Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-2-29 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-43/533-130
Karar Tarihi : 24.6.2004
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü
AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI.
B- RAPORTÖRLER : Ebru ÖZTÜRK, Ali ARIÖZ, Bayram Ali GEÇGİL,
Fatma GÖZLÜKAYA
C- ŞİKAYET EDEN : Şemsi Özgün
Bülten Sokak No: 4/3 Kavaklıdere/Ankara 20
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- İpekyolu Kırt. Oyun ve Kitap Yayın Dağ. Paz. San. Tic. Ltd. Şti.
Yeni Ziraat Mah. 11. Sokak No: 14/B Dışkapı/Ankara
- Evrensel İletişim Yayın Dağıtım San. Tic. Ltd. Şti.
Yeni Ziraat Mah. 12. Sokak No: 11/C Dışkapı/Ankara
- Yöntem Kitap ve Yayınevi
Hayat Sokak No: 4/22 Kızılay/Ankara
- Esen Basın Yayın Dağıtım Pazarlama Ltd. Şti.
Bayındır 2 Sokak No: 50/11 Kızılay/Ankara 30
- Oluşum Kitap Yayın Dağıtım Pazarlama Ltd. Şti.
Yeni Ziraat Mah. 14. Sokak No: 13/B Dışkapı/Ankara
- İşler Yayın Dağıtım Kırtasiye ve Nak. Ltd. Şti.
Yeni Ziraat Mah. 15. Sokak No: 17 Dışkapı/Ankara
- Ankara Yıldırım Dağıtım Toptan Kitap Dağıtım Pazarlama
Yeni Ziraat Mah. 11. Sokak No: 7 Dışkapı/Ankara
- Başak Kırtasiye ve Matbaacılık Sanayi Ltd. Şti.
Yeni Ziraat Mah. 15. Sokak No: 15/B Dışkapı/Ankara
- Efor Kitap Yayın Dağıtım
Ziya Gökalp Cad. No: 24/110 Kızılay/Ankara 40
- Haser Yayın Dağıtım
Yeni Ziraat Mah. 12. Sokak No: 3/15 Dışkapı/Ankara
- Palme Yayın Dağıtım Pazarlama İç ve Dış Ticaret Ltd. Şti.
Adnan Saygun Cad. No: 10 Sıhhiye/Ankara
- Asil Yayın Dağıtım Kırt. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Fevzi Çakmak Sokak No: 22/A Kızılay/Ankara
- Özgür İletim Dağıtım
Yeni Ziraat Mah. 12. Sokak No: 18/A Dışkapı/Ankara
04-43/533-130
2
E- DOSYA KONUSU : Ankara’da faaliyet gösteren kitap dağıtımcısı
firmaların aralarında anlaşma yaparak 4054 sayılı Rekabetin Korunması 50
Hakkında Kanun’u ihlal ettikleri iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ : Kurum kayıtlarına intikal eden şikayet dilekçesi ekinde
Ankara'da faaliyet gösteren onbir kitap dağıtımcısı firmanın yayınevlerine
gönderdikleri 22.3.2004 tarihli yazı sunulmaktadır. Dilekçede, ekli yazının altında
imzaları bulunan teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun uyarınca gereğinin
yapılması talep edilmektedir. Anılan yazıda özetle;
- Ankara'da dağıtımcılık yapan 15 firmanın daha önce biraraya gelerek pazarlama
ve satış konusunda anlaşmaya vardıkları,
- Bu anlaşmaya uymayan, piyasayı indirim ve ödemelerle bozarak ticaret yapan 60
Asil Yayın Dağıtım Kırt. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. ve Özgür İletim Dağıtım adlı
firmalara bayiliğini yaptıkları ürünleri vermeme kararı aldıkları,
- Bu konuda yayınevlerinden de destek bekledikleri
belirtilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ : Kurum kayıtlarına 26.4.2004 tarih ve 2045 sayı ile giren
şikayet üzerine düzenlenen 6.5.2004 tarih ve 2004-2-29/İİ-04-DY sayılı Bilgi Notu,
6.5.2004 tarih ve 04-34 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Kanun'un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup
olmadığının belirlenmesi amacıyla Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca 04-34/387-M
sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. 70
Söz konusu karar uyarınca düzenlenen 15.6.2004 tarih, 2004-2-29/ÖA-04-EÖ sayılı
Önaraştırma Raporu, 21.6.2004 tarih, REK.0.06.00.00/79 sayılı Başkanlık önergesi
ile 24.6.2004 tarih, 04-43 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Yapılan inceleme ve değerlendirmeler sonucunda;
- İpekyolu Kırt. Oyun ve Kitap Yayın Dağ. Paz. San. Tic. Ltd. Şti. (İpekyolu
Dağıtım), Evrensel İletişim Yayın Dağıtım San. Tic. Ltd. Şti. (Evrensel Dağıtım),
Yöntem Kitap ve Yayınevi (Yöntem Dağıtım), Esen Basın Yayın Dağıtım
Pazarlama Ltd. Şti. (Esen Dağıtım), Oluşum Kitap Yayın Dağıtım Pazarlama Ltd.
Şti. (Oluşum Dağıtım), İşler Yayın Dağıtım Kırtasiye ve Nak. Ltd. Şti. (İşler
Dağıtım), Ankara Yıldırım Dağıtım Toptan Kitap Dağıtım Pazarlama (Ankara 80
Dağıtım), Başak Kırtasiye ve Matbaacılık Sanayi Ltd. Şti. (Başak Dağıtım), Efor
Kitap Yayın Dağıtım (Efor Dağıtım), Haser Yayın Dağıtım (Haser Dağıtım), Palme
Yayın Dağıtım Pazarlama İç ve Dış Ticaret Ltd. Şti. (Palme Dağıtım), Asil Yayın
Dağıtım Kırt. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. (Asil Dağıtım), Özgür İletim Dağıtım (Özgür
Dağıtım)'ın test kitapları satışında %35 indirim uygulamak konusunda mutabakata
vardıkları ve bunun 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi bağlamında bir anlaşma
olduğu,
- mezkur sözlü anlaşmaya Asil Dağıtım ve Özgür Dağıtım'ın uymaması nedeniyle,
bu iki teşebbüs dışında kalan ve yukarıda bahsedilen anlaşmaya taraf olan
teşebbüsler arasında -ilk anlaşmaya uymayan teşebbüslerin faaliyetlerinin 90
zorlaştırılmasına yönelik- ikinci bir (yazılı) anlaşma yapıldığı, ve bunun da 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesi bağlamında bir anlaşma olduğu,
- bununla birlikte, yukarıda sözü edilen her iki anlaşmanın da taraflarca
uygulanmamış ve piyasada etkilerinin oluşmamış olduğu hususu göz önüne
alınarak anılan teşebbüslere sözü edilen anlaşmalara ve girişimlere derhal son
04-43/533-130
3
verme taahhüdünde bulunmaları yönünde 4054 sayılı Kanun’un 9uncu
maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca yazılı görüş gönderilmesinin uygun olacağı,
tarafların yazılı görüşte bildirilen taahhütte bulunmaları halinde taraflar hakkında
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı
ifade edilmiştir. 100
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Yukarıda da belirtildiği gibi, haklarında önaraştırma yürütülen firmalar kitap dağıtımı
alanında faaliyet göstermektedir. Bunların bir kısmı güncel kitap, test kitabı, çocuk
kitabı, ders kitabı gibi çeşitli kategorilerdeki kitapların dağıtımını yapmakta; bir kısmı
ise sadece test kitabı dağıtımı yapmaktadır. Bunlardan bazıları aynı zamanda
yayıncılık ve perakendecilik alanında da faaliyet göstermektedir.
Önaraştırma sürecinde yapılan incelemeler sonucunda, şikayet konusu metnin
sadece test kitapları dağıtımına yönelik olarak imzalandığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla 110
dosya konusu olay bakımından ilgili ürün pazarı test kitapları toptan dağıtım pazarı
olarak belirlenmiştir.
Bununla birlikte, esasen test kitaplarının da üniversite sınavı hazırlık, kamu personeli
seçme sınavı hazırlık, tıpta uzmanlık sınavı hazırlık gibi farklı alanları kapsadığı
dikkate alındığında, bunların kullanım amaçlarının ve niteliklerinin benzer olduğunu,
dolayısıyla birbirlerini ikame ettiklerini söylemek mümkün değildir. Ancak bu grupta
yer alan kitaplar için arz ikamesinin yüksek olduğu tespit edilmiştir. Test kitabı
dağıtımı yapan firmalar genellikle üniversite sınavına hazırlık kitapları, tıpta uzmanlık
sınavına hazırlık kitapları, kamu personeli seçme ve yerleştirme sınavına hazırlık
kitapları gibi test kitaplarının tümünü portföylerinde bulundurmaktadır. 120
Diğer taraftan, dosya konusu olayın analizi bakımından bir farklılık arz etmediği
hususu gözönüne alınarak; ilgili ürün pazarı "test kitapları toptan dağıtımı pazarı"
olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Test kitapları toptan dağıtımı (veya herhangi bir gruba dahil kitapların toptan dağıtımı)
bölgesel olarak gerçekleştirilmektedir. Bunun en önemli nedeni ulaşım maliyetlerinin
yüksek olmasıdır. Herhangi bir bölgedeki toptancı, yayınevinden doğrudan kitap alımı
yapabilmektedir. Bununla birlikte bir bölgede bulunan bir dağıtımcının başka
bölgelere dağıtım yapmasının önünde bir engel bulunmamaktadır. Perakendecinin
nakliye bedelini ödemesi durumunda, Ankara’da bulunan bir dağıtımcı örneğin 130
Trabzon’a ya da Edirne’ye de kitap gönderebilmektedir. Buna rağmen ulaşım
maliyetleri nedeniyle kitap dağıtımları genel olarak bölgesel bazda yapılmakta, her bir
bölgede farklı teşebbüsler faaliyet göstermektedir.
Bu bilgiler ışığında ilgili coğrafi pazar "Ankara ili" olarak belirlenmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. Piyasanın İşleyişi ve Ürünlerin Fiyatlandırılması
İnceleme konusu test kitaplarının dağıtımı zincirinin ilk halkasını kitapların basımı
oluşturmaktadır. Sadece yayınevi olarak faaliyet gösteren teşebbüsler ya da aynı
zamanda dağıtımcı da olan yayıncılar ile yazarlar arasında yapılan telif anlaşmalarına
04-43/533-130
4
binaen kitaplar yayıma hazırlanarak basılmaktadır. Basımı tamamlanan kitapların 140
tavsiye edilen satış fiyatı yayınevleri tarafından belirlenmektedir.
Yayınevleri kitapları, genellikle yazılı olmayan anlaşmalara göre, dağıtıcılara tavsiye
satış fiyatından belirli bir indirim yapmak suretiyle satmaktadır. Toptan dağıtıcılar ise,
yine sözü edilen tavsiye satış fiyatı üzerinden belirli bir indirim ile kitapları perakende
satış yapan kitapçı ve kırtasiyecilere satmaktadır.
Örnek olarak etiket fiyatı yayınevi tarafından 100 TL olarak belirlenen bir test kitabı
toptan dağıtıcıya % 40 indirimle (60 TL) satılmaktadır. Dağıtımcı da %40 indirim ile
60 TL'ye aldığı bu kitabı perakendeciye (kırtasiye, kitabevi gibi) yayınevi
tavsiye/tavan fiyatı üzerinden %35 indirim ile (65 TL) satmaktadır. Perakendeci ise
sözkonusu kitabı, yayınevi tarafından belirlenmiş olan tavan fiyat ile (100 TL) 150
kendisinin dağıtıcıdan alış fiyatı (65 TL) arasında herhangi bir fiyata satmaktadır.
Yayınevlerinin toptan dağtıcılara ve toptan dağıtıcıların perakendecilere uyguladığı
indirim oranları genellikle alım miktarına, uygulanan vadeye1 ve taraflar arasında
bugüne kadar oluşmuş olan ticari ilişkinin güvenilirliğine göre belirlenmekte ve
birbirinden farklılık göstermektedir.
Piyasada indirim oranları genellikle %35-45 seviyesinde gerçekleşmektedir.
Dağıtımcıların kar oranları, test kitaplarında %5-10 seviyesindedir. Sınav
dönemlerine bağlı olarak test kitaplarının yoğun olarak satıldığı dönemler
farklılaşmaktadır.
I.2.2. Taraf Teşebbüslerle Yapılan Görüşmeler 160
Önaraştırma sürecinde şikayet konusuna ilişkin olarak İpekyolu Dağıtım, Evrensel
Dağıtım, Yöntem Dağıtım, Esen Dağıtım, Oluşum Dağıtım, İşler Dağıtım, Ankara
Dağıtım, Başak Dağıtım, Asil Dağıtım, Haser Dağıtım ve Palme Dağıtım'da yerinde
inceleme yapılmıştır. Teşebbüslerin yetkilileri ile yapılan görüşmeler ise aşağıda
özetlenmektedir:
Asil Dağıtım Müdürü2;
- Hem yayıncı, hem dağıtımcı olarak faaliyet gösterdiklerini (şahsen kendisine ait
bir de perakendeci dükkanı olduğunu),
- Dört ana kitap kategorisinde (güncel kitap, ders kitabı, çocuk kitabı ve test kitabı)
dağıtımcılık; test kitapları hariç olmak üzere bunların üçünde aynı zamanda 170
yayıncılık yaptıklarını,
- Ankara'da faaliyet gösteren hemen hemen tüm dağıtımcı firmaların aynı zamanda
yayıncı olarak faaliyet göstermesinin, yayıncılık yapmayan dağıtımcıların zararına
sonuç doğurduğunu,
- Ürün çeşitliliğini sağlamak için birçok yayınevinin ürünlerini sattıkları, aksi takdirde
perakendecilere sadece kendi yayınlarını satmalarının mümkün olmadığını,
- Ankara'da hem dağıtımcı, hem perakendecilere; diğer illerde dağıtımcılara olmak
üzere tüm Türkiye'ye satış yaptıklarını,
1 Önaraştırma sürecinde yapılan görüşmelerde piyasada genellikle dört aylık vadelerle işlem yapıldığı
teşebbüs yetkilileri tarafından ifade edilmiştir.
2 Şikayet dilekçesine ekli yazıda Asil Dağıtım ve Özgür Dağıtım'ın birleştikleri ifadesi yer almaktadır.
Ancak yapılan incelemede bunların iki ayrı teşebbüs oldukları ve teşebbüslerin iki ortağının aynı
olduğu anlaşılmıştır. Asil Dağıtım'ın ortakları Ahmet Şentürk (%35), Münir Çelik (%33), Bülent Şirin
(%17) ve Yagup Şentürk (%15)'tür. Özgür İletim Yayın Dağıtım'ın ortakları (eşit hisseyle) Mustafa
Tekin Çıkrık, Ahmet Şentürk ve Münir Çelik'tir.
04-43/533-130
5
- Bu yılın başında kendilerinin test kitapları dağıtımına başlamaları üzerine, diğer
test kitabı dağıtımcısı firmalarla %35 iskonto ile satış yapmak üzere anlaştıkları 180
(yayınevinden %40 iskonto ile aldıkları), ancak anlaşmanın uygulanmadığını,
- İncelemenin konusunu oluşturan faks metninden haberdar oldukları,
yayınevlerinin kendilerini bundan haberdar ettiği, ancak bu faks sebebiyle
yayınevleri karşısında herhangi bir sorun yaşamadıklarını,
- Metinde imzası bulunan firmalarla daha sonra tekrar biraraya geldikleri ve önceki
metni geçersiz hale getiren bir faksın yayınevlerine gönderilmesini sağladıklarını
ifade etmiştir.
Palme Dağıtım Müdürü;
- Yayınevleri ile kitabevleri arasında dağıtım anlaşmaları bulunmadığı, siparişlerin
genellikle telefonla alınıp verildiği, ilişkilerinin uzun yıllardır devam ettiğini, 190
- Kitapların üzerindeki fiyatların yayınevleri tarafından belirlendiği, bu fiyatın üzerine
çıkılamadığı, ancak bu fiyat üzerinden indirim yapılabildiğini,
- Sözkonusu anlaşmada isimleri bulunan teşebbüslerin meslek etik kurallarına
aykırı davranışlar içinde bulunduklarını bildiğini, anlaşmanın bu anlamda bir
tepkinin sonucu olabileceğini
ifade etmiştir.
Başak Dağıtım hissedarı;
- Ders kitapları, test kitapları, çocuk kitapları, klasik romanlar, Ünite Dergisi ve
eğitim CD'lerinin dağıtımını yaptıklarını,
- Test kitaplarının toplam satışlarının yaklaşık %5'ini oluşturduğunu, 200
- 2003 yılı cirolarının kitap ve dergide toplam 721.563.276.923 TL.; sadece kitapta
576.850.995.299 TL. olduğunu,
- İnceleme konusunu oluşturan metnin ÖSS kitaplarına yönelik olarak
imzalandığını, ancak anlaşmanın uygulanmadığını,
- Yayınevlerinin dağıtımcılara uyguladığı iskonto oranlarının farklılık arz ettiğini
ifade etmiştir.
Yöntem Dağıtım hissedarı;
- Bir kısmı kendi yayınları olmak üzere sadece test kitabı satışı yaptıklarını,
- 1,5-2 yıl önce piyasaya giren bir firmanın kar marjlarını çok düşüren indirimleri
üzerine bu imzaların atıldığı, ancak anlaşmanın uygulanmadığını, 210
- Kar marjlarının normal koşullarda %10 iken, yayıncıların sayısının artması üzerine
şu anda %5 civarında olduğunu,
- Bazı yayınevlerinin, çok sayıda dağıtımcı ile uğraşmamak için birkaç dağıtımcıya
bayilik verebildiğini, ancak piyasadaki yaygın çalışma şeklinin bu olmadığını
ifade etmiştir.
Esen Dağıtım hissedarı;
- Sadece test kitabı dağıtımı yaptıklarını, Ankara'da test kitabı dağıtımı yapan 10
civarında şirket bulunduğunu,
04-43/533-130
6
- 2003 yılı cirolarının (yayınlar dahil) 1.130.000.000.000 TL olduğunu,
- Toptancılıkta sadece Ankara'ya satış yaptıklarını, 220
- Brüt %5 kar marjıyla çalıştıklarını, yayıncılığın şu an dağıtımcılığa göre daha karlı
olduğunu,
- İncelemenin konusunu oluşturan metnin sadece ÖSS kitaplarına yönelik
olduğunu, bu metnin sadece ilk iki ay uygulanmaya çalışıldığını, daha sonra
vazgeçildiğini
ifade etmiştir.
Oluşum Dağıtım hissedarı;
- Devletin 1-8inci sınıf kitaplarını yayınevlerinden alarak öğrencilere bedava
dağıtmasının sektörü bitme noktasına getirdiğini, bu durumun pazarı %70
daralttığını, 230
- Toptan Kitap Dağıtımcıları Derneği'nin Ankara'da 11 dağıtımcı üyesi
bulunduğunu,
- Nisan 2004 itibarıyle test kitabı dağıtımını bıraktıklarını,
- Söz konusu anlaşmanın sektörde test kitabı dağıtımında ortaya çıkan sorun
üzerine imzalandığını; ancak uygulanmadığını,
- Ankara'da test kitabı dağıtımında toplam cironun yaklaşık 1 trilyon TL olduğunu
ifade etmiştir.
Ayrıca yine Oluşum Dağıtım hissedarı tarafından 1.6.2004 tarihinde Kurum'a
gönderilen faksta da şu ifadeler yer almaktadır:
"Şikayet üzerine inceleme yaptığınız konuyla ilgili firmamız, üniversite hazırlık 240
kitaplarının dağıtımını Nisan 2004 tarihinden itibaren durdurmuştur. Nedeni ise
dağıtım yöntemlerinin ticari etik kurallarından çıkıp, piyasanın bozulmasındandır.
Daha önce Ankara dağıtımcılarının biraraya gelip ilke kararları almak isteyişimizin
nedeni daha çok kar etmek için indirimlerde anlaşmak değil, dağıtım sektöründeki
sorunları değerlendirip sektörümüzü kalıcı kılmak içindir."
İşler Dağıtım hissedarı;
- Yayıncılık yapmadıklarını ve ağırlıklı olarak test kitabı dağıtımı yaptıklarını,
- Sadece dağıtım yapmanın piyasada kalıcı olmak için yeterli olmadığını, 4 adet
perakende mağazaları ile ayakta durduklarını,
- Sözkonusu anlaşmanın test kitaplarını %35 ile satmak için imzalandığını, %40 ile 250
aldıkları düşünüldüğünde, bunun makul bir oran olduğunu ve bunun da minimum
bir sınır olduğunun düşünülmesi gerektiğini,
- Piyasada hizmet odaklı bir rekabetin olduğunu,
- Ağırlıklı olarak Ankara'ya mal verdiklerini,
- Anlaşmanın test kitaplarına yönelik olarak imzalandığını, ancak uygulanmadığını,
- Piyasada zararına mal veren bir firmanın bu eylemi üzerine anlaşmanın
imzalandığını
ifade etmiştir.
04-43/533-130
7
Demirler Eğitim Sanayi ve Ticaret A.Ş. (yayınevi) yayın sorumlusu;
- İnceleme konusu metinden şahsi ilişkileri vasıtasıyla haberdar olduğunu, 260
yayınevine gönderilmiş bir faksın sözkonusu olmadığını, hiçbir yayınevinin de
bundan haberdar olduğunu tahmin etmediğini,
- Metinde imzası bulunan firmalardan Yöntem Dağıtım ve Esen Dağıtım ile
çalıştıklarını,
- Doğrudan kitabevlerine satışlarının sadece Ankara dışına olduğunu, Ankara içi
satışlarının dağıtımcılar vasıtasıyla yapıldığını,
- Bu metin üzerine yayınevlerinin herhangi bir farklı uygulaması olmadığını
ifade etmiştir.
I.2.3. Teşebbüslerin Ciroları ve Test Kitaplarının Pazardaki Ağırlığı
Test kitaplarının toplam kitap satışları içindekini ağırlığını ortaya koyabilmek için Dost 270
Kitabevi, İmge Kitabevi ve Turhan Kitabevi'nden bu hususta yazılı bilgi istenmiştir.
Dost Kitabevi'nin cevap yazısında test kitaplarının toplam kitap satışları içindeki
payının %3,68 olduğu belirtilmektedir. İmge Kitabevi'nin cevap yazısında ise test
kitaplarının toplam kitap satışları içindeki payının %3 olduğu belirtilmektedir.
Söz konusu anlaşmaya taraf olan teşebbüsler ekonomik bakımdan küçük
teşebbüslerdir. Teşebbüslerin 2003 yılı ciroları aşağıda gösterilmektedir:
Teşebbüsler Cirosu (TL)
Palme Dağıtım 1.571.523.580.940
Efor Dağıtım 111.871.455.339
Oluşum Dağıtım 1.061.091.805.174
İşler Dağıtım 986.116.208.000
İpekyolu Dağıtım 2.029.908.253.000
Haser Dağıtım 357.841.962.440
Evrensel Dağıtım 1.094.938.331.030
Özgür Dağıtım 921.482.313.774
Asil Dağıtım 724.295.130.000
Esen Dağıtım 1.130.000.000.000
Ankara Dağıtım 396.596.059.000
Yöntem Dağıtım 1.793.797.327.189
Başak Dağıtım 721.563.276.923
Yukarıdaki ciro rakamları teşebbüslerin tüm kitap satışlarından elde ettikleri cirolardır;
ayrıca yayıncılık yapan firmaların yayıncılıktan elde ettikleri cirolar da dahildir.
Bunlardan Esen Dağıtım, Yöntem Dağıtım ve İşler Dağıtım sadece test kitabı
dağıtımı yapmaktadır. Dolayısıyla test kitapları dağıtımı pazarının ciro bakımından 280
oldukça küçük bir pazar olduğu görülmektedir.
J. GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK
Kitap toptan satış ve dağıtımı pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin önaraştırma
konusu uygulamalarının, ilgili ürün pazarının özellikleri, şikayete ekli olarak Kurum'a
04-43/533-130
8
iletilen belge ve taraf teşebbüslerin görüşmelerde beyan ettikleri hususlar ışığında
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi çerçevesinde değerlendirilmesi gerekmektedir.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi ile, belirli bir mal ya da hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını
taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası
anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birlikleri kararları hukuka aykırı kabul 290
edilmekte ve yasaklanmaktadır.
Bu hükmün temel amaçlarından biri, piyasada faaliyet gösteren her teşebbüsün
piyasadaki faaliyetlerini tek başına, rakip teşebbüslerden bağımsız olarak ancak
piyasa koşulları gereğince belirlemesinin sağlanmasıdır. Hüküm, teşebbüsler arası
bir anlaşmanın hukuka aykırı ve yasak kabul edilebilmesi için belirtilen üç özellikten
birini taşımasının yeterli olduğunu açıkça ifade etmektedir. Bu özellikler, sözleşmenin
amacının rekabete aykırı olması, anlaşmanın etkilerinin rekabeti kısıtlayıcı sonuçlar
doğurması ya da anlaşmanın potansiyel olarak rekabeti engelleyici nitelik taşımasıdır.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde, mal veya
hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her 300
türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi ve (d) bendinde ise, rakip
teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması ve piyasada faaliyet gösteren
teşebbüslerin boykot ya da diğer davranışlarla piyasa dışına çıkarılması yönündeki
anlaşmaların hukuka aykırı ve yasak olan anlaşmalardan sayıldığı açıkça
belirtilmektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeler ile raportörlerce taraf teşebbüslerle yapılan
görüşmelerden, ortada iki farklı rekabeti kısıtlayıcı anlaşma bulunduğu
anlaşılmaktadır:
- Bunlardan ilki, faks metninde de ifade edildiği üzere, Ankara’da dağıtım yapan
15 dağıtımcı firmanın indirim oranlarının belirlenmesine yönelik yaptığı sözlü 310
anlaşmadır (m. 4/2-a).
- İkincisi ise sözü edilen anlaşmaya uymadığı belirtilen Asil Dağıtım ve Özgür
Dağıtım isimli şirketlere yayınevlerinin kitap satmasını engellemek amacıyla
taraf teşebbüslerin bir kısmının biraraya gelerek yaptığı anlaşmadır (m. 4/2-d).
Taraf teşebbüsler her iki anlaşmanın varlığını da kabul etmektedirler. Nitekim
şikayetçi tarafından Kurum’a gönderilen ve ikinci anlaşmanın yer aldığı faks metninin
imzasız bir örneği taraf teşebbüslerden Ankara Dağıtım’da yapılan yerinde
incelemede elde edilmiştir. Bununla beraber, taraflar sözü edilen anlaşmaların her
ikisinin de uygunlanmamış olduğunu ifade etmektedirler. Aşağıda bahse konu
anlaşmalar tarafların bu yöndeki beyanları da dikkate alınarak, pazardaki etkileri 320
açısından ayrı ayrı değerlendirilmiştir.
- İndirim oranının belirlenmesine ilişkin anlaşma
Piyasada çok sayıda perakendeci faaliyet göstermektedir. Bu perakendecilerin
istedikleri dağıtımcıdan kitap satın almalarının önünde herhangi bir engel
bulunmamakta, bunun yanında, anlaşmayla taahhüt edilen indirim oranından farklı
imdirim oranının uygulanarak satış yapılması halinde, bu durumun tespit edilmesi
güçlük arz etmektedir. Bu husus da piyasada indirim oranlarının belirlenmesi
yönünde bir anlaşmanın uygulanabilirliğini önemli ölçüde azaltmaktadır. Öte yandan
piyasada kar marjlarının düşük olması tarafları bu tür bir anlaşmaya itmekle birlikte,
anlaşmanın uygulanmasını da zorlaştırmaktadır. 330
04-43/533-130
9
Gerek önaraştırma sürecinde görüşülen teşebbüslerin yetkililerinin bu yöndeki
ifadeleri, gerek piyasanın yapısı ve işleyişi üzerinde yapılan değerlendirmeler
piyasada bu yönde bir anlaşmanın uygulanmasının mümkün olmadığı kanaatini
oluşturmakta ise de, piyasadaki fiyatların ne şekilde oluştuğuna ve bu fiyatlar
arasında herhangi bir paralellik bulunup bulunmadığına ilişkin birtakım somut verilerin
ortaya konulması, dosya konusu inceleme açısından faydalı olacaktır. Bu çerçevede
söz konusu anlaşmaya taraf olan dağıtımcı firmalardan alınan bazı fatura örneklerine
aşağıda yer verilmektedir:
Özgür Dağıtım, "Tarih Soru Bankası" adlı kitabı 12.12.2003 tarihinde Köyüm Kitap
Kırtasiye'ye %30 indirim ile satmış; aynı kitabı İpekyolu Dağıtım 25.12.2003 340
tarihinde İrem Kitabevi'ne %35 indirim ile satmıştır.
Evrensel Dağıtım, "ÖSS Geometri Soru Bankası" adlı kitabı 25.12.2003 tarihinde
Eylül Kitabevi'ne %35 indirim ile satmış, aynı kitabı Haser Dağıtım 18.5.2004
tarihinde Aydın Kırtasiye'ye %32 indirim ile satmıştır.
İpekyolu Dağıtım, "ÖSS Geometri Soru Bankası" adlı kitabı İrem Kitabevi'ne
18.12.2003 tarihinde %35 indirim ile satmış aynı kitabı Başak Kırtasiye ve
Matbaacılık Sanayi Ltd. Şti., Özge Kitap Kırtasiye'ye 13.3.2004 tarihinde %40
indirim ile satmıştır.
Yine aynı kitabı İşler Dağıtım 2.10.2003 tarihinde Dergah Kırtasiye'ye %30 indirim
ile satmıştır. 350
Fatura örneklerinden de anlaşılacağı üzere, teşebbüsler arası indirim oranlarının
belirlenmesi yönünde sözlü bir anlaşmanın varlığına rağmen, bu yönde –belirlenmiş
indirim oranlarına uyulması yönünde- bir eylemin oluşmadığı görülmektedir.
Yukarıda yer verilen görüşme tutanaklarından da görüleceği üzere teşebbüsler, Asil
Dağıtım ve Özgür Dağıtım'ın maliyetine ya da zararına test kitabı dağıtımı yapması
üzerine böyle bir anlaşma yaptıklarını ifade etmişlerdir. Asil Dağıtım'ın bazı faturaları
incelendiğinde; 8.12.2003 tarihinde ÖSS Fizik Soru Bankası ve "ÖSS Kimya Soru
Bankası" adlı ürünleri Final Pazarlama ve Reklamcılık Ltd. Şti'nden aldığı fiyattan Alp
Kırtasiye ve Kitabevi Yayıncılık Ltd. Şti.'ne sattığı görülmüştür.
- Rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılmasına ilişkin anlaşma 360
Taraflar arasında indirim oranlarının belirlenmesine ilişkin olarak yapılan ilk
anlaşmaya uymadıkları iddia edilen Asil Dağıtım ve Özgür Dağıtım'a yayınevlerinin
satış yapmamasının talep edildiği anlaşma hükmünün uygulanmasının -piyasanın
yapısı ve özellikleri gözönünde bulundurulduğunda- çok güç olduğu görülmektedir.
Özellikle yayınevleri arasında mevcut durumdaki rekabetin bu firmaların herhangi bir
müşteriye mal vermeme konusunda birlikte hareket etmelerini engellediği ve dağıtım
firmalarının piyasadaki konumunun yayınevlerine bu yönde bir talebi kabul
ettirmelerine imkan verecek ölçüde güçlü olmadığı dikkate alındığında, söz konusu
anlaşmanın piyasada bir etki yaratmasının mümkün olmadığı sonucuna
ulaşılmaktadır. 370
Öte yandan yapılan bu anlaşmanın uygulamasından doğrudan zarar görmesi
beklenen Asil Dağıtım ve Özgür Dağıtım'ın, yayınevlerinden böyle bir uygulama ile
hiçbir zaman karşılaşmadıkları ve söz konusu faks metninin de kendilerine, kitap
temin ettikleri bir yayınevinden bilgilendirme amacıyla gönderildiği şeklindeki ifadeleri
de yukarıdaki değerlendirmeleri destekler niteliktedir.
04-43/533-130
10
İşler Dağıtım'da yapılan yerinde incelemede bulunan 12.2.2004 tarihli iki adet ve
19.2.2004 tarihli bir adet faturadan da İşler Dağıtım'ın Özgür Dağıtım'a satış yaptığı
anlaşılmaktadır. 19.2.2004 tarihinde de Özgür Dağıtım tarafından İşler Dağıtım'a bir
adet fatura kesilmiştir. Dolayısıyla anlaşmada yer alan bu hükmün de uygulanmadığı
görülmektedir. Nitekim Asil Dağıtım Müdürü ile yapılan görüşmede "bu faks sebebiyle 380
yayınevleri karşısında herhangi bir sorun yaşamadıkları" ifade edilmiştir.
Söz konusu anlaşmaya taraf olan teşebbüslerin ekonomik bakımdan küçük olmaları,
fiyatlarla ilgili denetim ve yaptırım mekanizmalarının fiilen mümkün olmaması,
anlaşmanın piyasada uygulanmamış olması ve dolayısıyla gerçekleştirilmeye
çalışılan eylemin pazarda herhangi bir etki doğurmamış olması nedeniyle, bu
aşamada soruşturma açılmasına gerek olmadığı, ancak 4054 sayılı Kanun’un 9.
maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, söz konusu eyleme ne şekilde son vereceklerine
yönelik olarak anlaşmaya taraf olan teşebbüslere görüş yazısı gönderilmesinin
yerinde olacağı kanaatine ulaşılmıştır.
K. SONUÇ 390
Düzenlenen raporlara, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre;
- İpekyolu Dağıtım, Evrensel Dağıtım, Yöntem Dağıtım, Esen Dağıtım, Oluşum
Dağıtım, İşler Dağıtım, Ankara Dağıtım, Başak Dağıtım, Efor Dağıtım, Haser
Dağıtım, Palme Dağıtım, Asil Dağıtım ve Özgür Dağıtım'ın test kitapları satışında
%35 indirim uygulamak konusunda mutabakata vardıkları ve bunun 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesi bağlamında bir anlaşma olduğu,
- Mezkur sözlü anlaşmaya Asil Dağıtım ve Özgür Dağıtım'ın uymaması nedeniyle,
bu iki teşebbüs dışında kalan ve yukarıda bahsedilen anlaşmaya taraf olan
teşebbüsler arasında -ilk anlaşmaya uymayan teşebbüslerin faaliyetlerinin
zorlaştırılmasına yönelik- ikinci bir (yazılı) anlaşma yapıldığı, ve bunun da 4054 400
sayılı Kanun’un 4. maddesi bağlamında bir anlaşma olduğu,
anlaşılmış olmakla birlikte;
1. Yukarıda sözü edilen her iki anlaşmanın da taraflarca uygulanmamış ve piyasada
etkilerinin oluşmamış olduğu hususu göz önüne alınarak bu aşamada soruşturma
açılmasına gerek olmadığına,
2. Sözü edilen anlaşmalara ve girişimlere derhal son vermeleri gerektiğinin, aksi
takdirde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde haklarında soruşturma açılacağının,
anılan teşebbüslere 4054 sayılı Kanun'un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca
bildirilmesine,
OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir. 410
04-43/533-130
11
Rekabet Kurulu’nun 24.6.2004 Gün ve 04-43/533-130 Sayılı Karar’ına
KARŞI OY GEREKÇESİ
Bilindiği üzere, 4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4.maddesi
“Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti
engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut
doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar...hukuka aykırı ve
yasaktır” ifadesini içermekte; öteyandan hakkında Ön Araştırma yapılan,
Ankara’da faal kitap dağıtıcılarının test kitaplarının dağıtımında % 35 indirim
yapma konusunda vardıkları mutabakatın, 4054 sayılı Yasa’nın 4.maddesinin
yasakladığı hallerden olduğu Karar’ın 1. ve 2. paragraflarında saptanmış
bulunmaktadır.
Yasa’da öngörülen rekabeti kısıtlama amacının varlığı kanıtlanmış iken,
anlaşmanın piyasada etkilerinin oluşmadığı yolunda soyut ve üstelik yeterli
incelemeye dayanmayan bir gerekçe ile Soruşturma açılmasından kaçınılması ve
Yasa’nın 9.maddesinin üçüncü fıkrasına dayanılarak (ki bu fıkra “Kurul’un birinci
fıkraya göre bir karar almadan önce, ihlale nasıl son verileceğine ilişkin
görüşlerini ilgili teşebbüs(ler)e bildirmesine” olanak sağlamakta ve “bir karar
almak yerine” böyle bir bildirimle yetinilmesi hakkını Kurul'a vermemektedir)
yalnızca bir görüş bildirilmesiyle ihlalin geçiştirilmesi Yasa’nın vermediği bir
yetkinin Kurul’ca kullanılması anlamını taşımaktadır.
Yukarıda açıklamaya çalıştığım nedenlerle, Kurul’un başlıkta anılan Karar’ına
katılma olanağı bulamadım.
Murat GENCER
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy