Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-3-110 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 03-42/465-204
Karar Tarihi : 12.6.2003
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK (Başkan Y.)
Üyeler :A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Murat GENCER,
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof.Dr. Nurettin
KALDIRIMCI, Kublay ATASAYAR, Süreyya ÇAKIN
B- RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Ali Fuat KOÇ
C-ŞİKAYET EDEN :- Antalya Baro Başkanlığı
Meltem Mah. Baro Han K:2 Antalya
-(Gizlilik talebi bulunmaktadır.)
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Antalya ilinde faaliyet gösteren ekmek fırınları
E- DOSYA KONUSU: Antalya ilinde faaliyet gösteren ekmek fırınlarının
aralarında gizli anlaşmalar yapmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’u ihlal
ettikleri iddiası
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Antalya Barosu'nun şikayet dilekçesinde özetle;
Antalya ilinde faaliyet gösteren 80 civarında ekmek fırınının aralarında gizli bir
anlaşma yaparak birbirleri ile rekabet etmeme konusunda anlaştıkları ve bu
gizli anlaşmaya göre;
- ekmek fiyatlarının serbest piyasa koşullarında arz ve talebe göre oluşmadığı,
fiyatlardaki dalgalanmaların ekmek firmalarının aralarındaki anlaşmalarla
yapay olarak oluşturulduğu,
- ekmek fırınlarının pazarı bölgesel olarak paylaştıkları, dolayısıyla belirlenen
bölgeler dışında faaliyet gösterilmeyeceği ve bölge dışındaki bakkal ve
marketlere ekmek satmayacakları,
- bakkal ve marketlerin sadece kendileri için belirlenen fırından ekmek satın
alabilecekleri,
-bakkal ve marketlerin kar oranlarının birbirinden farklı olarak fırıncılar
tarafından belirlendiği,
-bakkal ve marketlerin fırıncılar tarafından belirlenen fiyatın altında ekmek
satmaları halinde Antalya’da faaliyet gösteren hiçbir fırıncının o bakkal veya
markete ekmek vermeyeceği,
-fırıncılar arasındaki gizli anlaşmaya aykırı hareket eden ve rekabet ortamı
yaratan fırıncının faaliyetlerinin engelleneceği ve piyasadan silineceği,
03-42/465-204
2
- belediyelere ait “halk ekmek” fırınlarının daha fazla ekmek üretmek için
gerekli kapasite ve teknolojiye sahip oldukları halde kapasitelerinin altında
ekmek üreterek söz konusu anlaşmaya uygun davrandıkları ve piyasayı
tekelleşen firmaların insafına terk ettikleri
ileri sürülmüştür.
G-DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 25.10.2002 tarih ve 4653 sayı ile
intikal eden Antalya Barosu Başkanı imzalı şikayet dilekçesinde yer alan
iddialar üzerine hazırlanan 6.11.2002 tarih ve 2002-3-110/BN-02-BG sayılı
Bilgi Notu, 14.11.2002 tarih ve 02-70 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 29.5.2003 tarih
ve 2002-3-110/ÖA-03-KÜ sayılı Önaraştırma Raporu 9.6.2003 tarih ve
REK.0.07.00.00/79 sayılı Başkanlık önergesi ile 03-42 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
Ayrıca Antalya Barosu tarafından yapılan başvuru ile aynı içerikte olan ve
Kurum kayıtlarına 24.4.2003 tarih ve 1717 sayı ile intikal eden diğer şikayetçi
tarafından yapılan başvuruda farklı olarak Antalya Belediye sınırları dışından
ekmek alımında bulunmasının Kepez Belediyesi yetkililerince çeşitli caydırıcı
yöntemler kullanılmak suretiyle engellenmeye çalışıldığı iddiasına yer
verilmiştir. Anılan başvuru aynı konuya ilişkin olması nedeniyle mevcut
önaraştırma kapsamında değerlendirilmiştir. Ayrıca diğer şikayetçiye Kepez
Belediyesi Zabıta yetkililerince verilen ihtarname de 30.4.2003 tarih ve 1831
sayı ile Kurum kayıtlarına intikal ettirilmiştir.
H-RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
1. 4054 sayılı Kanun bakımından rekabet ihlali olarak değerlendirilebilecek
nitelikte başvuru dilekçelerinde öne sürülen uygulamalarda bulunulduğuna
dair yeterli bulgu elde edilememesi nedeniyle ilgili pazarda faaliyet gösteren
ekmek fırınları hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
ancak, elde edilen birtakım bulguların 4054 sayılı Kanun bakımından
rekabet ihlallerine zemin oluşturabilecek nitelikteki toplantı ve görüşmelerin
ciddi bir göstergesi olması nedeniyle Antalya Fırıncılar Odası’nın ve Oda
aracılığıyla Oda’ya bağlı olan ekmek fırınlarının konuyla ilgili olarak 4054
sayılı Kanun hakkında bilgilendirilmelerinin ve rekabeti sınırlayıcı herhangi
bir girişimde bulunmamaları konusunda uyarılmalarının gerekli olduğu,
2. diğer yandan, Antalya Fırıncılar Odası tarafından hazırlanarak Antalya
Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği Yönetim Kurulu tarafından onaylanan
ekmek fiyat tarifelerinde yer alan ekmek fiyatının sabit bir fiyat ve bayi karı
oranının sabit bir oran olarak algılanmaması için anılan tarifelerde ekmek
fiyatının azami fiyat, bayi kar oranının ise asgari bir oran olduğunun açıkça
03-42/465-204
3
belirtilmesi gerektiği konusunda Antalya Fırıncılar Odası ve Antalya Esnaf
ve Sanatkarlar Odaları Birliği’nin bilgilendirilmesi gerektiği
3. şikayetçi konumundaki markete sehven verildiği belirtilen ihtarname göz
önüne alınarak Kepez Belediyesi’nin kaynağını kanundan alan bir yetki
haricinde belediye sınırları dışından ekmek alımının engellenmesine
yönelik bir uygulamada bulunması halinde bunun 4054 sayılı Kanun
bakımından rekabetin sınırlanmasına yol açacağı konusunda
bilgilendirilmesi gerektiği,
ifade edilmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Pazara İlişkin Genel Bilgiler
I.1.1. Pazarda Faaliyet Gösteren Teşebbüsler
Antalya ili merkezinde günlük ortalama ekmek tüketiminin -nüfusun yaklaşık
olarak 600,000 kişi olması dikkate alınarak- 600,000 adet civarında olduğu
tahmin edilmektedir. Bu miktarın gerek havaların ısınması gerekse okulların
kapanması sonucu ailelerin il merkezi dışına çıkması nedeniyle yaz aylarında
düştüğü görülmektedir.
Antalya ili merkezinde 82 adet ekmek üretimi ile iştigal eden işletme
bulunmaktadır. Genelde tacir niteliğinde olan bu işletmeler hem esnaf odasına
hem de ticaret odasına kayıtlı durumdadırlar. Esnaf odasından alınan listeden
bazı işletmelerin birden fazla imalathaneleri de dahil olmak üzere 100 adet
fırın işletmesinin Antalya merkezinde faaliyet gösterdiği anlaşılmaktadır.
Ayrıca bu pazarda faaliyet gösteren “halk ekmek” fabrikaları bulunmaktadır.
Bunlar, Antalya Büyükşehir Belediyesi’nin çoğunluk hissesine sahip olduğu
Ek-Dağ Ekmek Dağıtım Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş., Büyükşehir
Belediyesi’nin “alt belediyesi” olarak tanımlanan Kepez Belediyesi sınırları
içinde faaliyet gösteren Belediye Vakfı’na ait halk ekmek fabrikası ve alt
belediyelerden Konyaaltı Belediyesi’nin işletme hakkını özel bir şirkete
devrettiği ama yine halk ekmek fabrikası niteliğinde olan fırın işletmesidir.
Sektörün tüm Türkiye’de mevcut olan fazla kapasite sorunu Antalya ilindeki
ekmek üreticileri için de geçerlidir. Toplam ekmek üretim kapasitesinin ancak
%50’si kullanılabilmektedir. Mevcut üretimin çoğunluğu henüz tamamen
makineleşmiş üretime geçememiş düşük kapasiteli fırınlar tarafından
gerçekleştirilmektedir. İlde tamamen makineleşmiş üretim sürecine sahip,
büyük kapasiteli tünel fırınlar; Kepez Belediyesi Vakfı Halk Ekmek Fabrikası
Fırını, Antalya Ekmek Unlu Mamuller Gıda San. Tic. Ltd. Şti.’ye ait fırınlardan
biri ve Örnek Unlu Mamulleri Sanayi Ticaret ve Paz. Ltd. Şti.’ye ait ekmek
fırını olmak üzere üç adettir. Ancak söz konusu fırınlar kapasitelerinin çok
altında fiili üretimde bulunmaktadırlar.
I.1.2. Fiyatlandırmaya İlişkin Yürürlükteki Mevzuat
03-42/465-204
4
Ürünün fiyatlandırılmasına ilişkin mevzuat, tacir ve esnaf niteliğindeki fırıncılar
için farklı şekillerde belirlenmiştir. Bu nedenle ilgili mevzuatın iki kısımda
incelenmesinde yarar bulunmaktadır.
I.1.2.1. Tacir Fırıncılar İçin Geçerli Olan Mevzuat
3.4.1930 tarih ve 1580 sayılı Belediye Kanunu, belediyelere ekmek için azami
satış fiyatı belirleme yetkisi tanımıştır. Söz konusu Kanun’un 15. Maddesinin
43. bendinde; “Ete, ekmeğe, yaş meyve ve yaş sebze ile odun ve mangal
kömürüne doğrudan doğruya ve kati lüzum halinde mahalli idare kurullarınca
tasdik edilmek şartıyla diğer gıda ve zaruri ihtiyaç maddelerine toptan ve
perakende azami satış fiyatları ve yaş meyve ve sebzeye münhasır olmak
üzere kar hadleri tespit etmek ve icabında 2490 ve 1050 sayılı kanunlar
hükümlerine bağlı olmaksızın bu maddeleri satın almak, satmak, stok etmek
veya belirli bir kar haddi dahilinde satın aldırmak, sattırmak ve ihtiyacı olanlara
maksada göre dağıtmak üzere bir fon tesis ederek tanzim satış mağazaları
kurmak ve hayatı ucuzlatacak sair tedbirleri almak” belediyelerin görevleri
arasında sayılmıştır.
24.6.1995 tarih ve 557 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 5590 sayılı
Kanun’un bazı maddeleri değiştirilmiş, bu değişiklikle 5590 sayılı Kanun’a tabi
meslek kuruluşlarına mal ve hizmetler için fiyat belirleme yetkisi verilmiştir.
Fakat söz konusu Kanun Hükmünde Kararname’nin 20.9.1995 tarih ve
E:95/43 K:95/46 sayılı Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmesi üzerine bu
düzenleme geçersiz hale gelmiştir. Bu sebeple 5590 sayılı Kanun’a tabi
meslek kuruluşları, üyelerinin ürettikleri mal ve hizmetlere ilişkin tarife
belirleme yetkisini haiz değildirler.
Görüleceği üzere; belediyeler ekmek için doğrudan doğruya azami satış fiyatı
belirleme yetkisine sahiptir. Ancak; bu yetkiyi kullanıp kullanmamak
belediyelerin takdirine bırakılmıştır. Dolayısıyla belediye azami fiyat belirlemiş
ise, tacir niteliğindeki fırıncılar bu hadde uymak zorundadırlar; ancak belediye
bu yetkisini kullanmamış veya fiyatları, serbest piyasa şartlarında oluşması
yolunda serbest bırakmışsa tüccar fırıncılar ekmek fiyatlarını belirlemekte
serbesttir.
I.1.2.2. Esnaf Fırıncılar İçin Yürürlükteki Mevzuat
507 sayılı Kanun’un 125. maddesinde bu Kanun’a tabi esnaf ve sanatkarlarca
üretilen mal ve hizmetlerin ücret tarifelerinin, bağlı bulundukları Odalarca
hazırlanacağı ve mensubu oldukları Birlik Başkanlar Kurulu’nda onaylandıktan
sonra yürürlüğe gireceği belirtilerek, gerektiğinde Başkanlar Kurulu’nun bu
yetkisini Birlik Yönetim Kurulu’na devredebileceği hükme bağlanmıştır.
Anılan madde metninin devamında belediyeler ve/veya o yerin en büyük mülki
amirinin tespit edilen tarifeleri uygun bulmadıkları ve esnaf teşekkülü ile
anlaşmaya varamadıkları takdirde 15 gün içinde o yerin mülki amirinin
görevlendireceği Sanayi ve Ticaret İl Müdürü’nün başkanlığında, Ticaret ve
Sanayi Odası’ndan bir temsilci ile Esnaf Odaları Birliği Başkanı’ndan teşekkül
edecek bir komisyona itiraz edebilecekleri belirtilmiştir.
03-42/465-204
5
Komisyon kararına karşı ilgililerin yazılı bildirim tarihinden itibaren 10 gün
içinde ticari davaları görmeye yetkili mahkeme nezdinde itirazda
bulunabilecekleri ve bu mahkemenin kararlarının kesin olduğu belirtilmiştir.
Ayrıca ücret tarifelerinin düzenleme usul ve esaslarının Konfederasyon
tarafından çıkarılacak ve Bakanlıkça onaylanacak bir yönetmelikle tayin ve
tespit olunacağı da hükme bağlanmıştır.
507 sayılı Kanun Ek Madde 9’da (Ek: 9/5/1991- 3741/33 md.) 1580 sayılı
Belediyeler Kanunu’nun 15. maddesinin 43. bendinde yer alan ilgili hükmün
507 sayılı Kanun’a tabi Esnaf ve Sanatkarlar için uygulanmayacağı, başka bir
deyişle belediyelere verilen fiyat tespiti yetkisinin 507 sayılı Kanun’a tabi esnaf
ve sanatkara uygulanmayacağı hükme bağlanmıştır. Aynı zamanda bu
Kanun’a dayanılarak çıkarılan, “Esnaf ve Sanatkarlarca Üretilen Mal ve
Hizmetlere Ait Ücret Tarifelerinin Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik”in 2.
maddesine göre 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 15. maddesinin 43. bendi
hükmünün 507 sayılı Kanun’a tabi esnaf ve sanatkarlar için uygulanmayacağı
belirtilerek, Yönetmeliğin 4. maddesine göre Esnaf ve Sanatkarlar Odaları
tarafından hazırlanıp Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği Başkanlar Kurulunca
onaylanan tarifede yer alan fiyatların azami hadleri gösterdiği ayrıca ifade
edilmiştir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarının tespitinde; tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve
nitelikleri bakımından aynı sayılan mal ve hizmetlerden oluşan pazar dikkate
alınmakta, tespit edilen pazarı etkileyebilecek diğer unsurlar da
değerlendirilmektedir.
Üretilen ekmek çeşitlerinin genel olarak tüketicinin gözünde birbirini ikame
edebilme derecesinin yüksek olması; nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları
bakımından benzer olmasının yanı sıra ekmeğin temel gıda maddesi olması
ve diğer gıda maddeleri ile ikame edilememesi gerçeğinden hareketle ilgili
ürün pazarı ekmek pazarı olarak kabul edilmiştir.
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanda rekabet koşullarının yeterli
derecede homojen ve özellikle komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı
olması, ilgili coğrafi pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici
olmaktadır.
Ekmeğin görece çabuk bayatlayan bir ürün olması, birim taşıma maliyetinin
taşıma mesafesi ile birlikte artması ve bunun toplam birim maliyet içinde
önemli bir kalem oluşturmasından dolayı belirli mesafelerdeki yerleşim
birimleri arasında kolayca taşınamamaktadır. Buna karşılık Antalya ili sınırları
içindeki ilçeler arasında ekmek ticareti yapılabildiği göz önüne alınarak ilgili
coğrafi pazar Antalya ili sınırları olarak kabul edilmiştir.
03-42/465-204
6
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Yapılan Tespitler
Yerinde inceleme sırasında şikayetçiler, Antalya Fırıncılar Odası yetkilileri,
Antalya İl merkezindeki fırınlar, Antalya İl merkezindeki marketler, Antalya İl
merkezi dışındaki fırınlar, Antalya Büyükşehir Belediyesi ve alt belediyelerin
yetkilileri ile raportörlerce görüşülmüş ve çeşitli bilgi ve belgeler elde edilmiştir.
Antalya Barosu ve diğer şikayetçi tarafından yapılan başvurularda temel
olarak Antalya merkezinde faaliyet gösteren yaklaşık 80 ekmek fırınının
aralarında ekmek satış fiyatlarının tespit edilmesi ve pazarın müşteri
temelinde paylaşılmasına yönelik anlaşma yaptıkları iddialarına yer verilmiştir.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi ile belirli bir mal veya hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama
amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan
teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür
karar ve eylemlerinin hukuka aykırı ve yasak olduğu hükme bağlanmıştır.
Bu noktada önaraştırma döneminde yapılan yerinde inceleme ve görüşmeler
sonucunda elde edilen bilgi ve belgeler çerçevesinde Kanun’un 4. maddesi
anlamında bir ihlal oluşturabilecek nitelikte bir anlaşma varlığının
sorgulanması gerekmektedir.
Mevcut bilgi ve belgelerden Antalya merkezinde faaliyet gösteren ekmek
fırınlarından bazılarının bağlı bulundukları Antalya Fırıncılar Odası (Oda)
bünyesinde zaman zaman toplantılar yaptıkları ve bu toplantılarda
aralarındaki rekabetle ilgili birtakım hususları da görüştükleri anlaşılmaktadır.
Oda’da yapılan yerinde incelemede tespit edilen üzerinde toplantı tarihi ve
toplantıdaki mevcut kişilerin sayısının belirtildiği çeşitli tarihlerde düzenlenmiş
fırın listeleri, “15.3.2002 Toplantı” başlıklı el yazısı ile tutulmuş notlar ve
“Genel Toplantı Gündemi” başlıklı belgeler bunun göstergesidir. Bu konuya
ilişkin olarak söz konusu belgelerde yer alan önemli kayıtlar ve yapılan
görüşmelerde elde edilen bilgiler aşağıda sunulmaktadır.
15.03.2002 tarihli toplantının gündem maddeleri arasında “ Gül Fırını, Seyhan
Fırını ucuz ekmek sattığı sürece bakkala gireceğini söyledi konu 22.2.2002
tarihinde (Cuma günü) görüşülecek...” şeklinde bir ifade yer almaktadır.
Burada bir fırının ucuz ekmek satmasının sonucunda ortaya çıkabilecek bir
durumun önemli görülerek gündem maddesi olarak belirlenmesi dikkate
değerdir.
22.3.2002 tarihli toplantının “Altınyunus’un aldığı bakkallar kendisinde
kalacak” ve “Geri dönmek isteyen bakkallara müsaade edilmeyecek”
şeklindeki iki gündem maddesinden müşteri konumundaki bazı bakkalların
belli bir fırına tahsis edilmek istendiği kanaatine varılmaktadır. 15.3.2002
Toplantı” başlıklı el yazısı ile tutulmuş notlardan oluşan belgede “Mersan = 2.
Günde Beş bakkal – Rıza Abi Birlik Kazanmak için... Hepimiz birimiz birimiz
03-42/465-204
7
hepimiz .. Her fırından bir bakkal alabilir. Görüşmelerle çözün.” şeklindeki
ifadeler de aynı yönde değerlendirilebilir.
Komaş Kocatepe Modern Mağazacılık İşletmeleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.
(Komaş) tarafından Oda’ya gönderilen 3.7.2002 tarihli dilekçede marketin unlu
mamuller bölümünü işleten şahsın o dönemde çalışmakta olduğu fırının
haricinde başka bir fırın ile çalışamamasından dolayı söz konusu fırından
kaliteli ürün ve hizmet alınamadığı belirtilmiştir. 12.5.2003 tarihinde
kendileriyle yapılan görüşmede Komaş yetkilileri, söz konusu fırının
değiştirilmek istenmesi nedeniyle fırın sahipleri arasında fırın müşterilerinin
paylaşılmasına yönelik bir anlaşma olduğu bilgisini edindiklerini, ancak daha
sonraki tarihlerde başka bir fırından ekmek almaya başladıklarını
belirtmişlerdir. Aynı görüşmede şu an bu tür sıkıntılarının olmadığı da ifade
edilmiştir.
9.5.2003 tarihinde Antalya merkez ilçe sınırları dışında üretimde bulan İmaj
Unlu Mamuller Yönetim Kurulu Başkanı ile yapılan görüşmede; Antalya’daki
tüm fırınlar arasında kıyasıya bir rekabet yapılmakla birlikte bu fırınların
zaman zaman bir anlaşma yaparak aralarındaki rekabeti sınırlamaya
çalıştıkları belirtilmiştir.
I.3.2. Hukuki Değerlendirme
Önaraştırma döneminde yapılan yerinde inceleme ve görüşmeler sonucunda
yukarıda verilenler dışında Kanun’un 4. maddesi anlamında teşebbüsler
arasında rekabeti sınırlayıcı bir anlaşmanın varlığına yönelik herhangi bir
bulguya ya da herhangi bir anlaşma metnine rastlanılmamıştır.
4054 sayılı Kanun, bir anlaşmanın hukuka aykırı bulunması için rekabeti
sınırlayıcı amaçlı olmasını tek başına yeterli saymaktadır. Başka bir deyişle;
bir anlaşma, rekabeti sınırlayıcı etkileri fiilen doğurmasa, uygulanmasa ya da
uygulanamamış olsa dahi hükümlerinden rekabeti sınırlayıcı amaçlı olduğu
anlaşılıyorsa Kanun bu anlaşmayı yasaklamaktadır. Anlaşmanın amacının
belirlenmesinde ise, tarafların sübjektif amaçlarından öte anlaşmanın
genelinden ya da hükümlerinden çıkarılabilen objektif amaç dikkate
alınmaktadır. Nitekim anlaşmaların amacının belirlenmesinde, anlaşmadan
çıkan objektif amaç esas alınmakta, tarafların sübjektif amaçları ikincil nitelikte
değerlendirilmektedir.
Bu çerçevede yukarıda yer verilen bulguların ihlal niteliğinde bir anlaşmanın
varlığının ve “amaç” unsurunun ortaya konulmasında tek başına yeterli
olmadığı ancak bu yönde bir anlaşmanın yapılmasına zemin oluşturabilecek
nitelikteki toplantı ve görüşmelerin ciddi bir göstergesi olduğu kanaatine
ulaşılmıştır. Dolayısıyla gerek Oda’nın gerekse ilgili pazarda faaliyet gösteren
fırınların bu konuyla ilgili olarak bilgilendirilmelerinin yerinde olacağı kanaatine
varılmıştır.
Önaraştırma kapsamında elde edilen ve aşağıda sıralanan diğer bulgular ise
ihlal niteliğinde bir anlaşma ya da uyumlu eylemin varlığından çok ilgili
03-42/465-204
8
pazarda rekabetin olduğuna yöneliktir. Dolayısıyla rekabeti sınırlayıcı bir
etkiden söz etmek de zorlaşmaktadır.
Oda’da yapılan yerinde incelemede tespit edilen ve üzerinde tarih olmayan
belgelerde birtakım fırın isimlerinin altına “giden” ve “gelen/aldığım” olarak
nitelenen market isimleri kaydedilmiştir. Bu kayıtlar her ne kadar fırın
değiştiren marketlerin izlenmesi suretiyle var olan ya da gerçekleştirilmesi
amaçlanan bir müşteri paylaşımı dahilinde yapılan bir çalışma olarak
yorumlanabilirse de nihayetinde pazardaki marketlerin farklı fırın tercihlerinde
bulunabildiklerinin bir göstergesidir. Aşağıda sunulan bazı bulgular da bu
durumu desteklemektedir.
Oda’nın 27.1.2003 tarihli kararında yer alan “...Odamızın 4.9.2002 tarih ve
2002/12 sayılı Yönetim Kurulu Kararında almış olduğu 250 gr. 300.000 TL
ekmek rayiç fiyatının Fırıncı esnaflarımız arasındaki fiyat rekabeti ve ayrıca
Büyükşehir Belediyesine bağlı EK-DAĞ Ekmek Fırını, Kepez Belediyesi
Kalkınma Vakfına ait Ekmek fırını ve Konya altı Belediyesine ait Konyaaltı
Ekmek Fırınları ekmek gramajı resmi olarak 250 gr. olması gerekirken 200.
gr.’a düşürerek haksız rekabete sebep olmaktadırlar.” ifadeleri pazarda yer
alan teşebbüslerin rekabetçi bir faaliyet içerisinde olduklarını göstermektedir.
Benzer nitelikteki Antalya Valiliği İnsan Hakları İl Kurulu Başkanlığı tarafından
Oda’ya gönderilen 18.11.2002 tarihli bir başka belgede, ekmek üreten fırın
işletmeleri arasındaki rekabet nedeniyle ekmek kalitesinin düşürüldüğü
belirtilmektedir.
Örnek Unlu Mamuller’de tespit edilen “Giden Bayiler Listesi” başlıklı belgede
2002 ve 2003 yılları itibarıyla başka fırınlardan ekmek almaya yönelen
marketlere yer verilmiş olması marketlerin uygulamada farklı fırından ekmek
alma tercihinde bulunabildiklerini göstermektedir. Antalya Ekmek Unlu
Mamuller ve Emniyet Ekmek Fabrikası’ndan alınan belgeler de aynı yöndedir.
12.5.2003 tarihinde Komaş yetkilileri ile yapılan görüşmede; market
bünyesinde bulunan ekmek satış reyonunu işleten firma aracılığıyla herhangi
bir fırından ekmek almalarının önünde bir engel bulunmadığının belirtilmesi,
12.5.2003 tarihinde Özaslan Gıda Market sahibi ile yapılan görüşmede
istenildiği takdirde başka bir fırından ekmek alınabileceği, bu yönde diğer
fırınlardan da teklif geldiğinin ifade edilmesi ve Antalya merkezinde faaliyet
gösteren diğer marketlerle yapılan görüşmelerde de aynı hususların dile
getirilmesi, fırınlar tarafından bölge ya da müşteri paylaşımına yönelik bir
uygulamada bulunulmadığını desteklemektedir.
Fiyat konusuyla ilgili olarak; mevcut bilgi ve belgelerden ekmek fırınlarının
bakkal ve market gibi satış noktalarına Oda’nın belirlediği fiyat tarifesi
üzerinden genel olarak %15-%25 arasında değişen oranlarda iskonto yapmak
suretiyle ekmek verdikleri anlaşılmaktadır. Bu oran alıcılara alım miktarı ve
ödeme koşulları gibi etkenlere bağlı olarak farklı uygulanabilmektedir. Antalya
Ekmek Unlu Mamuller’den alınan fatura örnekleri bunu destekleyici
niteliktedir. Ayrıca, ekmeğin perakende satış fiyatının Oda’nın belirlediği tavan
fiyattan (200 gr. normal ekmek için 250.000 TL) daha düşük fiyata (200.000
TL) satıldığı marketler de bulunmaktadır. Bazı fırınlar ise kendi tezgahından
03-42/465-204
9
200.000 TL’ye doğrudan tüketiciye satış yapmaktadırlar. Bu bakımdan
fırıncılar tarafından toptan ve perakende satış fiyatlarının sabit tutulması
yönünde bir uygulamanın olmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim, 12.5.2003
tarihinde Komaş yetkilileri ile yapılan görüşmede “Ekmek fiyatı şu an 200
gram için 250.000 TL’dir. Servet’ten aldığımız ekmeği %25 kar payı ile
satıyoruz. Ayrıca perakende satış fiyatı olarak zaman zaman daha düşük fiyat
uyguluyoruz. Örneğin dün yıldönümümüz nedeniyle 175.000TL’den ekmek
sattık…” ifadelerine yer verilmiştir. 12.5.2003 tarihinde Özaslan Gıda Market
ile yapılan görüşmede ise ekmek alınan fırının perakende satış fiyatına
müdahale etmediği belirtilmiştir. Benzer görüşler diğer marketlerle yapılan
görüşmelerde de dile getirilmiştir.
Fiyata ilişkin olarak üzerinde durulması gereken bir başka konu, Odadan
alınan 5.9.2002 tarihli ve 30.1.2003 tarihli fiyat tarifelerinde bayi karının % 15
olarak uygulanacağının belirtilmesidir. Başka bir deyişle fırınların bakkal ve
market gibi perakendeci teşebbüslere ekmeğin nihai satış fiyatı üzerinden %
15 oranında iskonto ile satış yapması öngörülmektedir.
I.1.2.2. nolu bölümde de açıklandığı üzere; 507 sayılı Kanun’un 125.
maddesinde bu Kanun’a tabi esnaf ve sanatkarlarca üretilen mal ve
hizmetlerin ücret tarifelerinin, bağlı bulundukları Odalarca hazırlanacağı ve
mensubu oldukları Birlik Başkanlar Kurulu’nda onaylandıktan sonra yürürlüğe
gireceği belirtilerek, gerektiğinde Başkanlar Kurulu’nun bu yetkisini Birlik
Yönetim Kurulu’na devredebileceği hükme bağlanmıştır. Bu Kanun’a
dayanılarak çıkarılan “Esnaf ve Sanatkarlarca Üretilen Mal ve Hizmetlere Ait
Ücret Tarifelerinin Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik”in 4. maddesinde de
Esnaf ve Sanatkarlar Odaları tarafından hazırlanıp Esnaf ve Sanatkarlar
Odaları Birliği Başkanlar Kurulu’nca onaylanan tarifede yer alan fiyatların
azami hadleri gösterdiği ayrıca ifade edilmiştir.
Antalya Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği Başkanı ile yapılan görüşmede;
söz konusu fiyat tarifesinin alt kısmında yer alan “bayi karı %15 olarak
uygulanacaktır” ifadesinin Bakkallar ve Büfeciler Odası’nın isteği üzerine bu
Oda’ya bağlı üyelerin mağdur olmamaları için asgari kar oranı olarak
konulduğu ve zorlayıcı olmaması nedeniyle uyulmaması durumunda herhangi
bir yaptırımının olmadığı belirtilmiştir. Yukarıda da yer verildiği gibi yapılan
inceleme sonucunda uygulamada fırınların alıcının konumuna göre %15
oranından farklı oranlarda iskonto verdiği tespit edilmiştir. Nitekim her iki
başvuru dilekçesinde de bakkal ve marketlerin kar oranlarının birbirinden farklı
olarak fırıncılar tarafından belirlendiği ifade edilmektedir. Burada sözü edilen
farklı kar oranlarının fırınlar tarafından ortaklaşa belirlendiğine yönelik bir
bulgunun olmaması, aksine her bir fırının müşterilerine alım miktarı ve ödeme
koşullarına göre farklı iskonto oranlarını uyguladığına ilişkin tespitler yapılması
nedeniyle şikayet dilekçesinde öne sürülen iddia ile ilgili olarak 4054 sayılı
Kanun bakımından herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmamaktadır.
Öte yandan her ne kadar anılan fiyat tarifelerinde yer alan bayi karının %15
olarak uygulanacağına ilişkin ifadenin bağlayıcı bir yanının olmadığı gerek
Birlik Başkanı ile yapılan görüşmede elde edilen bilgilerden gerekse ilgili
pazardaki uygulamalardan anlaşılsa da söz konusu ifade muhataplarınca
03-42/465-204
10
sabit bir oran olarak algılanmasına neden olacak emredici bir tarzda kaleme
alınmıştır.
507 sayılı Kanun’un 125. maddesi uyarınca belirlenen ücret tarifeleri ve aynı
Kanun’a dayanılarak çıkarılan ilgili Yönetmeliğin 4. maddesi uyarınca bu
tarifede yer alan fiyatların azami hadleri gösterdiği hususu ekmeğin
perakende satış fiyatına ilişkin olarak uygulanmaktadır. Bilindiği üzere fiyat ve
fiyatı oluşturan unsurların tespit edilmesi 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
uyarınca hukuka aykırı ve yasaktır. Ancak 507 sayılı Kanun’un 125.
maddesinin aynı Kanun’a tabi esnaf ve sanatkarlarca üretilen mal ve
hizmetlerin ücret tarifelerinin belirlenmesine izin vermesi bu durumun hukuka
aykırı ve yasak olarak değerlendirilmesini engellemektedir. Yönetmeliğin ilgili
maddesinde ücret tarifesinde yer alan fiyatların azami hadleri gösterdiğinin
öngörülmesi ise söz konusu fiyatların sabit bir fiyat olarak yorumlanamayacağı
ve bu fiyatların altında rekabet edilebilecek bir alan olduğu anlamına
gelmektedir. 4054 sayılı Kanun bakımından da ilgili pazarın özelliği nedeniyle
bu alandaki rekabetin sınırlanıp sınırlanmadığı önem taşımaktadır.
Ekmeğin azami bir perakende satış fiyatı olduğu dikkate alınırsa, bu fiyat
üzerinden bayi kar oranının belirlenmesi dolaylı olarak fırınların
perakendecilere satış fiyatının belirlenmesi anlamına gelmektedir. Bu yönde
bir fiyat tespiti ise 507 sayılı Kanun çerçevesinde ücret tarifesinin belirlenmesi
kapsamında değerlendirilebilir. Ancak ilgili Yönetmelik hükmü açısından böyle
bir tarifede yer alan fiyatın da azami haddi göstermesi gerektiği düşünülürse
bayi ya da perakendecilerin kar oranın asgari haddi gösterdiğini kabul etmek
gerekir. Başka bir deyişle söz konusu kar oranının asgari haddinin
belirlenmesi fırıncıların bayi ya da perakendecilere satış fiyatının azami
haddinin belirlenmesi anlamına gelecektir.
Bu bakımdan anılan ücret tarifelerinde yer alan bayi karının %15 olarak
uygulanacağına ilişkin ifadenin muhataplarınca sabit bir oran olarak
algılanmaması için söz konusu kar oranının asgari haddi gösteren bir kar
oranı olduğunun ücret tarifelerinde açıkça belirtilmesi gerekmektedir. Ayrıca
söz konusu ücret tarifelerinde ekmeğin nihai satış fiyatının azami haddi
gösterdiğinin belirtilmesi de aynı yöndeki yanlış algılamaları giderme
bakımında yararlı olacaktır. Dolayısıyla konuyla ilgili olarak Antalya Fırıncılar
Odası ve Antalya Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği’nin bilgilendirilmesi
gerekmektedir.
Öte yandan, diğer şikayetçi tarafından yapılan başvuruda Antalya Belediye
sınırları dışından ekmek alımında bulunmasının Kepez Belediyesi tarafından
engellendiği belirtilmiştir. Diğer şikayetçi yetkilisiyle yapılan görüşmede ise bu
durumun Belediye’nin Fırıncılar Odası ile olan birtakım ilişkilerinden
kaynaklandığı ifade edilmiştir.
Antalya merkezi dışında ekmek üretiminde bulunan İmaj ve Ak-kar firmaları ile
yapılan görüşmelerden Antalya merkezine ekmek satışında bulundukları ve
bununla ilgili olarak herhangi bir zorlukla karşılaşmadıkları anlaşılmaktadır.
İmaj firmasıyla yapılan görüşmede Antalya merkezde bulunan ekmek
03-42/465-204
11
verdikleri marketlerden birine yönelik belediyenin baskısı olduğu konusunda
bilgilerinin olduğu belirtilmiştir.
Konuyla ilgili olarak Kepez Belediyesi Zabıta Müdür Yardımcısı ile yapılan
görüşmede ise; bakkal ve marketlere belediye sınırları dışından gelen
ekmeklerle ilgili olarak genellikle 1580 sayılı Kanun çerçevesinde gramaj ve
sağlık açısından kontrollerde bulunulduğu, marketin birine belediye sınırları
dışından ekmek almaması için ihtarname verildiği, ancak bu market hakkında
bu nedenden dolayı herhangi bir işlem yapılmadığı ve konuyla ilgili olarak
yetkiyi haiz olmadıklarının anlaşılması üzerine zabıta ekibinin bu yönde bir
müdahalede bulunmaması konusunda bilgilendirildiği ifade edilmiştir. Anılan
ihtarnameye benzer nitelikte müdahalelerde bulunma olasılığı dikkate alınırsa;
Kepez Belediyesi’nin kaynağını yasadan alan bir yetki haricinde belediye
sınırları dışından ekmek alımının engellenmesine yönelik bir uygulamada
bulunması halinde bunun 4054 sayılı Kanun bakımından rekabetin
sınırlanmasına yol açacağı konusunda bilgilendirilmesi uygun bulunmuştur.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen açıklama ve değerlendirmeler ışığında;
1. 4054 sayılı Kanun bakımından rekabet ihlali olarak değerlendirilebilecek
nitelikte iddialar içeren başvuru dilekçelerinde öne sürülen uygulamalarda
bulunulduğuna dair önaraştırma sırasında yeterli bulgu elde edilememesi
nedeniyle ilgili pazarda faaliyet gösteren ekmek fırınları hakkında soruşturma
açılmasına gerek olmadığına,
2. a) ancak, önaraştırmada elde edilen bazı bulguların 4054 sayılı Kanun
bakımından rekabet ihlallerine zemin oluşturabilecek nitelikteki toplantı ve
görüşmelerin ciddi bir göstergesi olması nedeniyle, Antalya Fırıncılar
Odası’nın ve Oda aracılığıyla Oda’ya bağlı olan ekmek fırınlarının konuyla
ilgili olarak 4054 sayılı Kanun hakkında bilgilendirilmelerine ve rekabeti
sınırlayıcı herhangi bir girişimde bulunmamaları gerektiği konusunda
uyarılmalarına,
b) diğer yandan, Antalya Fırıncılar Odasınca hazırlanarak Antalya Esnaf ve
Sanatkarlar Odaları Birliği Yönetim Kurulu tarafından onaylanan ekmek fiyat
tarifelerinde yer alan ekmek fiyatının sabit bir fiyat, bayi karı oranının da sabit
bir oran olarak algılanmaması için anılan tarifelerde ekmek fiyatının azami
fiyat, bayi kar oranının ise asgari bir oran olduğunun açıkça belirtilmesi
gerektiği konusunda Antalya Fırıncılar Odası ve Antalya Esnaf ve Sanatkarlar
Odaları Birliği’nin bilgilendirilmesine,
c) şikayetçi konumundaki markete sehven verildiği belirtilen ihtarname göz
önüne alınarak, kaynağını yasadan alan bir yetki haricinde belediye sınırları
dışından ekmek alımının engellenmesine yönelik bir uygulamada bulunması
halinde bunun 4054 sayılı Kanun bakımından rekabetin sınırlanmasına yol
açacağı konusunda Kepez Belediyesi’nin bilgilendirilmesine,
OY BİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy