ve rakiplerini etkisizleştirdikten somra fiyatlarını yükseltip zararını telafi
etmeyi hedeflemektedir. Dolayısıyla, yıkıcı fiyatlandırmanın dört unsuru
bulunmaktadır:
- İktisadi üstünlük
- Olağandışı düşük fiyat
- Niyet
- Hasat
Buna göre, ilk olarak, yıkıcı fiyat uygulayacak teşebbüsün ölçek
ekonomilerine ulaşmasını, faaliyet gösterdiği diğer pazarlardan aktardığı kaynaklarla
zararını finanse etmesini ya da fiyat indirimi nedeniyle artacak talebi karşılayacak
kapasite fazlasına sahip olmasını sağlayacak pazar gücünün olması gerekmektedir.
Yeni abonelerce ASKİ’nin tercih edilmesinin nedenleri arasında; ASKİ’nin bir
kamu kurumu olmasının tüketici gözünde oluşturduğu güvenilirlik ve abonelik
işlemleri sırasında su sayacı satışı yapabilmesinin getirdiği tüketiciye yakınlık
avantajları bulunmaktadır. Bu durumda yıkıcı fiyatlandırmanın diğer unsurları da
değerlendirilmelidir.
Objektif olarak, fiyatın maliyetin altında olmasının yanısıra subjektif açıdan,
teşebbüsün rakiplerini piyasa dışına itme ya da piyasaya yeni girişleri engelleme
amacında olması da yıkıcı fiyat uygulamasının belirlenmesinde temel bir unsurdur.
ASKİ’nin su sayaçlarına uyguladığı fiyatın yıkıcı olup olmadığını belirlemek
amacıyla, öncelikli olarak, ASKİ’nin maliyetlerinin ve satış fiyatlarının
karşılaştırılması gerekmektedir. I.3. sayılı Bulgular bölümünde yer verilen KDV hariç
alış ve satış fiyatları incelendiğinde ASKİ'nin, su sayacı satışı faaliyetinden yıllara
göre değişen oranlarda kar elde ettiği görülmektedir. Bu durumun ise esnafa göre
daha düşük alış fiyatlarındankaynaklandığı anlaşılmıştır.
Dolayısıyla fiyat-maliyet analizi sonucunda, ASKİ’nin su sayacı satışı
faaliyetinde yıkıcı fiyatlandırmanın en önemli unsuru olan "maliyetin altında satış"ın
yapılmadığı görülmektedir. Maliyet altı satışın yapılmadığı bir durumda, fiili (ve
potansiyel) rakiplerin pazar dışına itilmesi sonrasında fiyatların yükseltilerek zararın
telafi edilmesi ve kâra geçilmesi de (hasat) söz konusu değildir.
Değinilmesi gereken bir husus da, ASKİ’nin yasal tekel olarak faaliyette
bulunduğu su satışı pazarında sahip olduğu pazar gücünü su sayacı pazarında
kullanıp kullanmadığıdır. Çapraz sübvansiyon olarak bilinen bu uygulamanın
ASKİ’nin incelemeye konu olan faaliyeti açısından söz konusu olmadığı, nitekim su
sayacı pazarında bu teşebbüsün zarar etmediği, dolayısıyla da su satışından elde
ettiği finansal kaynakları ilgili pazar olan su sayacı pazarına aktarmadığı yukarıda
yer verilen analizden anlaşılmaktadır.
10 REKABET KURUMU
Yıkıcı fiyatlandırmanın bir diğer önemli unsuru olan niyet açısından
bakıldığında ise, I.3. sayılı bölümde açıklandığı üzere ASKİ’nin su sayacı satışına
başlama gerekçesi abonelerin kullandığı su sayaçlarında standartlaşmanın
sağlanmasıdır. Buna göre, aboneler tarafından kullanılan sayaçların teknik özellikleri
ve boyları itibarıyla farklılıkları en aza indirilecek, bu da gerek sökme takma gerekse
tamir aşamalarında ASKİ’nin karşılaştığı sorunları azaltacaktır. Bunun yanında,
tüketicinin ASKİ’den su sayacı satmasını talep etmesi de satış yapmaya başlama
kararında etkili olmuştur. Zira, tüketici abonelik işlemlerini (su sayacı temini de dahil
olmak üzere) tek bir noktadan gerçekleştirebilmekte ve bu şekilde zamandan
tasarruf edebilmektedir.
Bu çerçevede ASKİ’nin su sayacına uyguladığı satış fiyatının rakipleri piyasa
dışına çıkarma amacıyla maliyet altı satış kriterini yerine getirmediğinden yıkıcı fiyat
olmadığı kanaatine varılmıştır.
ASKİ’nin 4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs olarak kabul edilmesi
gerektiği, ancak Kanun’un 6. maddesi bağlamında hakim durumda olmadığı, ilgili
pazarda hakim durumda olduğu varsayılsa dahi, uyguladığı satış politikasının kötüye
kullanma olarak değerlendirilmesinin mümkün olmadığı anlaşılmaktadır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen bilgiler çerçevesinde;
- Ankara Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (ASKİ) 'nün 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 3. maddesinde yer alan teşebbüs tanımı
uyarınca anılan Kanun kapsamında teşebbüs olduğuna ve piyasada ilgili pazarda
hakim durumda bulunmadığına,
- İlgili pazarda hakim durumda olmamasından ötürü, su sayacı satma faaliyetinin
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi bağlamında değerlendirilemeyeceğine,
- Dolayısıyla, aynı Kanun’un 41. maddesi gereği ASKİ hakkında soruşturma
açılmasına gerek olmadığına ve şikayetin reddine
OY BİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy