1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D3/2/O.S.-00/3 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 01-29/283-84
Karar Tarihi : 26.6.2001
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Orçun SENYÜCEL, Bülent GÖKDEMİR
C- ŞİKAYET EDEN: Re'sen
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Arçelik A.Ş.
Arçelik A.Ş. Merkez 81719/ Tuzla İSTANBUL
E- DOSYA KONUSU: Arçelik A.Ş.’nin beyaz eşya yan sanayi firmalarıyla
anlaşarak 4054 sayılı Kanun'u ihlal edip etmediğinin re'sen incelenmesi.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Arçelik A.Ş.’nin yan sanayi firmaları ile anlaşarak
rakiplerinin faaliyetlerini zorlaştırdığı yönündeki iddialar.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 1.5.2000 tarih, 1541 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 5.6.2000 tarih, D3/1/O.S.-00/3 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 20.6.2000 tarih, 00-23 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un
40/1. maddesi uyarınca 233-126 sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 12.10.2000 tarih D3/2/O.S.-00/4 sayılı
Önaraştırma Raporu 17.10.2000 tarih ve 00-39/436-242 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
Rekabet Kurulu’nun 00-39 sayılı toplantısında; Arçelik A.Ş.’nin yan sanayi
firmalarıyla anlaşma yaparak 4054 sayılı Kanun’u ihlal edip etmediğinin açıklığa
kavuşturulması amacıyla aynı Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca yeni bir önaraştırma
açılmasına karar verilmiş ve alınan bu karar gereğince, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca düzenlenen 19.6.2001 tarih,
D3/2/O.S.-01/1 sayılı Önaraştırma Raporu, 21.6.2001 tarih ve REK.0.07.00.00/49
sayılı Başkanlık önergesi ile 01-29/283-84 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek
karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Arçelik A.Ş.’nin, yan sanayi firması olan Doğan
Lastikçilik San. ve Tic. A.Ş.(Doğan Lastik)’nin diğer beyaz eşya üreticileri ile
çalışmasını engelleyici nitelikte görünen, iç yazışmalarının rekabeti engelleyici bir
yapıda olmadığı, nitekim söz konusu firmanın Arçelik A.Ş.’nin rakibi olan BSH Profilo
2 REKABET KURUMU
Elektrikli Gereçler San. A.Ş.’ye son üç yıldır ürün sattığı, ayrıca mevcut koşullar
altında; Arçelik A.Ş.’nin yan sanayi firmalarına know-how aktardığı ürünlerle ilgili
olarak bazı koşullar ileri sürmesinin rekabet ihlali olarak ele alınamayacağı, bunun
söz konusu ürünlerle ilgili gizli nitelikte bilgilerin rakip firmaların eline geçmesini
engelleme amacı taşıdığı; bu sebeple Arçelik A.Ş. hakkında soruşturma açılmasına
gerek bulunmadığı düşünülmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Olaylar
Arçelik A.Ş.’nin; beyaz eşya yan sanayi firması olan Doğan Lastik ile diğer
yan sanayi firmalarının, kendisi dışında beyaz eşya üreticileri ile çalışmasını
engelleyeci nitelikte anlaşmalar yaptığına yönelik bazı yazışmaların bulunması
üzerine, 17.10.2000 tarih ve 00-39/436-242 sayılı Kurul toplantısında önaraştırma
açılmasına karar verilmiştir.
I. 2. İlgili Pazar
I.2.1. Ürün Pazarı
Arçelik tarafından satın alınan malzemeler müşteri beklentisi, ürün kalitesi
üzerindeki etki, ürün karakteristiğine etki, ciro, üretim teknolojisi düzeyi, lojistik önem
kriterleri dikkate alınarak konumlandırılmaktadır. Bu kriterlere göre tanımlanan dört
temel malzeme kategorisi şunlardır: Stratejik, işbirliği, ticari, operasyonel. Stratejik
malzemelerin diğerlerinden çok daha kritik bir öneme sahip olduğu; gerek üretiminde
kullanılan teknoloji, gerekse nihai ürünün yapısına etkisi yönüyle diğer
malzemelerden farklı olduğu anlaşılmaktadır. Bu bağlamda ilgili ürün pazarı, beyaz
eşya ürünlerinin üretiminde kullanılan stratejik malzemeler olarak tespit edilmiştir.
I.2.2. Coğrafi Pazar
İlgili ürün; çamaşır makinası, buzdolabı gibi nihai bir ürün olmadığı, bir ara
ürün olduğu ve incelenen pazar alım pazarı olduğundan, coğrafi pazarın tanımında
üretim yapılan yerlerin göz önüne alınması gerekmektedir. Söz konusu pazarda
Arçelik, müşteri konumunda bulunmaktadır. Arçelik’in stratejik malzeme alımı yaptığı
yan sanayi firmalarının konumlarının dağınık yapıda olması sebebiyle, coğrafi pazar
Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenmiştir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Arçelik A.Ş. beyaz eşya üretiminde kullandığı lastik parçaları kendi
tesislerinde imal etmemekte, yan sanayi firmalarına imal ettirmektedir. Bu tür
parçaların ürüne özgü tasarımı Arçelik tarafından yapıldığından, sınai mülkiyet hakkı
da Arçelik A.Ş.’ye aittir. Beyaz eşya sektöründe yaygın olan uygulamaya göre, lastik
parça imalatında kullanılan kalıplar ya ana sanayi firması tarafından yaptırılıp yan
sanayi firmasına verilmekte veya kalıbı yan sanayi yaptırmakta ve maliyetleri imalatı
yaptıran ana sanayi firması tarafından karşılanmaktadır. Bu durumda kalıpların
mülkiyeti ve parça tasarımları üzerindeki sınai haklar, imalatı yaptıran ana sanayi
firmasına ait olmaktadır. Arçelik A.Ş.’nin uygulaması da bu şekildedir.
Bazı lastik enjeksiyon ürünleri, kullanıldığı beyaz eşyanın işleyişi bakımından
kritik önemdedir. Çamaşır makinalarında kullanılan “kazan körükleri” ve bulaşık
makinalarında kullanılan “kapı sızdırmazlık contası” bu nitelikte ürünlerdir. Kazan
3 REKABET KURUMU
körüğünün ömründen önce yırtılması durumunda, makina santrifüj (çalışma)
esnasında iken sıçrayan sular, ön kapak kilidi gibi tüm elektrikli parçaları aktif hale
getirebilmekte ve çarpılma riski ortaya çıkmaktadır. Kapı sızdırmazlık contası ise
yangın nedeni olabileceği gibi, su kaçağına neden olabilmektedir ki, bu durumda da
makinanın su sızdırmasına, kolay açılmamasına ya da kilit sisteminin kalitesiz olarak
algılanmasına yol açmaktadır. Doğan Lastik’in ürettiği lastik enjeksiyon ürünleri bu
nitelikteki stratejik ürünlerdir.
Lastik enjeksiyon üretiminde, optimum tasarımın yanı sıra, hammadde ve
katkı maddelerinin kalite ve miktarlarındaki en ufak değişiklikler, hamur hazırlama ve
ısıl işlem şartları; ürünün esnekliğini, kokusunu, yıpranmaya, ısı ve detarjana
dayanıklılığı gibi özelliklerini önemli ölçüde etkilemektedir. Yan sanayi kadar ana
sanayi için de, lastik ürün geliştirme ve kalite kontrol aşamasında gereken
laboratuvar cihazları, işletme masrafları ve kalifiye iş gücü önemli girdiler
oluşturmaktadır. Bu nedenlerle, lastik parça temininde istenen kalite, ömür ve
maliyetin sağlanması için, ana sanayi ile yan sanayinin yakın işbirliği içinde
çalışmaları diğer parçalara oranla daha büyük önem arzetmektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden ve yerinde yapılan inceleme sonucu elde
edilen verilerden, Doğan Lastik firmasının beyaz eşya imalatında kullanılan kritik
malzemelerin üretimini gerçekleştiren stratejik bir yan sanayi firması olduğu, lastik
enjeksiyon malzemelerin niteliği gereği, ürünün geliştirilmesi sürecinde ana sanayi
ile birlikte çalışıldığı ve diğer deyişle know-how’a katkıda bulunulduğu, Doğan
Lastik'in az sayıda firmanın faaliyet gösterdiği oligopolistik olarak adlandırılabilecek
bir pazarda faaliyet gösterdiği, bunun yanısıra maliyet, kapasite, lojistik, teknik
yeterlilik gibi bir çok bakımdan beyaz eşya üretiminde faaliyet gösteren ana sanayi
firmaları için cazip konumda olduğu, dolayısıyla Arçelik ile ilişkilerinde dikkate değer
bir pazarlık gücüne sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle, Doğan Lastik'in
Arçelik tarafından uygulanabilecek ve kendisinin ticari açıdan zararına olacak
herhangi bir baskı karşısında direnebilecek güçte olduğu görülmektedir.
Arçelik A.Ş., önemli bir teknik bilginin aktarıldığı bazı stratejik yan sanayi
firmaları ile yaptığı anlaşmalarda, üçüncü kişiler için üretim yapan yan sanayi
firmalarından royalty alınmasına ilişkin hükümlere yer vermektedir. Örneğin,
Arçelik’e plastik yedek parça üreten yan sanayi firması Konveyör Beyaz Eşya ve
Otomotiv Yan Sanayi ve Ticaret A.Ş., Arçelik A.Ş.’nin rakiplerinden Vestel Beyaz
Eşya A.Ş. firmasına yedek parça imal etmektedir. Bu imalattan, Konveyör ile yapılan
sözleşmede parça başına 5 DM royalty (teknik bilgi bedeli) tahsil edilmiştir.
Arçelik A.Ş. ile Doğan Lastik arasındaki ilişkinin bir rekabet ihlali oluşturup
oluşturmadığını incelemek için öncelikle Doğan Lastik ile Arçelik A.Ş. arasında
akdedilen sözleşmenin ele alınması gerekmektedir. Anlaşmanın “Teknik İşbirliği”
başlıklı 17. maddesinin 1. fıkrası: “Arçelik ve Doğan Lastik, dayanıklı tüketim ürünleri
için, kauçuk malzemelerin geliştirilmesi ve üretimi konusunda yıllardır yapmakta
oldukları işbirliğini, bu sözleşme çerçevesinde, daha da derinleştirerek
sürdüreceklerdir. Beyaz eşya ihtisas sektörüne ait olmak üzere Doğan Lastik’e,
Arçelik’in aktardığı ve aktaracağı know-how’a istinaden geliştirilecek veya yeni
teknolojiye ilişkin iş bu sözleşmenin amacı doğrultusunda, Arçelik ve Doğan Lastik
bilgi birikimlerini birbirlerine açacaklar ve teknik olanaklarını teknik çalışmaya tahsis
edeceklerdir. Üzerinde çalışılacak konular birlikte belirlenecek ve oluşturulacak proje
4 REKABET KURUMU
ekiplerince yürütülecektir. Karşılıklı taraflar, Arçelik’in teknik desteği ve Doğan
Lastik’in ihtisası doğrultusunda oluşturulacak teknoloji ile karşılıklı tarafların
birbirlerine aktaracakları know-how’ın gizliliğini muhafaza etmek zorundadırlar”
şeklindedir.
Bu hüküm, Arçelik A.Ş. ile stratejik işbirliği içinde olan hemen tüm firmalarla
akdedilen anlaşmalarda bulunan gizlilik hükmüdür. Söz konusu hükmün rekabeti
kısıtlayıcı herhangi bir içeriği olmaması sebebiyle 4054 sayılı Kanun’un 4.
maddesine aykırı değildir.
Anlaşmanın 17. maddesinin 2. fıkrası; “Birlikte çalıştıkları ve çalışacakları süre
içinde, Arçelik’in Doğan Lastik’e aktardığı ve aktaracağı kauçuk esaslı malzemeleri
beyaz eşya sektörüne yönelik uygulamalarına ait her türlü teknoloji ve bilginin
karşılığı olarak, doğrudan ve/veya bilgisi dahilinde dolaylı kullanılmak üzere,
doğrudan ve/veya dolaylı yapacağı her satışı Arçelik’e bildirmeyi; bu satışlar için
Arçelik’e royalty ödemeyi ve bu royalty bedelinin çamaşır makinalarında kullanılan
kazan körüklerinde 1.17 DM/adet, diğer malzemelerde fatura bedelinin %12’si
olduğunu kabul eder. Royalty ödemeleri, yapılan satışlara ait fatura tarihinden sonra
30 gün içinde yapılacaktır. Ancak, Arçelik sadece uygun bulacağı durumlara özel
olmak üzere ve yazılı olarak bildirerek royalty hakkından feragat edebilir”
şeklindedir.
Avrupa Topluluğu Rekabet Mevzuatı da dikkate alındığında; 240/96 sayılı
teknoloji transferiyle ilgili Komisyon Tüzüğü’nün 2. maddesinin 7. fıkrasında yer alan;
“Lisans alanın (a) lisans verenin kendi davranışları dışındaki sebeplerle, lisans
alanın anlaşmanın ihlalini oluşturan eylemleri sonucunda know-how’ın aleni hale
gelmesi nedeniyle lisans verenin ek tazminat hakkına halel getirmeksizin, taraflarca
serbestçe belirlenen miktarda, sürede ve şekilde telif ücretlerinin anlaşma sonuna
kadar veya (b) ödemeleri kolaylaştırmak için lisanslı patentin süresini aşan bir
dönem içinde sürekli olarak ödemesi yükümlülüğü" hükmünün yer aldığı
görülmektedir. Bu hükümden de anlaşılacağı üzere, royalty ödeme yükümlülüğü
içeren anlaşmalar, ilgili grup muafiyeti tebliği içinde “beyaz liste”de hoşgörülmesi
gereken hatta rekabeti sınırlamayan anlaşmalar kapsamında değerlendirilmektedir.
Diğer yandan Arçelik A.Ş., Doğan Lastik dışında yalnızca Konveyör Beyaz
Eşya ve Otomotiv Yan Sanayi Tic. A.Ş.( Konveyör) ile royalty yükümlülüğü içeren
anlaşma akdetmiştir. Konveyör firması sözleşmede yer alan parça başına 10 DM
royalty bedelini yüksek bularak bu bedelin indirilmesi yönünde Arçelik A.Ş. nezninde
girişimde bulunmuş ve yapılan görüşmeler sonucu bu bedel 5 DM’ye indirilmiş, bu
sayede firma Arçelik A.Ş.’nin rakibi olan Vestel firması ile çalışma imkanı bulmuştur.
Bunlara ilaveten, Doğan Lastik firmasının 22.9.1998-9.4.2001 tarihleri arasında
Arçelik A.Ş.’nin rakibi olan BSH Profilo Elektirikli Gereçler San. A.Ş.’ye malzeme
sattığı tesbit edilmiştir. Dolayısıyla, Doğan Lastik firmasının Arçelik A.Ş. dışındaki
beyaz eşya üreticileriyle çalışmamasının söz konusu olmadığı anlaşılmaktadır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen bilgiler çerçevesinde;
- Arçelik A.Ş.’nin; yan sanayi firması olan Doğan Lastikçilik San. ve Tic. A.Ş.’nin
diğer beyaz eşya üreticileri ile çalışmasını engelleyici nitelikte görünen iç
5 REKABET KURUMU
yazışmalarının rekabeti engelleyici bir yapıda olmadığı, nitekim söz konusu
firmanın Arçelik A.Ş.’nin rakibi olan BSH Profilo Elektrikli Gereçler San. A.Ş.’ye
son üç yıldır ürün sattığı,
- Ayrıca mevcut koşullar altında; Arçelik A.Ş.’nin yan sanayi firmalarına know-how
aktardığı ürünlerle ilgili olarak bazı koşullar ileri sürmesinin rekabet ihlali olarak
ele alınamayacağı, bunun söz konusu ürünlerle ilgili gizli nitelikte bilgilerin rakip
firmaların eline geçmesini engelleme amacı taşıdığı; bu sebeple Arçelik A.Ş.
hakkında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy