1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D3/2/O.S.-00/3 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 00-39/436-242
Karar Tarihi : 17.10.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU, İsmet CANTÜRK,
Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER
B- RAPORTÖRLER: Orçun SENYÜCEL, Bülent GÖKDEMİR
C- ŞİKAYET EDEN: Farplas Oto Yedek Parça ve İmalat A.Ş.
Temsilcisi: Av. Selami KURAN ve Av. Hülya KURAN
Laleli Cad. No: 19/5 Laleli İSTANBUL
Farplas Oto Yedek Parça ve İmalat A.Ş.
Gebze Organize Sanayi Bölgesi 400. Sk.
Gebze KOCAELİ
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Arçelik A.Ş.
81719 Tuzla İSTANBUL
E- DOSYA KONUSU: Arçelik A.Ş.’nin beyaz eşya piyasasında hakim durumunu
kötüye kullanarak yan sanayinin gelişmesini engellediği iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle;
- Arçelik A.Ş.’nin beyaz eşya pazarında monopolist yapıda faaliyet gösterdiği, bu güç
sayesinde yan sanayisini teşkil eden şirketleri ekonomik olarak tamamen kendisine
bağımlı hale getirdiği,
- Bu şirketlerden biri olan Farplas Oto Yedek Parça ve İmalat A.Ş. (Farplas)'yi ise,
kendi rakibi olan BSH Profilo Elektrikli Gereçler San. A.Ş. (Bosch)’ye mal satımına
başladığı için dışladığı, ürün almayı reddettiği, ekonomik olarak bağımlı durumda
olan Farplas A.Ş.’nin bunun sonucunda büyük ölçüde maddi ve manevi zarara
uğradığı iddialarına yer verilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 01.05.2000 tarih, 1541 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 05.06.2000 tarih, D3/1/O.S.-00/3 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 20.06.2000 tarih, 00-23 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un
40/1. maddesi uyarınca 233-126 sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 12.10.2000 tarih D3/2/O.S.-00/4 sayılı
Önaraştırma Raporu 12.10.2000 tarih, REK.0.07.00.00/100 sayılı Başkanlık önergesi
ile 00-39 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
2 REKABET KURUMU
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ’dan
oluşan coğrafi pazarda, beyaz eşya ürünlerinin üretiminde kullanılan plastik
enjeksiyon parçaları alım pazarında Arçelik A.Ş.’nin -BSH Profilo Elektrikli Gereçler
Sanayii A.Ş.’nin pazardaki gücü de göz önüne alındığında- hakim durumda
sayılamayacağı, bu sebeple şikayet konusu eylemin bu aşamada 4054 sayılı
Kanun’un 6. maddesi kapsamında olmadığı ve Arçelik A.Ş. hakkında soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığı ifade edilmektedir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Olaylar
Şikayetçi taraf olan Farplas, Arçelik’in İstanbul (Tuzla)’daki çamaşır makinası
tesisleri için plastik malzemeler üreten bir yan sanayi firmasıdır. Söz konusu plastik
malzemeler ‘plastik enjeksiyonlu ürünler’ olarak adlandırılmakta ve üretimleri Arçelik
tarafından verilen kalıplarla yapılmaktadır. Verilen kalıplar plastik enjeksiyon
makinalarına yüklenerek, üretilen plastiklerin istenilen şekle girmesi sağlanmaktadır.
Şikayet dilekçesinde, Farplas ile Arçelik arasındaki ticari ilişkilerin gelişimi ve
şikayet konusu iddialar şu şekilde özetlenmiştir:
- Farplas ile Arçelik arasındaki yardımcı sanayi ilişkisi 1992 yılında Avcılar’daki
fabrikada, Beko Çayırova tesislerinden alınan çalışmaz durumdaki kalıpların devreye
alınması ile başlayan işbirliği, Farplas’ın düşük maliyetlerde kaliteli üretimi
nedeniyle sistem ortaklığına dönüşmüştür.
- Farplas, sistem ortaklığı sırasında daha verimli olmak için, Arçelik’in diğer yan
sanayici firmalarının eski model enjeksiyon makinaları yerine en gelişmiş makinaları
kullanmaya başlamış, bunları robot otomatik yükleyici ve kırıcılarla desteklemiştir.
Böylece sürekli iş akışı sağlanarak üretim kalitesi artırılmış, maliyet ve lojistik
avantajlar elde edilmiştir.
- Arçelik sürekli gelişen verimli işbirliği neticesinde, yardımcı sanayinin ana
sanayinin yakınında olması fikrinden hareketle, Farplas’tan Gebze’de yatırım
yapmasını talep etmiştir. Arçelik’in uzun vadeli iş garantisi vermesi nedeniyle,
Farplas kendi öz kaynakları ile sadece Arçelik’e hizmet vermek üzere yatırım değeri
12 milyon DM olan, İSO 9002 belgeli yeni bir fabrikayı Gebze Organize Sanayi
Bölgesi’nde kurmuştur.
- 1996 yılı sonunda Arçelik’in yan sanayi firması olan Galsan A.Ş.’nin sistem
ortaklığından ayrılması nedeniyle zor duruma düşen Arçelik, söz konusu firmanın
yapmış olduğu işlerin de Farplas tarafından yapılmasını talep etmiş, Farplas ihtiyaç
duyulan hizmeti en iyi şekilde yerine getirmiştir.
- Farplas Avrupa çapında bir yan sanayi firması olabilmek amacıyla gerekli
çalışmalara başlamış, bu çerçevede yan sanayide teknoloji üreten yabancı firmalarla
yatırım yapmayı planlamıştır. Ancak Arçelik yetkilileri, Farplas’ın kendisi dışındaki
firmalar ile işbirliği içine girmesinin, kendi firmalarına bir rekabet dezavantajı
getireceği gerekçesi ile kabul edilemez olduğunu ileri sürmüş, özellikle en büyük
rakibi olan Bosch-Siemens grubu ile çalışılmasına asla rıza gösterilemeyeceğini
açıkça ifade etmiştir.
3 REKABET KURUMU
- Buna mukabil Farplas, Arçelik’in bu konudaki hassasiyetini göz önüne alarak, farklı
ortaklık yapısıyla Farel A.Ş. unvanlı yeni bir şirket kurmuş ve bu şekilde Arçelik’e
rakip firmalarla işbirliğine gitme yolunu tercih etmiştir. Farel A.Ş., Arçelik’in ticari
menfaatlerine hiçbir surette zarar vermeden Bosch-Siemens firması ile işbirliği
yapmış ve Çerkezköy’de yeni bir fabrika kurmuştur.
- Arçelik, Farel A.Ş.’nin Bosch-Siemens ile yapmış olduğu anlaşmayı ileri sürerek,
Farplas’ın Arçelik ile olan sistem ortaklığı ve işbirliğinin sona erdiğini bildirmiş ve
kalıpların kendilerine iade edilmesini talep etmiştir. Farplas ise, yıllardır varolan iş
ilişkisinin devam etmesi ve Arçelik tarafından verilen sürekli iş garantisi nedeniyle
yapmış olduğu büyük çaplı yatırımın boşa gitmemesi için sistem ortaklığının devam
etmesinde ısrar etmiştir. Ancak Arçelik, bir taraftan Farplas’la olan işbirliğini
kademeli olarak azaltırken, diğer taraftan alternatif firma arayışlarına girmiştir. Bu
amaçla, daha önceleri sistem ortaklığı dışına çıkardığı Galsan A.Ş. ve Akplas A.Ş.’yi,
iş ve finansman desteği sağlamak suretiyle tekrar devreye almıştır. Sistem
ortaklığına yeniden alınan Galsan A.Ş., Arçelik'in yasakçı politikası nedeniyle
Bosch-Siemens ile işbirliğine son vermiştir.
Yukarıda yer alan açıklamalar çerçevesinde şikayetçi tarafın temel iddiası;
Arçelik’in pazardaki hakim gücünü kullanarak, teknik ilerleme sağlamak amacıyla
rakipleri ile ticari ilişkiye giren Farplas’ı pazar dışına iterek 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesini ihlal ettiği yönündedir.
Arçelik yetkilileri ise Farplas ile olan ilişkilerinin gelişimini ve şikayetçi tarafın
iddialarına karşı kendi argümanlarını aşağıdaki şekilde özetlemişlerdir:
- Farplas, Arçelik ile çalışmak için ilk başvurusunu 1991 yılında yapmış, plastik
sektöründe otomotiv alanında önder firma olduklarını belirtmişlerdir. Arçelik
yetkililerinin Bayrampaşa’daki tesisine yaptığı ziyarette, firmanın ana sanayi için
değil ikinci el piyasa için çalışıyor olduğu tespit edilmiş ve Arçelik ile çalışmasının
uygun olmadığına karar verilmiştir.
- Firma, 1993 yılında Avcılar’daki yeni tesisine taşınması ile Arçelik’e çalışma
başvurusunu yenilemiş bunun üzerine Beko’da bulunan ikinci set çamaşır makinası
pano kalıpları ile çalışılmaya başlamıştır.
- 1994 yılında bulaşık makinası yerlileştirme çalışmaları sırasında ikinci set pano
kalıpları ve deterjan kutusu kalıplarının yapılmasında firma ile ortak çalışma
yürütülmüştür. Bu dönemde devam eden bulaşık makinası yatırımı ile ilgili diğer
firmalarla birlikte Farplas’a da, Ankara’da görünüş gurubu (beyaz eşya olarak
adlandırılan ürünlerin, tüketiciler tarafından ilk bakışta görülen ve genellikle
plastik/lastik menşeli, plastik kapak, su sızdırmazlık contası, düğme hanesi gibi
parçaları) parçalarını üretmek üzere yatırım yapması teklif edilmiş ancak firma bu
teklife olumsuz yanıt vermiştir. Bu dönemde yaptırılan bulaşık makinası kalıplarında
temin süresi ve kalite yönünden problemler yaşanmıştır.
- Firma, kapasite problemlerine rağmen Split Klima üretimi için Moulinex’ten alınan
40 adet kalıp ile çalışmaya başlamıştır. Bu kalıpların tümünü firma dışında fason
olarak ürettirmiştir. Bu parçalarla ilgili birçok kalite ve malzeme temin problemleri
yaşanmıştır. Bu sorunların giderilmesi için kendilerine zaman tanınmasına ve
düzeltici faaliyetler başlatılmasına rağmen firma performansında herhangi bir
4 REKABET KURUMU
düzelme görülememiştir. 3000 adet mamul satışa sunulamamış ve bu nedenle
oluşan stoklar bir yıl boyunca taşınmıştır.
- Firma bu dönemde Klima İşletmesi’nde bir çok montaj bandı duruşuna sebep olmuş
ve bu duruşlara ait faturaları da “sistem ortaklığı” ile uyuşmadığı gerekçesi ile
reddetmek istemiştir. Bu doğrultuda Arçelik’in kalıpları alma yönündeki isteklerine de
olumsuz yanıt vermiştir.
- Firma, tüm problemlerinin kaynağını tesis ve makina yetersizliği olarak görmüş ve
çözüm olarak 23.09.1996 tarihinde firma yetkilileri; Arçelik’e çalışmak üzere Gebze
Organize Sanayi Bölgesi’nde bir fabrika yatırımı planladıklarını ve bu yeni tesisin
devreye girmesi ile kalite ve malzeme temini problemlerinin sona ereceğini
belirtmişlerdir.
- 1997 yılı başında da aynı sıkıntılar devam etmiş, mayıs ayı siparişlerinin
tamamlanmasının ardından tüm kalıplar Firma’dan alınmış ve başka bir firmaya
devredilmek suretiyle Farplas firmasının Klima İşletmesi ile olan ilişkisine son
verilmiştir. Kalıpları devralan yeni firma tüm kalite-üretim problemlerini bir hafta
içinde çözmüş üstelik maliyetlerde de önemli oranda indirim gerçekleştirmiştir.
- 1997 yılı itibariyle Çamaşır Makinası için üretilen parçalarda da aynı yönlü
kalite-üretim problemleri daha yoğun ölçekte yaşanmaya başlanmıştır. Servis
işletmesinin taleplerinin bir çoğuna yanıt verilmemesi nedeniyle değişim işlemi
gerçekleştirilemediğinden, komple ürün değişimine gidilmek zorunda kalınmıştır.
- Gebze’de kurulan yeni fabrikaya taşınma sonrasında da firma performansı ve
kurumsal yapısında ciddi bir iyileşme sağlanamamıştır. Firma’da Arçelik ile çalışan
kadro sürekli değişime uğramıştır.
- %31,45 fire oranının yaşandığı, montaj bandı duruşlarının yoğunlaştığı dönem olan
firmanın Gebze tesisinde üretime başladığı Eylül ayında firma yetkilileri, Merkezi
Malzeme Bölümü ve Montaj Alanı yetkililerinin katıldıkları toplantıda sorunlar ele
alınmıştır. Bu toplantı sonucunda, firmanın kısa ve uzun vadeli hareket planını net
olarak tanımlayamaması, yaşanan kalite problemleri yanında taşınma esnasında
kapasite problemleri yaşaması ve Arçelik’e ait görünüş gurubu kalıplarını başka bir
firmada ürettiriyor olması nedenleri ile görünüş gurubu kalıplarının %30’u Galsan
firmasına devredilmiştir.
- Firma’nın 1997 sistem denetimi puanı 46’dır. Bu puanın stratejik konumlu firmalar
için en düşük 60 olması gerekmektedir. Firma bu puanla çalışılmaması gereken
firmalar konumunda yer almıştır. 1998 yılı puanı ise 62’dir ki bu puan 1998 yılı
Arçelik yardımcı sanayi ortalaması dolayındadır.
- Firmanın kendisi ile çalışılmaya başlandığı dönemlerde tercih edilmesinin nedeni
görünüş gurubu kalıplarının verimli üretilmesine çok uygun olan makina parkı
olmasına rağmen, 1997 yılında gelinen noktada firma, plastik sektöründeki en yakın
takipçisinden %30-40 daha pahalı olmuştur.
- 1997 sonunda yapılan 1998 fiyat görüşmelerinde baz fiyatlar ve artış biçimleri
üzerinde anlaşılmış olmasına rağmen, firma yıllık Satın alma Sözleşmesi’ni Temmuz
1998 ayına kadar imzalamamış, buna gerekçe olarak; kendilerinden kaynaklanan
montaj bandı duruşlarında kesilecek olan 1000 DM/saat durdurma faturası ile montaj
5 REKABET KURUMU
bandından reddedilen malzemelerine eklenecek olan %5 oranını Sistem Ortaklığı
prensibine uygun bulmamaları olarak göstermişlerdir.
- Firma ile yaşanan problemlerin çözüme ulaşamamasının ana nedeni; firmanın
müşteri odaklı çalışma prensibi yerine kendi şirket değerlerine öncelik vermesidir.
- Galsan Firması 1997-1998 döneminde Çamaşır Makinası İşletmesi ile görünüş
grubunda çalışan şirketin Farplas olduğunu bilmesine rağmen, tüm kapasite, finans
ve yatırım gücünü Arçelik için kullanmayı istediğini belirtmiştir. Farplas ile yaşanan
üretim-kalite-temin problemleri sırasındaki alternatif işbirliği arayışında Galsan
yatırıma teşvik edilmiştir. Bu doğrultuda 1998 yılı sonuna kadar firmanın Farplas’ta
bulunan kalıpların Galsan Firmasına devredilmesine karar verilmiştir.
I.2. İlgili Pazar
I. 2.1. Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarı ürün özellikleri, fiyatları ve öngörülen kullanım biçimleri
bakımından birbirleri ile değiştirilebilir ve ikame edilebilir bütün malları veya
hizmetleri içerir. Bu çerçevede ilgili ürün pazarının tanımlanabilmesi için iki temel
değişkenin ele alınması gerekmektedir. Bunlar; talep yönünden ikame edilebilirlik ve
arz yönünden ikame edilebilirliktir.
I. 2.1.1. Talep İkamesi Yönünden Değerlendirme
Talep ikamesi, tüketici tarafından ilgili ürünün yerine geçerli kabul edilen
ürünlerin belirlenmesini gerektirir. Şikayete konu olayda taraflar arasındaki ticari
ilişkinin bir ana sanayi-yardımcı sanayi ilişkisi olduğu, pazardaki plastik parça alım
gücünü kötüye kullandığı iddiası ile şikayet edilen taraf olan Arçelik, şikayetçi taraf
Farplas’tan çamaşır makinalarının üretiminde kullanılmak üzere ara malı niteliğinde
plastik enjeksiyon parçaları satın aldığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla ilgili pazar ana
sanayi ve bu ana sanayiye bağlı olarak çalışan yardımcı sanayileri kapsayacak
biçimde bir alım pazarı niteliğindedir.
Pazarda tüketici konumunda değerlendirilecek Arçelik’in yardımcı sanayi
seçiminde etkili olan kriterler arasında müşteri beklentisi, ürün kalitesi üzerindeki
etki, ürün karakteristiğine etki, ciro, üretim teknolojisi düzeyi, lojistik önem kriterleri
sayılabilir. Bu kriterlere göre tanımlanan dört temel yardımcı firma kategorisi
şunlardır:
a- Stratejik Firmalar
i) Firma Yapısı; Sağlam kaliteli sistem yapısı, güçlü finansal ve organizasyonel yapı,
beyaz eşyada ve sektörde uzmanlık, yaygın ve güvenilir tedarik kaynakları, coğrafi
yakınlık.
ii) Çalışma Beklentileri; Yüksek malzeme kalite performansı, malzeme/ sisteme
yönelik tasarım/ geliştirme çalışmaları, entegre yardımcı sanayi modelinde liderlik,
maliyet azaltma ve verimlilik çalışmaları, teknoloji, know-how çalışmaları, esnek
üretim ve lojistik.
6 REKABET KURUMU
b- İşbirliği Firmaları
i) Firma Yapısı; sağlam kalite sistem yapısı, sağlam finansal ve organizasyonel
yapı, coğrafi yakınlık.
ii) Çalışma Beklentileri; yüksek malzeme kalite performansı, şeffaf maliyet yapısı ve
yapıya uygun fiyatlandırma, maliyet azaltma ve verimlilik çalışmaları
tasarım ve ürettiği malzemeye yönelik geliştirme çalışmaları, esnek üretim ve lojistik.
c- Ticari Firmalar
i) Firma yapısı; Sektördeki teknik gelişmelere hakimiyet.
ii) Çalışma Beklentileri; yüksek malzeme kalite performansı, maliyet yapısına uygun
fiyatlandırma, düşük temin süresi, teknolojik birikimin Arçelik’e aktarımı, tasarıma
katılım ve teknik işbirliği.
d- Operasyonel Firmalar
i) Çalışma Beklentileri; optimum malzeme kalite performansı, düşük maliyet,
optimum temin süresi
Yukarıda sayılan yardımcı sanayi seçim kriterleri göz önüne alındığında,
Arçelik’in her seviyedeki yardımcı sanayi portföyüne dahil olmasının zorluğu ortaya
çıkmaktadır. Diğer yandan söz konusu kriterleri karşılayan bir firmayla ilişkinin
kesilmesinin de kolay olmadığı açıktır. Özellikle üretim bandının sürekliliği ve uzun
vadeli çalışma gerekliliği göz önüne alındığında yardımcı sanayi ile ana sanayi
arasında karşılıklı bağımlılığın bulunduğu söylenebilir.
Bu bağlamda Arçelik cephesinde talep ikamesinin, ürün bazlı değil daha çok
firma bazlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Ancak şikayet konusu iddianın Arçelik’in
belirli bir ürünün alım pazarındaki hakim durumunu kötüye kullanması şeklinde
olması nedeniyle talep ikamesi, Arçelik’in kriterleri bakımından beyaz eşya ürünleri
için plastik enjeksiyon parçaları üreten eş seviyede yardımcı sanayi firmalarının
ürünleri bağlamında ele alınmıştır.
I. 2.1. 2. Arz İkamesi Yönünden Değerlendirme
Farplas tarafından üretilen ürünler çok çeşitli plastik parçalar ve bunların
komponentleridir. Söz konusu ürünler plastik enjeksiyon makinalarına bu ürünler için
geliştirilmiş kalıplar takılarak üretilmektedir. Arz ikamesi perspektifinden bakıldığında
sorun, bir çok endüstride plastik parçaların kullanılması nedeniyle pazarın beyaz
eşya ürünlerinde kullanılan plastik parçalar şeklinde tanımlanmasının mümkün olup
olmayacağıdır.
Öncelikle büyük ölçekli beyaz eşya üreticileri ile çalışabilmek için kurulacak
tesisin belirli standartların üzerinde olması gerekmektedir. Nitekim bu türde birçok
yardımcı sanayi firması yalnızca belirli bir ana sanayiye hizmet vermek üzere
kurulmaktadır. Bu şekilde kurulan tesislerde değişik kalıplarla plastik askılar, basit
plastik oyuncaklar, ilaç kapakları vb. çok sayıda malın üretilmesi teorik olarak
mümkün olmakla birlikte, söz konusu malların birçoğunun üretilmesi durumunda
özellikle stratejik ve işbirliği firmaları bakımından varlıklarını devam ettirmeleri
mümkün olmayacaktır. Firmanın varlığını devam ettirmesine olanak sağlayacak nihai
7 REKABET KURUMU
tüketiciye yönelik, plastik banyo ürünleri gibi bazı plastik ürünlerin üretimine geçiş
söz konusu olsa da, tek başına pazarlama maliyetlerinin yüksekliği nedeniyle arz
ikamesi kapsamında ele alınamayacaktır.
Bunların dışında bir diğer seçenek söz konusu yardımcı sanayi firmaların
farklı ana sanayi firmalarının yan sanayii olarak faaliyetlerine devam etmesidir. Bu
anlamda gerek maliyetleri karşılayabilecek seviyede ürün alım potansiyeli olması ve
gerekse ana sanayi firmalarının konumlarının uygun olması sebebiyle otomotiv
sanayii için üretim yapılmasının mümkün olduğu ileri sürülebilir.
Ancak beyaz eşya ve otomotiv tamamen farklı bir üretim anlayışına sahiptirler.
Bu nedenle beyaz eşya ve otomotiv sanayii ile aynı anda çalışan firma sayısı yok
denecek kadar azdır. Beyaz eşya uzun seriler, JIT hücre sistemi ile montaja tam
entegrasyonlu, enjeksiyonların robot kurma, yükleme ve yürüyen bantların
donatılması ile müteşekkildir. Otomotiv ise daha kısa seriler, daha emek yoğun bir iş
olup, robotların ve entegre montaj otomasyonunun adetler ve sık dönüşler nedeniyle
fazlaca kullanılmayacağı bir iştir. Kaldı ki üretim farklılıklarına rağmen geçiş teorik
olarak mümkün olsa bile otomotiv firmalarının portföyüne dahil olmanın diğer deyişle
pazara fiili olarak girmenin de uzun bir süre gerektireceği malumdur.
Yukarıda yer alan bilgiler çerçevesinde ilgili ürün pazarı, beyaz eşya
ürünlerinin üretiminde kullanılan plastik enjeksiyon parçaları alım pazarı olarak ele
alınmıştır.
I. 2. 2. Coğrafi Pazar
Arçelik’in hakim durumda olup olmadığının irdelenmesinde ilgili ürün pazarı
kadar önemli bir diğer parametre de ilgili coğrafi pazardır. Coğrafi pazarın geniş/dar
tanımlanması Arçelik’in pazar gücünün az/çok olmasını beraberinde getirecektir.
İlgili ürünün çamaşır makinası, buzdolabı gibi nihai bir ürün değil, bir ara ürün
olması ve incelenen pazarın alım pazarı olması nedeniyle, coğrafi pazarın tanımında
üretim yapılan yerler göz önüne alınmıştır. Söz konusu pazarda Arçelik ve Bosch,
müşteri konumunda bulunmaktadır. Bu sebeple Arçelik ve Bosch’un üretim yaptığı
şehirler coğrafi pazar açısından belirleyici olmuştur.
Coğrafi pazarın tanımlanmasında en bilinen metod, söz konusu bölgeler
arasındaki ticaret akışının (shipment flows) analizidir. Eğer belli bir coğrafi pazara
dışarıdan girişler (import) ve o bölgeden dışarıya çıkışlar (export) az oluyorsa, o
bölgede ilgili ürünün fiyatı diğer bölgelerden bağımsız olarak tesbit edilebilecektir.
Bu ise, bu bölgenin coğrafi pazar olabileceğini göstermektedir.
Ticaret akışlarının incelenmesinde bilinen iki test vardır: Elzinga-Hogarty testi
ve Shrieves testi. Elzinga-Hogarty testi, daha kolay hesaplanabilir olması sebebiyle
tercih edilmektedir.
Elzinga-Hogarty testinin genel mantığı şudur: eğer iki bölge arasında ticaret
akışı yoksa, her bölge kendi fiyatını bağımsız belirleyebilmektedir. Bu sebeple ayrı
pazar olarak ele alınmalıdır.
Elzinga-Hogarty testi nakliye bilgilerine dayalı iki kritere dayanmaktadır: 1) Bir
bölgede üretilen malın aynı bölgede tüketilme oranı LIFO, 2) Bir bölgede tüketilen bir
malın aynı bölgede üretilme oranı LOFI. Elzinga-Hogarty, bu iki kriterin 0,90 dan
8 REKABET KURUMU
fazla olması durumunda incelenen bölgelerin tek bir coğrafi pazar oluşturacağını
öngörmektedir.
Nakliye masrafları, stok tutma maliyeti, üretim esnekliği ve just-in-time gibi
nedenlerle hem Arçelik, hem de Bosch uzak firmalardan mümkün olduğunca mal
almamaya çalışmaktadırlar. Bu sebeple coğrafi pazarın tanımlanmasında İstanbul,
Kocaeli ve Tekirdağ kritik bir yer tutmaktadır. Yapılan incelemede İstanbul, Kocaeli
ve Tekirdağ için 1998 yılı ve 1999 yılı ayrı ayrı olmak üzere LIFO ve LOFI değerleri
hesaplanmıştır. Pazarın yapısı ve bulunan değerler göz önüne alındığında coğrafi
pazar İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ’ı içeren alan olarak belirlenmiştir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Söz konusu şikayette Arçelik’in yan sanayii firması olan Farplas’tan, Bosch’a
mal satımına başlamasından dolayı mal alımını kestiği iddia edilmektedir. Arçelik’in
alım pazarında büyük bir güce sahip olduğu, bu sebeple alım pazarında hakim
durumda olduğu, Farplas A.Ş.’yi dışladığı ve bu yüzden büyük zararlarının olduğu
ifade edilmektedir.
Beyaz eşya pazarında ilgili coğrafi pazar ele alındığında sadece iki firma
bulunmaktadır: Arçelik ve Bosch. Dolayısıyla, pazar duopson (sadece iki alıcının
olduğu) pazar şeklindedir. Arçelik’in alım pazarında hakim durumda olup olmaması
hem kendi alım gücü (buyer power), hem de rakibi olan Bosch’un alım gücüne
bağlıdır.
Özellikle monopson (tek alıcı) veya oligopson (az sayıda alıcı) firmaların
bulunduğu pazarlarda alım gücü firmalara talebi sınırlayabilme, fiyatlar üzerinde
oynayabilme gücü verdiği için oldukça önemlidir. Bu tür pazarlarda satıcıların
büyüklüğü, arz esnekliği pazar gücünün belirlenmesinde kritik bir yer teşkil
etmektedir.
4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde "Hakim Durum" kavramı, “bir veya birden
fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz,
üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü” olarak
tanımlanmıştır. Alım gücünün yüksek olduğu monopson-duopson pazarlarda
firmalar, alım yaptıkları ürünlerin fiyat, arz ve üretim miktarlarını belirleyebilme
gücüne sahip olabilmektedirler. Bu sebeple bu tür piyasalardaki hakim durumun
kötüye kullanılmasının 4054 sayılı Kanun kapsamında olduğu görülmektedir.
Alım gücünün hesaplanmasında üç metot kullanılmaktadır: 1) Alım
yoğunlaşma oranları, 2) Arz esnekliği, 3) Performans ölçümleri. Bunlardan en kolay
hesaplanabileni yoğunlaşma oranlarıdır. Ancak satım pazarlarından farklı olarak,
alım pazarlarında yoğunlaşma oranlarının fazla olması tek başına bir firmanın hakim
durumda olduğunu göstermeye yetmemektedir. Satış yapan firmaların büyük olması
durumunda alım pazarındaki yoğunlaşmanın yüksek olması firmayı hakim durumdan
çıkarmaktadır. Bu sebeple satış pazarının yapısının incelenmesinin de zorunlu
olduğu anlaşılmaktadır.
Arçelik ve Bosch’un 1998 ve 1999 yıllarındaki alım miktarları incelendiğinde,
Arçelik’in ilgili coğrafi pazardaki pazar payının 1998 yılı itibarıyla %53, Bosch’un
%47; 1999 yılı itibarıyla ise sırasıyla %54 ve %46 olduğu dosya mevcudu bilgi ve
9 REKABET KURUMU
belgeden anlaşılmaktadır. Bu ise, hem Arçelik’in hem de Bosch’un alım gücünün çok
yüksek olduğunu göstermektedir.
Alım pazarındaki firmaların gücü, pazar paylarının dışında ürün satan
firmaların büyüklüklerine (pazar paylarına) bağlıdır. Bu sebeple bu pazarda satış
yapan yan sanayi firmalarının büyüklükleri incelenmiştir.
Arçelik ve Bosch’a ilgili coğrafi bölgede plastik enjeksiyonlu malzemeler satan
yaklaşık 28 firmanın bulunduğu tespit edilmiş ve bu yan sanayi firmalarının Arçelik
ve Bosch’a yaptıkları satışlardaki yüzdeleri incelenmiştir.
Bu firmaların satış miktarları göz önüne alındığında en büyük ilk dört firmanın
yüzdeleri 1998 yılı için sırasıyla şu şekildedir: Farplas A.Ş. %19, Galsan A.Ş. %11,
Akplas Ltd. Şti. %7,8 ve Plastaş A.Ş. %7,3. Dolayısıyla yoğunlaşma oranı CR4
%45,1 olarak çıkmaktadır. Sadece Arçelik’in alım yaptığı miktar toplam pazarın
%53’ünü oluşturduğu göz önüne alındığında, CR4’ün oldukça düşük çıktığı
görülmektedir.
Yan sanayi firmalarının pazar paylarının düşük olduğu ve alım pazarının
duopson yapıda bulunduğu dikkate alındığında, Arçelik ve Bosch’un pazar
güçlerinin oldukça fazla olduğu ortaya çıkmaktadır.
Arçelik’in %53 ve %54’lük pazar payları, satım yapan firmaların düşük pazar
gücüne sahip oldukları göz önüne alındığında hakim durumun varlığını gösterir
niteliktedir. Ancak, yukarıda da değinildiği üzere, rakip firmaların pazar payları pazar
gücünü belirleyici niteliktedir. Bosch’un 1998 yılında %47, 1999 yılında ise %46’lık
pazar payı, söz konusu sektörde Arçelik kadar pazar gücüne sahip olduğunu
göstermektedir. Dolayısıyla Arçelik, yüksek pazar payına rağmen sektörde tamamen
bağımsız bir şekilde hareket edebilecek güce sahip değildir. Bu sebeple Arçelik’in
ilgili coğrafi pazarda plastik enjeksiyonlu malzemeler üzerinde hakim durumda
olmadığı kanaatine varılmıştır.
Bir firmanın rakip firmaya mal satmasından dolayı pazar dışına çıkarılmaya
çalışılması 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde
belirtilen ‘rakiplerin piyasadaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlayan eylemler’
kapsamında yasaklanmıştır. Ancak, Arçelik’in ilgili ürün ve coğrafi pazar ele
alındığında hakim durumda olmadığı, bu sebeple söz konusu eylemin 4054 sayılı
Kanun kapsamında değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.
Ancak, Arçelik’te yapılan önaraştırma sırasında elde edilen Arçelik A.Ş.’nin,
yan sanayisi olan Doğan Lastik firmasıyla diğer beyaz eşya üreticileri ile çalışmasını
engelleyici anlaşma yapıldığını içeren yazışmalar ve diğer bir yan sanayi firması olan
3 Yıldız’ın BSH Profilo Elektrikli Gereçler San. A.Ş. ile çalışmasını engelleyip,
rakibinin maliyetlerini uzak mesafeli bölgelerden mal almasını sağlayarak artırmak
isteğinin ifade edildiği belgelerden, firmanın rakibi olan Bosch firmasının pazardaki
faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik bazı davranışlar içerisinde olduğu
anlaşılmaktadır. Söz konusu belgelerde geçen bazı firmaların, önaraştırmanın
yapıldığı plastik enjeksiyonlu ürünler pazarında yer almamaları sebebiyle
önaraştırmada incelenememiş olup, Arçelik ile yan sanayi firmaları arasında bu tür
rekabet kısıtlayıcı bir ilişkinin olup olmadığının anlaşılması için ayrı bir inceleme
yapılmasının gerekli olduğu kanaatine varılmıştır.
10 REKABET KURUMU
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen bilgiler ve yapılan değerlendirmelerin ışığında;
- İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ’dan oluşan coğrafi pazarda, beyaz eşya ürünlerinin
üretiminde kullanılan plastik enjeksiyon parçaları alım pazarında Arçelik A.Ş.’nin
-BSH Profilo Elektrikli Gereçler Sanayii A.Ş.’nin pazardaki gücü de göz önüne
alındığında- hakim durumda sayılamayacağı, bu sebeple şikayet konusu eylemin
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesi kapsamında
olmadığına ve Arçelik A.Ş. hakkında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına,
- Ancak, önaraştırma sırasında tespit edilen belgelerden söz konusu teşebbüslerin
plastik enjeksiyonlu ürünler pazarında yer almadığı için konunun incelenememiş
olması nedeniyle, Arçelik A.Ş.’nin yan sanayi firmalarıyla anlaşma yaparak
4054 sayılı Kanun’u ihlal edip etmediğinin açıklığa kavuşturulması amacıyla aynı
Kanun’un 40. maddesinin birinci fıkrası uyarınca önaraştırma açılmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy