Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 23 september 2004. Commissie van de Europese Gemeenschappen tegen Franse Republiek. Niet

Arrêt de la Cour

Zaak C‑280/02

Commissie van de Europese Gemeenschappen

tegen

Franse Republiek

„Niet-nakoming – Richtlijn 91/271/EEG – Behandeling van stedelijk afvalwater – Artikel 5, leden 1 en 2, en bijlage II – Verzuim om kwetsbare gebieden aan te wijzen – Begrip ‚eutrofiëring’ – Achterwege blijven van strengere behandeling van afvalwater in kwetsbare gebieden”

Samenvatting van het arrest

1.        Milieu – Behandeling van stedelijk afvalwater – Richtlijn 91/271 – Aanwijzing van gebieden die gevoelig zijn voor eutrofiëring – Eutrofiëring – Begrip

(Richtlijn 91/271 van de Raad, art. 2, punt 11, en 5, lid 1)

2.        Milieu – Behandeling van stedelijk afvalwater – Richtlijn 91/271 – Strengere behandeling van lozingen van stedelijk afvalwater dat afkomstig is van grote agglomeraties – Gevolgen

(Richtlijn 91/27 van de Raad, art. 5, leden 2 en 3, en bijlagen I, B, punt 3, en II, A, sub a, tweede alinea)

1.        Op grond van artikel 5, lid 1, van richtlijn 91/271 inzake de behandeling van stedelijk afvalwater zijn de lidstaten gehouden de gebieden aan te wijzen waar een lozing van stedelijk afvalwater beduidend aan de eutrofiëring of het gevaar voor eutrofiëring bijdraagt.

Het begrip eutrofiëring in artikel 2, punt 11, van deze richtlijn moet worden uitgelegd tegen de achtergrond van de doelstelling van deze richtlijn, die verder gaat dan de bescherming van de aquatische ecosystemen en strekt tot bescherming van de mens, de fauna, de flora, de bodem, de lucht, het water en de landschappen tegen ieder aanzienlijk negatief gevolg van de versnelde groei van algen en hogere plantaardige levensvormen als gevolg van lozingen van stedelijk afvalwater.

Om van eutrofiëring in de zin van deze richtlijn te kunnen spreken moet er een causaal verband zijn tussen in de eerste plaats de verrijking van het water door nutriënten en de versnelde groei van algen en hogere plantaardige levensvormen, en in de tweede plaats deze versnelde groei en een ongewenste verstoring van het evenwicht tussen de verschillende in het water aanwezige organismen en een verslechtering van de waterkwaliteit. Een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen wordt met name veroorzaakt door wijzigingen in soorten met verlies van biodiversiteit van het ecosysteem, hinder als gevolg van de toename van opportunistische microalgen en de hevige groei van giftig of schadelijk fytoplankton. Het criterium van de verslechtering van de waterkwaliteit ziet niet alleen op de verslechtering van de waterkwaliteit met fatale gevolgen voor de ecosystemen, maar ook op de verslechtering van de kleur, de aanblik, de smaak of de geur van het water of welke andere verandering ook die een beletsel of beperking vormt voor het gebruik van het water.

(cf. punten 16, 19, 23‑25)

2.        Ingevolge artikel 5, lid 3, juncto bijlage I, B, punt 3, van richtlijn 91/271 inzake de behandeling van stedelijk afvalwater gaat de in artikel 5, lid 2, van deze richtlijn voorziene behandeling verder dan de in artikel 4 van deze richtlijn bedoelde behandeling en ziet zij op stedelijk afvalwater dat in opvangsystemen terechtkomt en afkomstig is van agglomeraties met een „inwonerequivalent” (i.e.) van meer dan 10 000. Deze behandeling houdt met name voor lozingen in voor eutrofiëring gevoelige gebieden in, dat de voorschriften van tabel 2 bij deze bijlage in acht worden genomen, onder voorbehoud evenwel van de bepalingen van bijlage II, A, sub a, tweede alinea, van deze richtlijn, welke bepalen dat, wat de grote agglomeraties betreft, fosfor en/of stikstof uit het afvalwater moet worden verwijderd, tenzij kan worden aangetoond dat de verwijdering daarvan geen effect zal hebben op het eutrofiëringsniveau.

(cf. punten 104‑105)

ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer)
23 september 2004(1)

„Niet-nakoming - Richtlijn 91/271/EEG – Behandeling van stedelijk afvalwater – Artikel 5, leden 1 en 2, en bijlage II – Verzuim om kwetsbare gebieden aan te wijzen – Begrip ‚eutrofiëring’ – Achterwege blijven van strengere behandeling van afvalwater in kwetsbare gebieden”

In zaak C-280/02,betreffende een beroep wegens niet-nakoming krachtens artikel 226 EG, ingesteld op 30 juli 2002,

Commissie van de Europese Gemeenschappen, aanvankelijk vertegenwoordigd door M. Nolin en vervolgens door G. Valero Jordana en F. Simonetti als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg,

verzoekster,

Franse Republiek, vertegenwoordigd door G. de Bergues, D. Petrausch en E. Puisais als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg,

verweerster,

wijst

HET HOF VAN JUSTITIE (Tweede kamer),,

samengesteld als volgt: C. W. A. Timmermans, kamerpresident, J.-P. Puissochet, R. Schintgen, F. Macken (rapporteur) en N. Colneric, rechters,

advocaat-generaal: L. A. Geelhoed,
griffier: R. Grass,

gezien de stukken,gelet op de opmerkingen van partijen,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 25 maart 2004,

het navolgende

Arrest

1 De Commissie van de Europese Gemeenschappen verzoekt het Hof vast te stellen dat de Franse Republiek, door te hebben verzuimd:

– bepaalde gebieden in de bekkens Seine-Normandie, Loire-Bretagne, Artois-Picardie en Rhône-Méditerranée-Corse aan te wijzen als kwetsbare gebieden uit het oogpunt van eutrofiëring, en

– lozingen van stedelijk afvalwater van agglomeraties met meer dan 10 000 inwonerequivalenten (hierna: „i.e.”) in kwetsbare gebieden dan wel gebieden die als kwetsbaar hadden moeten worden aangewezen, aan een strengere behandeling te onderwerpen,

niet heeft voldaan aan haar verplichtingen krachtens artikel 5, leden 1 en 2, en bijlage II van richtlijn 91/271/EEG van de Raad van 21 mei 1991 inzake de behandeling van stedelijk afvalwater (PB L 135, blz. 40).

Rechtskader

2 Volgens artikel 1 van richtlijn 91/271 betreft deze richtlijn het opvangen, de behandeling en de lozing van stedelijk afvalwater alsmede de behandeling en de lozing van afvalwater van bepaalde bedrijfstakken, en heeft zij tot doel het milieu te beschermen tegen de nadelige gevolgen van lozingen van bovengenoemde soorten afvalwater.

3 Artikel 2 van richtlijn 91/271 bepaalt het volgende:

„In deze richtlijn wordt verstaan onder:

1. ‚stedelijk afvalwater’: huishoudelijk afvalwater of het mengsel van huishoudelijk afvalwater en industrieel afvalwater en/of afvloeiend hemelwater;

2. ‚huishoudelijk afvalwater’: afvalwater van woongebieden en diensten, dat overwegend afkomstig is van de menselijke stofwisseling en van huishoudelijke werkzaamheden;

3. ‚industrieel afvalwater’: al het afvalwater dat wordt geloosd vanaf terreinen die voor bedrijfsactiviteiten worden gebruikt en dat geen huishoudelijk afvalwater of afvloeiend hemelwater is;

4. ‚agglomeratie’: een gebied waar de bevolking en/of de economische activiteiten voldoende geconcentreerd zijn om stedelijk afvalwater op te vangen en naar een stedelijke waterzuiveringsinstallatie of een definitieve lozingsplaats af te voeren;

5. ‚opvangsysteem’: een systeem van leidingen waardoor stedelijk afvalwater wordt opgevangen en afgevoerd;

6. ‚i.e.’ (inwonerequivalent): de biologisch afbreekbare organische belasting met een biochemisch zuurstofverbruik gedurende vijf dagen (BZV5) van 60 g zuurstof per dag;

[…]

8. ‚secundaire behandeling’: behandeling van stedelijk afvalwater door middel van een proces waarbij in het algemeen biologische behandeling met secundaire bezinking plaatsvindt of een ander proces dat het mogelijk maakt de in tabel 1 van bijlage I vermelde eisen in acht te nemen;

[…]

11. ‚eutrofiëring’: een verrijking van het water door nutriënten, vooral stikstof‑ en/of fosforverbindingen, die leidt tot een versnelde groei van algen en hogere plantaardige levensvormen met als gevolg een ongewenste verstoring van het evenwicht tussen de verschillende in het water aanwezige organismen en een verslechtering van de waterkwaliteit;

[…]”

4 Artikel 3, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 91/271 bepaalt dat „[v]oor stedelijk afvalwater dat wordt geloosd in ontvangende wateren die worden beschouwd als ‚kwetsbare gebieden’ in de zin van artikel 5 […] de lidstaten ervoor [zorgen] dat er voor agglomeraties met meer dan 10 000 i.e. uiterlijk op 31 december 1998 opvangsystemen aanwezig zijn”.

5 Luidens artikel 4, lid 1, van richtlijn 91/271 „[zorgen de] lidstaten […] ervoor dat stedelijk afvalwater dat in opvangsystemen terechtkomt vóór lozing […] aan een secundaire behandeling of een gelijkwaardig proces wordt onderworpen”.

6 Artikel 5, leden 1, 2, 3 en 5, van richtlijn 91/271 bepaalt het volgende:

„1.     De lidstaten wijzen voor de toepassing van lid 2 volgens de in bijlage II genoemde criteria uiterlijk op 31 december 1993 kwetsbare gebieden aan.

2.       De lidstaten zorgen ervoor dat stedelijk afvalwater dat in opvangsystemen terechtkomt vóór lozing in kwetsbare gebieden uiterlijk op 31 december 1998 voor alle lozingen van agglomeraties met meer dan 10 000 i.e. aan een behandeling wordt onderworpen die verder gaat dan de in artikel 4 bedoelde behandeling.

3.       Lozingen van stedelijke waterzuiveringsinstallaties als bedoeld in lid 2 dienen te voldoen aan de toepasselijke eisen van bijlage I.B. […]

[…]

5.       Lozingen van stedelijke waterzuiveringsinstallaties die in de relevante afwateringsgebieden van kwetsbare gebieden gelegen zijn en een bijdrage leveren tot de verontreiniging van die gebieden zijn onderworpen aan de bepalingen van de leden 2, 3 en 4.

[…]”

7 Bijlage II bij richtlijn 91/271, met het opschrift „Criteria voor de aanwijzing van kwetsbare en minder kwetsbare gebieden”, bepaalt in punt A, met het opschrift „Kwetsbare gebieden”:

„Een watermassa wordt als kwetsbaar gebied aangewezen indien zij onder een van de volgende groepen valt:

a) natuurlijke zoetwatermeren, andere zoetwatermassa’s, estuaria en kustwateren die eutroof zijn of in de nabije toekomst eutroof kunnen worden indien geen beschermende maatregelen worden genomen.

De volgende elementen kunnen in aanmerking worden genomen wanneer wordt bepaald welke nutriënten door verdere behandeling moeten worden verminderd:

i) meren en in meren/reservoirs/gesloten baaien uitmondende rivieren waarin een geringe wateruitwisseling wordt vastgesteld, waardoor accumulatie kan optreden. In deze gebieden moet ook de fosfor uit het afvalwater worden verwijderd, tenzij kan worden aangetoond dat de verwijdering daarvan geen effect heeft op het eutrofiëringsniveau. Waar lozingen van grote agglomeraties plaatsvinden, kan ook de verwijdering van stikstof worden overwogen;

ii) estuaria, baaien en andere kustwateren waarin een geringe wateruitwisseling wordt vastgesteld of die grote hoeveelheden nutriënten ontvangen. Lozingen van kleine agglomeraties zijn in deze gebieden meestal van minder belang, maar voor grote agglomeraties moeten ook fosfor en/of stikstof worden verwijderd, tenzij kan worden aangetoond dat de verwijdering daarvan geen effect heeft op het eutrofiëringsniveau;

[…]”

8 Bijlage I, B, punt 3, van richtlijn 91/271 bepaalt dat „[l]ozingen van stedelijke waterzuiveringsinstallaties in kwetsbare gebieden die onderhevig zijn aan eutrofiëring als vermeld in bijlage II, A, sub a, […] bovendien [moeten] voldoen aan de eisen van tabel 2”. Deze tabel stelt onder meer de maximumwaarden voor de concentratie vast en/of de minimumpercentages voor de vermindering van de totale hoeveelheid fosfor en stikstof in deze lozingen.

De precontentieuze procedure

9 Na een uitgebreide briefwisseling met de Franse autoriteiten ter zake van de omzetting van richtlijn 91/271 in Frans recht, heeft de Commissie, omdat zij van mening was dat deze omzetting niet volledig was, de Franse regering op 22 oktober 1999 een aanmaningsbrief gestuurd, waarin zij haar onder meer verweet niet alle kwetsbare gebieden te hebben aangewezen, aangezien zij niet alle geëutrofieerde watermassa’s in de bekkens Seine-Normandie, Artois-Picardie, Loire-Bretagne en Rhône-Méditerranée-Corse had aangewezen, alsmede lozingen van stedelijk afvalwater in de reeds aangewezen kwetsbare gebieden en in gebieden die als kwetsbaar hadden moeten worden aangewezen, niet aan een strengere behandeling te hebben onderworpen.

10 Omdat zij de uitleg van de Franse autoriteiten niet bevredigend achtte, heeft de Commissie de Franse Republiek op 10 april 2001 een met redenen omkleed advies gestuurd.

11 Zij was door het antwoord van de Franse autoriteiten niet overtuigd, waarop zij heeft besloten het onderhavige beroep in te stellen.

Het beroep

De eerste grief: onvolledige aanwijzing van de kwetsbare gebieden

Het begrip eutrofiëring

12 Aangezien de Commissie en de Franse regering het niet eens zijn over de strekking van de definitie in artikel 2, punt 11, van richtlijn 91/271, moet eerst het begrip eutrofiëring in de zin van deze richtlijn nader worden bepaald.

13 Zoals uit artikel 1, tweede alinea, van richtlijn 91/271 blijkt, heeft deze tot doel het milieu te beschermen tegen de nadelige gevolgen van lozingen van stedelijk afvalwater.

14 Deze richtlijn is vastgesteld op basis van artikel 130 S EG-Verdrag (thans, na wijziging, artikel 175 EG), dat de doelstellingen van artikel 130 R EG-Verdrag (thans, na wijziging, artikel 174 EG) moet verwezenlijken. Volgens dit laatste artikel draagt het beleid van de Gemeenschap op milieugebied onder meer bij tot het behoud, de bescherming en de verbetering van de kwaliteit van het milieu en tot de bescherming van de gezondheid van de mens.

15 Een dergelijk beleid beoogt dus de negatieve gevolgen van de menselijke activiteiten voor de fauna en flora, de bodem, het water, de lucht en het klimaat, natuur- en landschapsschoon, alsmede voor de gezondheid en levenskwaliteit van mensen, te voorkomen, te mitigeren of op te heffen. Het is onder meer ten uitvoer gelegd, voor wat de respectieve toepassingsgebieden betreft, bij richtlijn 75/442/EEG van de Raad van 15 juli 1975 betreffende afvalstoffen (PB L 194, blz. 39), zoals gewijzigd bij richtlijn 91/156/EEG van de Raad van 18 maart 1991 (PB L 78, blz. 32), bij richtlijn 85/337/EEG van de Raad van 27 juni 1985 betreffende de milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten (PB L 175, blz. 40), zoals gewijzigd bij richtlijn 97/11/EG van de Raad van 3 maart 1997 (PB L 73, blz. 5), en bij richtlijn 91/676/EEG van de Raad van 12 december 1991 inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (PB L 375, blz. 1).

16 Het doel dat richtlijn 91/271 nastreeft, gaat dus verder dan enkel de bescherming van aquatische ecosystemen en strekt tot bescherming van de mens, de fauna, de flora, de bodem, de lucht, het water en de landschappen tegen ieder aanzienlijk negatief gevolg van de versnelde groei van algen en hogere plantaardige levensvormen als gevolg van lozingen van stedelijk afvalwater.

17 In het licht van deze doelstelling moet het begrip eutrofiëring in artikel 2, punt 11, van richtlijn 91/271 worden uitgelegd.

18 Volgens deze bepaling wordt eutrofiëring gekenmerkt doordat aan de volgende vier criteria wordt voldaan:

– een verrijking van het water door nutriënten, vooral stikstof‑ en/of fosforverbindingen;

– een versnelde groei van algen en hogere plantaardige levensvormen;

– een ongewenste verstoring van het evenwicht tussen de verschillende in het water aanwezige organismen;

– een verslechtering van de waterkwaliteit.

19 Om van eutrofiëring in de zin van richtlijn 91/271 te kunnen spreken, moet er bovendien een causaal verband zijn tussen in de eerste plaats de verrijking van het water door nutriënten en de versnelde groei van algen en hogere plantaardige levensvormen, en in de tweede plaats, deze versnelde groei en een ongewenste verstoring van het evenwicht tussen de verschillende in het water aanwezige organismen en een verslechtering van de waterkwaliteit.

20 Met betrekking tot het derde criterium is de Franse regering van mening dat de toename van een plantensoort op zich niet volstaat om het bestaan van een ongewenste verstoring te kunnen vaststellen, zolang het evenwicht tussen de andere in het water aanwezige organismen niet ingrijpend wordt gewijzigd.

21 Zoals onder meer blijkt uit het rapport van het Institut français de recherche pour l’exploitation de la mer (hierna: „IFREMER”) van januari 2001, met als titel „L’eutrophisation des eaux marines et saumâtres en Europe, en particulier en France” („De eutrofiëring van mariene en brakke wateren in Europa, met name in Frankrijk”; hierna: „IFREMER-rapport 2001”), en het rapport van het Environmental Resources Management (hierna: „ERM”) van april 2000, met als titel „Criteria used for the definition of eutrophication in fresh and marine/coastal waters” („Criteria voor de definitie van eutrofiëring in zoete en mariene/kustwateren”), welke de Commissie heeft overgelegd, is het evenwicht van een aquatisch ecosysteem het resultaat van complexe wisselwerkingen tussen de verschillende aanwezige soorten en met het milieu. Ook vormt elke toename van een speciale algen- of andere plantensoort als zodanig een verstoring van het evenwicht van het aquatisch ecosysteem en, bijgevolg, van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen, ook al blijven de andere soorten in evenwicht. Gelet op de strijd tussen de plantensoorten om voedingszouten en lichtenergie houdt de toename van een of meerdere soorten overigens meestal, zo niet altijd, een afname van andere soorten in, omdat de eerste beslag leggen op de voor de groei van andere algen en waterplanten noodzakelijke levensbronnen.

22 Het derde criterium vereist echter dat een dergelijke verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen „ongewenst” is. Zoals blijkt uit punt 16 van dit arrest, moet, voorzover het doel van richtlijn 91/271 verder gaat dan enkel de bescherming van aquatische ecosystemen, deze ongewenstheid niet alleen in geval van aanzienlijke negatieve gevolgen voor de fauna en flora bewezen worden geacht, maar ook in geval van dergelijke gevolgen voor de mens, de bodem, het water, de lucht of de landschappen.

23 Zo wordt een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen onder meer veroorzaakt door wijzigingen in soorten met verlies van biodiversiteit van het ecosysteem, hinder als gevolg van de toename van opportunistische microalgen en de hevige groei van giftig of schadelijk fytoplankton.

24 Het vierde criterium ziet, anders dan de Franse regering stelt, niet alleen op de verslechtering van de waterkwaliteit met fatale gevolgen voor de ecosystemen, maar ook op de verslechtering van de kleur, de aanblik, de smaak of de geur van het water of welke verandering dan ook die een beletsel of beperking vormt voor het gebruik van het water, zoals het toerisme, de visvangst of ‑teelt, de vangst van schelpdieren en de oester- en mosselteelt, de winning van drinkwater of de koeling van industriële inrichtingen.

25 Gelet op het streven van de communautaire wetgever, het milieu te beschermen tegen een verslechtering als gevolg van lozing van stedelijk afvalwater, zijn de lidstaten op grond van artikel 5, lid 1, van richtlijn 91/271 uitsluitend verplicht de gebieden aan te wijzen waar een dergelijke lozing beduidend aan de eutrofiëring of het gevaar voor eutrofiëring bijdraagt (zie, naar analogie, met betrekking tot richtlijn 91/676, arrest van 29 april 1999, Standley e.a., C‑293/97, Jurispr. blz. I‑2603, punt 35).

De reikwijdte van de eerste grief

26 Met betrekking tot elk van de door de Commissie in haar beroep genoemde gebieden moet worden nagegaan of dit als een voor eutrofiëring kwetsbaar gebied had moeten worden aangewezen.

27 Overeenkomstig bijlage II, A, sub a, bij richtlijn 91/271, moeten natuurlijke zoetwatermeren, andere zoetwatermassa’s, estuaria en kustwateren „die eutroof zijn of in de nabije toekomst eutroof kunnen worden indien geen beschermende maatregelen worden genomen” als voor eutrofiëring kwetsbare gebieden worden aangewezen.

28 De Franse regering is van mening dat de aanmaningsbrief alleen betrekking had op gevallen waarin van eutrofiëring is gebleken en dat, hoewel de Commissie in het met redenen omkleed advies en in het verzoekschrift heeft meegedeeld dat met het gevaar van eutrofiëring rekening wordt gehouden, zij daaruit geen enkele conclusie heeft getrokken ten aanzien van afzonderlijke gebieden. Door in repliek te concluderen dat, hoewel de eutrofiëring van de genoemde gebieden niet is bewezen, deze gebieden toch op zijn minst een gevaar van eutrofiëring lopen, gaat de Commissie derhalve verder dan de middelen die zij zowel tijdens de precontentieuze fase als in haar verzoekschrift heeft uiteengezet.

29 In dit opzicht wordt volgens vaste rechtspraak het voorwerp van het geschil bepaald door de aanmaningsbrief en het daaropvolgende met redenen omkleed advies van de Commissie aan de betrokken lidstaat, waarna het derhalve niet meer kan worden verruimd. Derhalve moeten het met redenen omkleed advies en het beroep van de Commissie op dezelfde grieven berusten als de aanmaningsbrief waarmee de precontentieuze procedure wordt ingeleid (arresten van 9 november 1999, Commissie/Italië, C‑365/97, Jurispr. blz. I‑7773, punt 23, en 12 juni 2003, Commissie/Finland, C‑229/00, Jurispr. blz. I‑5727, punt 44).

30 Dit betekent evenwel niet, dat de formulering van de grieven in de aanmaningsbrief, in het dispositief van het met redenen omkleed advies en in het petitum van het verzoekschrift steeds volkomen gelijkluidend moet zijn, wanneer het voorwerp van het geschil niet is verruimd of gewijzigd (reeds aangehaalde arresten Commissie/Italië, punt 25, en Commissie/Finland, punt 46).

31 Door in het onderhavige geval, voor het eerst in repliek, op te merken dat, ook al zijn naar haar mening de in haar verzoekschrift bedoelde gebieden niet eutroof, deze niettemin als voor eutrofiëring kwetsbare gebieden hadden moeten worden aangewezen omdat zij in de nabije toekomst eutroof kunnen worden, heeft de Commissie het voorwerp van het geschil, dat betrekking heeft op het niet-aanwijzen van bepaalde watermassa’s als voor eutrofiëring kwetsbare gebieden, in de loop van de procedure verruimd noch gewijzigd, aangezien volgens bijlage II, A, sub a, bij richtlijn 91/271 eutrofe gebieden en gebieden die in de nabije toekomst eutroof kunnen worden, gelijkelijk als kwetsbare gebieden moeten worden aangewezen.

Het bekken Seine-Normandie

– De Seinebaai

32 Vaststaat dat er in de Seinebaai in de eerste plaats sprake is van een verrijking met nutriënten, met name stikstofverbindingen, waarvan de toevoer is blijven stijgen, en in de tweede plaats van een versnelde ontwikkeling van algen en hogere plantensoorten (zie arrest van 27 juni 2002, Commissie/Frankrijk, C‑258/00, Jurispr. blz. I‑5959, punt 64).

33 De door de Commissie overgelegde rapporten en studies, met name de ecologische modellering die door P. Cugier is ontwikkeld in zijn in 1999 aan de Universiteit van Caen verdedigd proefschrift, met als titel „Modélisation du devenir à moyen terme dans l’eau et le sédiment des éléments majeurs (N, P, Si) rejetés par la Seine en baie de Seine” („Modellering van de toekomst op middellange termijn in het water en de afzetting van de voornaamste, door de Seine in de Seinebaai geloosde elementen (N, P, Si)”), concluderen alle tot het bestaan van een causaal verband tussen de omvang en het respectieve aandeel in de Seinebaai van de toevoer van nutriënten en de efflorescentie van fytoplankton die elk jaar in dat gebied worden waargenomen.

34 Met betrekking tot het argument van de Franse regering dat het proefschrift van Cugier is gebaseerd op een onvolkomen ecologisch 3D-model, zij eraan herinnerd dat volgens artikel 174 EG het milieubeleid van de Gemeenschap is gebaseerd op het voorzorgsbeginsel. In het onderhavige geval is, bij de stand van de beschikbare wetenschappelijke en technische gegevens, het bestaan van een causaal verband tussen de toevoer van nutriënten in de Seinebaai en de versnelde ontwikkeling van fytoplankton in dit gebied voldoende waarschijnlijk om te nopen tot het vaststellen van de in richtlijn 91/271 voorziene milieubeschermingsmaatregelen, indien aan de andere voorwaarden voor eutrofiëring is voldaan.

35 De Franse regering bestrijdt dat de productie van fytoplankton in de Seinebaai een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen met zich brengt.

36 In dit opzicht blijkt uit de door de Commissie overgelegde studies dat in dit gebied toename van fytoplankton van de soort Dinophysis voorkomt, welke DSP-toxinen (Diarrheic Shellfish Poisoning) produceert, welke zich in de schaaldieren kunnen ophopen en gevaarlijk zijn voor de mens in geval van consumptie. Tussen 1990 en 1999 zijn in de gehele baai en met name in het middendeel daarvan, aanzienlijke Dinophysis-concentraties aangetoond, voldoende om de opeenhoping van toxinen in schaaldieren te veroorzaken; in de loop van deze periode is de aanwezigheid van Dinophysis tussen de twee- en zesmaal aangetoond in het westen van de baai en tussen de zeven- en tienmaal in het midden en oosten daarvan (IFREMER-rapport 2001). Deze toename „lijkt zich sinds verschillende jaren te intensifiëren tussen Courseulles (Calvados) en Dieppe (Seine-Maritime), hetgeen tot periodieke verboden tot het rapen van schaaldieren leidt” [„schéma directeur d’aménagement et de gestion des eaux du bassin Seine-Normandie” („hoofdontwikkelings- en beheersplan voor het Seine-Normandië-bekken”; hierna: „SDAGE Seine-Normandie”)].

37 Een andere soort fytoplankton, Phaeocystis, „neemt [overigens] sinds enkele jaren in bepaalde gedeelten van Seine-Maritime en Calvados toe”, en hoewel deze niet toxisch is, „hoopt zij zich op en doet zij afbreuk aan de toeristische aantrekkingskracht van de kust” (SDAGE Seine-Normandie). Phaeocystis staat er immers om bekend, in aanzienlijke concentraties de vorm aan te nemen van een stroperige schuimmassa die het wateroppervlak bedekt en zich afzet op de kust of de visnetten verstopt.

38 Zoals in punt 23 van dit arrest is beklemtoond, vormt een dergelijke ontwikkeling van de samenstelling van het aanwezige fytoplankton in de zin van een toename van toxische of schadelijke soorten, een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen. Anders dan de Franse regering naar voren brengt, heeft deze ontwikkeling betrekking op de gehele Seinebaai, ook al is het centrale en oostelijke deel daarvan het meest getroffen.

39 De beperkingen en hinder als gevolg van Dynophisis voor de vangst van schaaldieren en als gevolg van Phaeocystis voor de toeristische activiteiten aan de kust Seinebaai, zijn bovendien kenmerkend voor een verslechtering van de kwaliteit van het water in deze baai.

40 De stikstofstromen die door de Seine – de belangrijkste rivier die in de Seinebaai uitmondt – naar zee worden gevoerd, zijn voor 40 % afkomstig van steden [ERM-rapport van februari 1999, met als titel „Verification of vulnerable zones identified under the nitrate directive and sensitive areas identified under the urban waste water treatment directive” (hierna: „ERM-rapport van 1999”)]. De Franse regering betoogt dat het aandeel van de stikstoflozingen van stedelijke oorsprong in 2000 slechts 28 % bedroeg, maar verschaft geen enkel stuk dat deze bewering ondersteunt. Overigens zou ook wanneer dat deel geen 40 %, maar 28 % bedraagt, de Commissie nog steeds kunnen concluderen dat de lozingen van stedelijk afvalwater aanzienlijk bijdragen tot de eutrofiëring van de wateren in de Seinebaai.

41 De Franse regering is ook van mening dat het proefschrift van Cugier de mogelijkheid om met technische ingrepen de toevoer van stikstof en fosfor te verminderen, relativeert. Niets in de aan het Hof overgelegde uittreksels van dit proefschrift kan een dergelijke bewering echter schragen. Zoals de Commissie terecht opmerkt, is de kwestie van de haalbaarheid van de vermindering van de toevoer van nutriënten van stedelijke herkomst, in de fase van de aanwijzing van kwetsbare zones uit het oogpunt van eutrofiëring, in ieder geval niet aan de orde gesteld.

42 De Commissie heeft derhalve terecht vastgesteld dat de Seinebaai geëutrofieerd is in de zin van richtlijn 91/271, en dat zij als kwetsbaar uit het oogpunt van eutrofiëring had moeten worden aangewezen.

– De Seine en haar zijrivieren stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle

43 Uit de door de Commissie overgelegde rapporten en studies blijkt dat er in de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle een aanzienlijke toename van fytoplankton is.

44 In geval van een dergelijke toename, kan „[d]e biomassa van fytoplankton meer zuurstof […] verbruiken dan zij produceert” en leidt „[d]e afname van fytoplankton […] derhalve tot zuurstoftekorten” [document „Seine-Aval 2: L’analyse et la gestion environnementales” („Seine-Aval 2: Analyse en milieubeheer”)]. De zuurstofafname in het estuarium van de Seine uit zich in een „zone met vrijwel volledige anoxie, die zich over bijna 50 km uitstrekt” en „het water ongeschikt maakt voor veel vormen van gebruik en voor elk leven van hogere organismen” en „gedurende bijna zes maanden per jaar een onoverkomelijke barrière vormt voor diadrome vissen als zalm en paling” [„Programme scientifique Seine-Aval: L’oxygène” (Wetenschappelijk programma Seine stroomafwaarts: zuurstof)].

45 Deze verschijnselen vormen duidelijk een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen en een verslechtering van de waterkwaliteit.

46 De door de Franse regering aangevoerde omstandigheid dat de zeer aanzienlijke afname van de toevoer van fosfor slechts tot een geringe verhoging van het gemiddelde zuurstofgehalte per jaar heeft geleid in het gebied Poses-Honfleur, is niet relevant. Tegelijkertijd is immers de toevoer van stikstof blijven stijgen.

47 In deze omstandigheden heeft de Commissie terecht vastgesteld dat de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle geëutrofieerd is in de zin van richtlijn 91/271, en dat zij als kwetsbare zone uit het oogpunt van eutrofiëring had moeten worden aangewezen.

48 Wat daarentegen de rivieren betreft die stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle in de Seine uitkomen, beperkt de Commissie zich tot het overleggen van het SDAGE Seine-Normandie, dat stelt dat „[d]e grote rivieren van het bekken Seine-Normandie […] in het voorjaar en in de zomer [worden] getroffen door ‚efflorescenties van algen’” en dat „[t]alloze kleine riviertjes in bepaalde perioden worden overwoekerd door hogere plantensoorten, filamenteuze algen of benthische diatomeeën”, maar zij voert geen enkele precieze omstandigheid aan ten bewijze dat aan het derde en het vierde criterium van de definitie van eutrofiëring is voldaan.

49 De Commissie toont dus niet aan dat de zijrivieren van de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle geëutrofieerd zijn in de zin van richtlijn 91/271 of dat in de nabije toekomst zouden kunnen zijn.

Het bekken Artois-Picardie

– De kustwateren van het bekken Artois-Picardie

50 Uit de door de Commissie overgelegde rapporten blijkt dat de kustwateren van het bekken Artois-Picardie zijn getroffen door een verschijnsel van verrijking van het water door nutriënten en nagenoeg ieder jaar een aanzienlijke ontwikkeling van fytoplankton ondergaan (IFREMER-rapport en rapport van de Agence de l’Eau Artois-Picardie, van respectievelijk december 1997 en oktober 1999, betrekking hebbende op de regionale controle ter zake van nutriënten aan de kust van Nord-Pas-de-Calais-Picardie, en IFREMER-rapport 2001).

51 In de kustwateren van Artois-Picardie bestaat „een nauw verband tussen een seizoensgebonden nutriëntencyclus (in hoofdzaak nitraat, fosfaat en silicaat) en de ontwikkeling van een cyclus van de voornaamste soorten fytoplankton” (IFREMER-rapport 2001). In deze omstandigheden moet, anders dan de Franse regering beweert, gezien de stand van de beschikbare wetenschappelijke en technische gegevens het causaal verband tussen de verrijking met nutriënten van de kustwateren van Artois-Picardie en de vastgestelde productie van fytoplankton bewezen worden geacht.

52 In het bekken Artois-Picardie is „[d]e druk van industrie en huishoudens […] aanzienlijk (bevolkingsdichtheid drie keer hoger dan het nationale gemiddelde)” (document van de Agence de l’Eau Artois-Picardie). Ook moet worden geconcludeerd dat de lozingen van stedelijk afvalwater aanzienlijk bijdragen tot de eutrofiëring van het water in dit bekken, met name de kustwateren daarvan, wat de Franse regering overigens niet bestrijdt.

53 De gehele kust van Artois-Picardie, met inbegrip van Duinkerken, Boulogne-sur-Mer en Calais, wordt nagenoeg ieder jaar in april-mei getroffen door de toename van Phaeocystis, wat een „opmerkelijke ecologische gebeurtenis vormt” die zich openbaart door „een verandering van de kleur van het water en een soms misselijk makende geur aan de kust” en door het feit dat „het water slijmerig wordt en de oorzaak van indrukwekkende schuimvorming (foaming) aan de kust kan zijn” (IFREMER-rapport 2001).

54 De Sommebaai wordt bovendien getroffen door een verschijnsel van zuurstofloosheid dat te maken heeft met de eutrofiëring (IFREMER-rapport 2001). Een door het IFREMER aangehaalde studie uit 1990 acht het zeer waarschijnlijk dat de vastgestelde sterftecijfers het gevolg zijn van de organische overbelasting van het water, welke periodiek tot anoxie van het milieu leidt. Volgens het IFREMER is in andere gebieden van de Noordzee reeds vastgesteld dat efflorescenties van Phaeocystis als die welke in de kustwateren van Artois-Picardie voorkomen, dramatische gevolgen kunnen hebben voor de structuur en de werking van de benthische en pelagische ecosystemen. De Franse regering stelt weliswaar dat een IFREMER-rapport ten behoeve van de Agence de l’Eau Artois-Picardie aangeeft dat de sterfte van schaaldieren of vissen geen enkel verband houdt met het verschijnsel van efflorescentie van de Phaeocystis in de Sommebaai, maar zij produceert dit document niet.

55 Een wijziging van de samenstelling van de fytoplanktonpopulatie in de zin van een toename van een soort als de Phaeocystis, die weliswaar niet toxisch maar daarom niet minder schadelijk is, vormt een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen, niet alleen in de Sommebaai, maar aan de gehele kust van Artois-Picardie.

56 De veranderingen van de kleur, de geur en de dichtheid van het water, welke onmiskenbaar negatieve gevolgen voor de toeristische activiteiten en bovendien naar alle waarschijnlijkheid fatale gevolgen voor de visserijactiviteiten hebben, betekenen een verslechtering van de waterkwaliteit.

57 In deze omstandigheden heeft de Commissie terecht vastgesteld dat de kustwateren van Artois-Picardie geëutrofieerd zijn in de zin van richtlijn 91/271 en dat zij als voor eutrofiëring kwetsbare zone hadden moeten worden aangewezen.

– De continentale wateren van het bekken Artois-Picardie (het waterwegennet tussen enerzijds de gekanaliseerde Aa/Schelde en anderzijds de Belgische grens, de Scarpe stroomafwaarts van Arras, het kanaal van Lens stroomafwaarts van Lens en de Somme in haar geheel)

58 Ter ondersteuning van haar beroep heeft de Commissie verschillende, van de Agence de l’Eau Artois-Picardie afkomstige documenten overgelegd. Daaruit blijkt dat „[d]e verbetering van de algemene waterkwaliteit die de laatste jaren is waargenomen in combinatie met een sterke stikstof-, maar vooral een sterke fosforbelasting, de ontwikkeling van planten bevordert, ongeacht of het nu om fytoplankton, filamenteuze algen of macrofyten (eendekroos, waterlelies, ...) gaat”, dat „[d]eze toename van planten de oorzaak is van veel overlast, waaronder kleuring van het water, stank, belemmerde doorstroming van het water, en vooral massale vissterfte door verstikking, het meeste voorkomen” en dat „de overmaat aan planten hinder veroorzaakt: esthetische hinder, geuren, hinder voor boten, verstopping van filters bij de productie van drinkwater”.

59 Ook blijkt eruit dat de rivieren van het bekken Artois-Picardie worden benadeeld ten opzichte van die in andere regio’s, aangezien in de eerste plaats „[d]e druk van industrie en huishoudens aanzienlijker is (bevolkingsdichtheid die drie keer hoger is dan het nationale gemiddelde)” en in de tweede plaats „het debiet van de rivieren te zwak is om alle veroorzaakte verontreiniging af te voeren” en „hun stroomsnelheid gering is: geringe zuurstoftoevoer, met slib bedekte bodem, geen voortplanting van vissen en afname van de faunadiversiteit”.

60 De Franse regering is echter van mening dat in de rivieren van het bekken Artois-Picardie van geen enkel gevolg is gebleken voor de afvoer van water noch van enige schade aan de aquatische fauna of flora, met name aan de vispopulaties. Zij merkt op dat de door de Commissie aangehaalde documenten voor het grote publiek bestemd zijn, zijn geredigeerd teneinde binnen het bereik van het brede publiek te worden gebracht en derhalve niet de gewenste nuanceringen bevatten, zodat zij niet als bewijs voor de beweringen van de Commissie kunnen dienen.

61 In dit verband moet worden opgemerkt dat, ofschoon een van de in de punten 58 en 59 bedoelde documenten aangeeft dat de meertjes in de Haute Somme en de kanalen in de Aa-delta het slachtoffer van eutrofiëring zijn, het deze term definieert als „een verrijking met nutritieve substanties die tot toename van planten kunnen leiden”, zodat het op grond van dit document niet mogelijk is vast te stellen of de daarin bedoelde wateren het derde en het vierde criterium voor eutrofiëring vervullen.

62 De andere documenten laten niet toe vast te stellen in welke rivier of welk kanaal van eutrofiëring sprake is of sprake kan zijn. Bovendien onderscheiden zij niet altijd het specifieke gevolg van een eventuele eutrofiëring van het waterwegennet van de gevolgen van algemene vervuiling, welke laatste zich niet beperkt tot de toevoer van nutriënten.

63 Met betrekking tot het ERM-rapport uit 1999, dat in de aanmaningsbrief en in het met redenen omkleed advies is aangehaald en waarop de Commissie zich hoofdzakelijk lijkt te hebben gebaseerd bij haar conclusie dat aanwijzing van een deel van dit waterwegennet ten onrechte achterwege is gebleven, moet worden vastgesteld dat het deel van dit rapport dat betrekking heeft op het bekken Artois-Picardie niet aan de Commissie is overgelegd.

64 Gelet op de documenten die de Commissie heeft overgelegd, is er dus niets wat rechtvaardigt dat zij haar grief uitstrekt tot bepaalde rivieren in het bekken Artois-Picardie, maar niet tot andere. Overigens heeft zij zich tot staving van haar eerste grief op geen van de beroepen documenten die de Franse regering in de loop van de onderhavige procedure met betrekking tot het waterwegennet van dit bekken heeft overgelegd.

65 De Commissie toont dus niet aan dat de continentale wateren van het bekken Artois-Picardie, zoals in haar beroep aangeduid, geëutrofieerd zijn in de zin van richtlijn 91/271 of dat in de nabije toekomst zouden kunnen zijn.

Het bekken Loire-Bretagne

– De Vilainebaai

66 Uit het IFREMER-rapport 2001 blijkt dat de Vilainebaai de meest geëutrofieerde van de Franse kusten is. In de eerste plaats doen zich daar ernstige verschijnselen voor van hypoxie en zelfs anoxie, die het gevolg zijn van de bacteriële ontwikkeling en de daarop volgende bacteriële verslechtering van een aanzienlijke biomassa van fytoplankton en die tot een massale sterfte van vissen en benthische ongewervelden kunnen leiden. In de tweede plaats zijn drie gebieden in deze baai opgenomen op de lijst van gebieden waar toename van macroalgen kan optreden („groene getijden”) en tussen 1997 en 1999, de periode waarop de studie betrekking heeft, minstens een keer door dit verschijnsel getroffen.

67 De Franse regering bestrijdt niet dat de toevoer van nutriënten van stedelijke herkomst door de Vilaine, met name stikstof, een belangrijke rol speelt bij de eutrofiëring van de baai.

68 Zij merkt op dat zij het stroomgebied van de Vilaine al als een voor eutrofiëring kwetsbaar gebied heeft aangewezen, zodat voor alle agglomeraties met een i.e. van meer dan 10 000 die hun afvalwater in dit stroomgebied lozen, de bepalingen van richtlijn 91/271 gelden. Aangezien in de eerste plaats geen enkele agglomeratie met een i.e. van meer dan 10 000 haar afvalwater rechtstreeks in de Vilainebaai loost en in de tweede plaats – anders dan de Commissie beweert – de toevoer van rivierslib van de Loire op deze baai geen invloed heeft, heeft de aanwijzing van de Villainebaai als voor eutrofiëring kwetsbaar gebied geen zin, zodat de Franse regering van mening is dat er geen sprake van is dat zij haar verplichtingen niet is nagekomen.

69 Ook wanneer geen enkele agglomeratie met een i.e. van meer dan 10 000 haar afvalwater rechtstreeks in de Vilainebaai loost en – anders dan de Commissie beweert – de toevoer van rivierslib van de Loire op deze baai geen invloed heeft, is in dit verband het feit dat het stroomgebied van de Vilaine al als voor eutrofiëring kwetsbaar gebied is aangewezen, onvoldoende grond om deze baai niet eveneens als zodanig aan te wijzen. Uit artikel 5, lid 1, van richtlijn 91/271 juncto bijlage II, A, sub a, daarbij, volgt immers dat de lidstaten alle geëutrofieerde watermassa’s als kwetsbaar gebied moeten aanwijzen.

70 Derhalve is de Franse Republiek, door niet de Vilainebaai als voor eutrofiëring kwetsbaar gebied in de zin van richtlijn 91/271 aan te wijzen, haar verplichtingen niet nagekomen.

– De ankerplaats van Lorient

71 De Franse regering bestrijdt niet dat de wateren van de ankerplaats van Lorient door nutriënten zijn verrijkt.

72 Uit het IFREMER-rapport 2001 blijkt dat van 1997 tot en met 1999 in twee gebieden in de ankerplaats van Lorient jaarlijks sprake is geweest van toename van macroalgen langs de stranden („groene getijden”).

73 Ditzelfde rapport vermeldt dat de groene getijden langs de Bretonse kust, die gewoonlijk duren van mei tot augustus-september, worden veroorzaakt door een snelle toename van groene algen van de Ulva-soort ten gevolge van de verrijking van de wateren met nutriënten. Deze opportunistische algen worden gemakkelijk losgerukt uit hun substraat, drijven dan af en komen uiteindelijk terecht op de stranden, die zij met een vaak zeer dikke laag bedekken. De groene getijden bezorgen veel overlast of maken het zelfs onmogelijk de gebruikelijke toeristische activiteiten uit te oefenen zoals zwemmen, vissen, wandelen langs de kust, etc. De gemeenten ontkomen er niet aan de algen op te ruimen teneinde het toerisme in stand te houden.

74 Zoals in punt 23 van dit arrest is benadrukt, vormt een dergelijke toename van macroalgen een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen. De groene getijden die het gevolg ervan zijn, veroorzaken door hun negatieve gevolgen, met name voor het toerisme, eveneens een verslechtering van de waterkwaliteit.

75 De Franse regering merkt echter op dat de stikstofstromen in de lente en zomer slechts voor 9,8 % van stedelijke herkomst zijn, zodat de lozingen van stedelijk afvalwater onbeduidend zijn. Zij stelt dat de Commissie in haar met redenen omkleed advies heeft erkend dat de stikstofstromen van stedelijke herkomst in de baai van Saint-Brieuc, die 8,9 % van het totaal vormen, onbeduidend zijn en dat dezelfde conclusie geldt voor de ankerplaats van Lorient.

76 In dit opzicht is het feit dat de Commissie heeft erkend dat de eutrofiëring van de ankerplaats van Saint-Brieuc slechts in mindere mate wordt veroorzaakt door lozingen van stedelijke herkomst, niet van belang voor de vraag of de ankerplaats van Lorient als kwetsbaar gebied moet worden aangewezen, aangezien vaststaat dat deze twee watermassa’s van elkaar onafhankelijk zijn.

77 Uit het door de Commissie overgelegde ERM-rapport van 1999 blijkt dat de toevoer van nitraten in de lente en de zomer in de ankerplaats van Lorient, derhalve in de periode van toename van groene algen, voor 9,8 % van stedelijke herkomst is, hetgeen neerkomt op 374 ton. In deze omstandigheden concludeert de Commissie terecht dat de lozingen van stedelijk afvalwater in aanzienlijke mate bijdragen tot de eutrofiëring van de wateren in de ankerplaats van Lorient.

78 De Commissie heeft dus terecht vastgesteld dat de ankerplaats van Lorient geëutrofieerd is in de zin van richtlijn 91/271 en dat zij had moeten worden aangewezen als voor eutrofiëring kwetsbaar gebied.

– Het estuarium van de Elorn, de golf van Morbihan, de baai van Douarnenez en de baai van Concarneau

79 De Franse regering bestrijdt niet dat deze watermassa’s met nutriënten zijn verrijkt.

80 Uit het IFREMER-rapport 2001 blijkt dat van 1997 tot en met 1999, de periode waarop de studie betrekking had, de betrokken gebieden jaarlijks te maken hebben gehad met groene getijden. De Franse regering erkent overigens het bestaan en de omvang van het verschijnsel in de baai van Concarneau.

81 Op de in de punten 73 en 74 van dit arrest uiteengezette gronden stelt de Commissie dus vast dat het estuarium van de Elorn, de golf van Morbihan en de baaien van Douarnenez en Concarneau geëutrofieerd zijn.

82 De Franse regering is echter van mening dat de toevoer van nutriënten van stedelijke herkomst slechts in mindere mate bijdraagt tot de eutrofiëring van deze watermassa’s, zodat er geen aanleiding is deze in het kader van richtlijn 91/271 als kwetsbare gebieden aan te wijzen.

83 In dit opzicht staat vast dat de vervuiling met stikstof daar hoofdzakelijk door de landbouw wordt veroorzaakt.

84 Met betrekking tot het estuarium van de Elorn zijn de Commissie en de Franse regering het er echter over eens dat de aanvoer van nitraten in de lente en de zomer, derhalve in de periode van toename van groene algen, voor 21 % van stedelijke herkomst is, welk cijfer afkomstig is uit het ERM-rapport van 1999.

85 Volgens ditzelfde rapport is in de baaien van Douarnenez en Concarneau respectievelijk 23 % en 32 % van de aanvoer van nitraten in de lente en de zomer van stedelijke herkomst. Na in haar antwoord op het met redenen omkleed advies te hebben opgemerkt dat volgens een studie van het adviesbureau Saunier van augustus 1993 (hierna: „Saunier-studie”) dit aandeel respectievelijk 22 % en 34 % bedroeg, heeft de Franse regering in haar verweerschrift naar voren gebracht dat de toevoer van stikstof en fosfor in de baai van Douarnenez voor 90 % wordt veroorzaakt door de landbouw, waartoe zij zich baseerde op een CEVA-IFREMER-onderzoek voor de Pôle analytique de l’eau. Er moet echter worden vastgesteld dat zij deze studie niet overlegt. Met betrekking tot de baai van Concarneau merkt de Franse regering op dat diverse studies en meetcampagnes (IFREMER, Ceva, DDE, In vivo) het mogelijk hebben gemaakt de toevoer van nutriënten in de baai op ongeveer 500 ton per jaar te schatten, waarvan slechts 6,5 ton (derhalve 1,3 %) afkomstig is van het zuiveringsstation van Concarneau. Maar ook in dit geval produceert zij deze studies en rapporten niet. In deze omstandigheden moeten de percentages uit het door de Commissie overgelegde ERM-rapport van 1999 als basis voor de analyse worden aangehouden.

86 Met betrekking tot de golf van Morbihan stelt de Franse regering dat volgens de door haar overgelegde Saunier-studie de aanvoer van nitraten in de lente en de zomer slechts voor 10 % van stedelijke herkomst is. Onderzoek van deze studie levert echter geen bevestiging van dit getal op, zodat eveneens de 21 % uit het ERM-rapport van 1999 moet worden aangehouden. In ieder geval moet worden vastgesteld dat de Saunier-studie uit 1993 dateert, zodat het ERM-rapport van 1999 een recentere balans geeft van de staat waarin de Franse kustwateren zich bevinden.

87 De Commissie oordeelt terecht dat de toevoer van stikstof van stedelijke herkomst, die tussen de 21 en 32 % van de totale toevoer van stikstof in de periode van versnelde ontwikkeling van algen of andere, hogere plantaardige levensvormen vertegenwoordigt, van betekenis is voor het ontstaan, de ontwikkeling en het voortduren van een toestand van eutrofiëring van de betrokken ontvangende wateren.

88 In deze omstandigheden heeft de Commissie terecht vastgesteld dat het estuarium van de Elorn, de golf van Morbihan, de baai van Douarnenez en de baai van Concarneau geëutrofieerd zijn in de zin van richtlijn 91/271 en dat zij als kwetsbare gebieden uit het oogpunt van eutrofiëring hadden moeten worden aangewezen.

– De Sèvre niortaise

89 In repliek heeft de Commissie afstand gedaan van haar eerste grief ter zake van dit gebied.

Het bekken Rhône-Méditerranée-Corse

– De Vistre

90 De Commissie merkt op dat de rivier de Vistre stroomafwaarts van Nîmes geëutrofieerd is en had moeten worden aangewezen als kwetsbaar gebied uit het oogpunt van eutrofiëring.

91 De Franse regering erkent de gegrondheid van deze grief en merkt op dat het specifieke probleem van de Vistre, dat alleen verband houdt met de lozingen van de agglomeratie van Nîmes, zal worden opgelost door vóór 31 december 2005 de gehele agglomeratie aan te sluiten op het zuiveringsstation van Nîmes‑ouest, dat dan zal zijn uitgebreid.

92 Derhalve hadden de Franse autoriteiten de Vistre stroomafwaarts van Nîmes als kwetsbaar gebied uit het oogpunt van eutrofiëring moeten aanwijzen.

– De Étang de Thau

93 Het staat vast dat de wateren van de Étang de Thau met nutriënten zijn verrijkt. Zoals uit het IFREMER-rapport 2001 blijkt, vindt overigens „de eutrofiëring van de mediterrane ecosystemen haar voornaamste oorzaak niet in de landbouw, maar in lozingen van stedelijke herkomst”, hetgeen de Franse regering met betrekking tot de Étang de Thau niet bestrijdt.

94 Volgens ditzelfde rapport is de Étang de Thau de plaats waar zich aanzienlijke anoxische verschijnselen voordoen, die „malaïgues” worden genoemd, waarvan „het optreden, dat heviger is bij hoge temperaturen, waarschijnlijk te maken heeft met een aantasting van de algen, die aan de kust overvloedig voorkomen”, en die het water voor de zich daarin bevindende dieren en planten vergiftigen. Dergelijke verschijnselen hebben zich voorgedaan in 1975, 1982, 1983, 1987, 1990 en 1997.

95 De Franse regering merkt echter op grond van een studie van het IFREMER uit 1998, met als titel „La crise anoxique du bassin Thau de l’été 1997” („De anoxische crisis in het bekken van Thau in de zomer van 1997”; hierna: „IFREMER-studie van 1998”) en het door het IFREMER en de regio Languedoc-Roussillon gepubliceerde Bulletin du reseau de suivi lagunaire met betrekking tot het jaar 2000, op dat de trofische toestand van de Étang de Thau zich sinds de jaren zeventig aanmerkelijk heeft verbeterd. De anoxische crises die tijdens deze laatste twintig jaren zijn geconstateerd, vinden hun oorsprong niet meer in een toename van planten als gevolg van de eutrofiëring van de vijver, maar in een nog onvolkomen beheer van uit levende organische en klastische stoffen bestaande massa’s, die met name ontstaan door de zeer aanzienlijke activiteit op het gebied van de oester- en mosselcultuur die in de Étang de Thau is ontwikkeld.

96 In dit verband volgt uit de IFREMER-studie van 1998 dat men er als gevolg van de aanpassingen die sinds de jaren zeventig rond het bekken van Thau hebben plaatsgevonden met het oog op een vermindering van de toevoer van antropische nutriënten, „van uit kan gaan dat het bekken van Thau niet langer geëutrofieerd is”.

97 Hoewel volgens deze studie de wateren van de Étang de Thau een aanzienlijke productie van fytoplankton kennen, zijn de soorten fytoplankton die er worden aangetroffen in werkelijkheid niet toxisch en laten deze het kweken van schaaldieren, in hoofdzaak oesters, met een verhoogd groeipercentage toe. De hoeveelheid stikstofhoudende stoffen die door het vissen (mosselen, oesters, etc.) vrijkomt, vertegenwoordigt overigens meer dan 60 % van de toevoer naar het stroomgebied. In deze omstandigheden kennen de wateren van de Étang de Thau thans geen ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen.

98 De IFREMER-studie van 1998 benadrukt echter het gevaar dat de wateren van de Étang de Thau worden getroffen door de „malaïgue”, welk verschijnsel zich openbaart door anoxie van de wateren, het voortbrengen van sulfiden en de massale sterfte van alle in de getroffen gebieden aanwezige levende wezens, waaronder de oesters. De laatste „malaïgue” vond plaats in 1997. Wanneer het zich voordoet, veroorzaakt dit verschijnsel zowel een ongewenste verstoring van het evenwicht van de in het water aanwezige organismen als een verslechtering van de waterkwaliteit.

99 Anders dan de Franse regering beweert, blijkt uit de IFREMER-studie van 1998 dat, hoewel de toevoer van organische stoffen als gevolg van de activiteit op het gebied van de oester- en mosselcultuur de ontwikkeling van malaïguen, zoals die welke in 1997 plaatsvond, bevordert, de ontwikkeling van macrofyten aan de oevers van de vijver als gevolg van de verrijking van het water met nutriënten een belangrijke rol speelt bij het optreden van deze verschijnselen.

100 Volgens dezelfde studie kan niet worden uitgesloten dat zich in de toekomst „malaïguen” voordoen in uitzonderlijke meteorologische omstandigheden, zoals die welke zich voordeden tijdens de crisis van 1997. Rond de Étang de Thau bestaat „een bepaald aantal potentiële haarden in gebieden waar de voornaamste waterlopen uitmonden, welke onder meer worden gevoed door water uit waterbekkens”. Dit feit wordt bevestigd door het Bulletin du reseau de suivi lagunaire met betrekking tot het jaar 2000, dat vermeldt dat een deel van de Étang de Thau (Crique de l’Angle) zich wat de eutrofiëring betreft in een gemiddelde staat bevindt.

101 De Commissie heeft derhalve terecht vastgesteld dat de Étang de Thau in de nabije toekomst geëutrofieerd zou kunnen worden wanneer er geen beschermende maatregelen worden genomen en dat deze als kwetsbaar gebied uit het oogpunt van eutrofiëring in de zin van richtlijn 91/271 had moeten worden aangewezen.

102 Volgens de IFREMER-studie van 1998, is „de toevoer vanuit het stroomgebied noodzakelijk om de ondersteuningscapaciteit van het bekken van Thau voor de mossel- en oestercultuur te handhaven”, aangezien „een vermindering van de productie van plankton waarschijnlijk tot gevolg zou hebben dat de productie van mosselen en oesters afneemt”, hetgeen uiteraard ongewenst is. Bijlage II, A, sub a, tweede alinea, bij richtlijn 91/271 biedt echter de mogelijkheid de strengere behandeling die als regel wordt toegepast op stedelijk afvalwater dat in een kwetsbaar gebied wordt geloosd, te versoepelen.

103 Gelet op de voorgaande overwegingen is de eerste grief gegrond voor wat betreft de Seinebaai, de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle, de kustwateren van het bekken Artois-Picardie, de Vilainebaai, de ankerplaats van Lorient, het estuarium van de Elorn, de baai van Douarnenez, de baai van Concarneau, de golf van Morbihan, de Vistre stroomafwaarts van Nîmes alsmede de Étang de Thau.

De tweede grief: het ontbreken van een strengere behandeling van lozingen van stedelijk afvalwater dat afkomstig is van agglomeraties met een i.e. van meer dan 10 000 in kwetsbare gebieden

104 Uit artikel 5, lid 2, van richtlijn 91/271 blijkt dat de Franse autoriteiten de noodzakelijke maatregelen moesten nemen om ervoor te zorgen dat met betrekking tot agglomeraties met een i.e. van meer dan 10 000 het stedelijk afvalwater dat in opvangsystemen terechtkomt vóór lozing in kwetsbare gebieden uiterlijk op 31 december 1998 zou worden onderworpen aan een strengere behandeling dan de in artikel 4 van deze richtlijn bedoelde behandeling.

105 Krachtens artikel 5, lid 3, juncto bijlage I, B, punt 3, van richtlijn 91/271 houdt deze strengere behandeling met betrekking tot lozingen in kwetsbare gebieden uit het oogpunt van eutrofiëring onder meer in, dat de voorschriften van tabel 2 bij deze bijlage in acht worden genomen, echter onder voorbehoud van de bepalingen van bijlage II, A, sub a, tweede alinea, van deze richtlijn.

106 De Commissie merkt allereerst op dat de Franse autoriteiten in antwoord op de aanmaningsbrief bij brief van 12 december 2000 hebben erkend dat met betrekking tot 130 agglomeraties, waarvan zij een lijst gaven, de behandeling van het stedelijk afvalwater bij het verstrijken van de termijn op 31 december 1998 niet voldeed aan de vereisten van artikel 5, lid 2, van richtlijn 91/271.

107 In dupliek deelt de Franse regering mee dat van de 130 agglomeraties die op deze lijst voorkomen, er 32 voortaan thans voldoen aan de vereisten van richtlijn 91/271, en dat 10 daarvan (Vichy, Aix-en-Provence, Mâcon, Créhange, Saint-Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon-sur-Seine en Gray) dat reeds vóór het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn deden.

108 Het is in dit verband vaste rechtspraak dat het bestaan van een niet-nakoming moet worden beoordeeld op basis van de situatie waarin de lidstaat zich bevond aan het einde van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn (zie onder meer arrest van 12 juni 2003, Commissie/Spanje, C‑446/01, Jurispr. blz. I‑6053, punt 15).

109 Aangezien de situatie in de agglomeraties van Vichy, Aix-en-Provence, Mâcon, Créhange, Saint-Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon-sur-Seine en Gray vóór het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn met de richtlijn strookte, is de grief wat deze agglomeraties betreft ongegrond.

110 Zij is daarentegen wel gegrond ten aanzien van de andere in de brief van 12 december 2000 van de Franse autoriteiten genoemde agglomeraties, daaronder begrepen die waarvan de situatie na het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn aan de vereisten van de richtlijn is aangepast.

111 Voorts verwijt de Commissie de Franse autoriteiten, niet aan hun verplichtingen te hebben voldaan met betrekking tot de agglomeratie van Montpellier, die niet voorkomt op de bij de brief van 12 december 2000 gevoegde lijst.

112 Uit het antwoord van de Franse regering op het met redenen omkleed advies blijkt dat de agglomeratie van Montpellier haar stedelijk afvalwater loost in een kwetsbaar gebied en dat de werkzaamheden om het zuiveringsstation in overeenstemming met de richtlijn te brengen en een afvoerkanaal in zee aan te leggen, pas in 2004 beëindigd zullen zijn. Aangezien de Franse regering voor het Hof niet heeft gesteld dat deze werkzaamheden eerder dan voorzien zijn voltooid en in ieder geval vóór het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn, is de tweede grief eveneens gegrond wat de agglomeratie van Montpellier betreft.

113 Tot slot merkt de Commissie op dat de Franse autoriteiten ook ervoor hadden moeten zorgen dat het stedelijk afvalwater van agglomeraties met een i.e. van meer dan 10 000, dat wordt geloosd in de in het kader van de eerste grief genoemde gebieden die als kwetsbaar uit het oogpunt voor eutrofiëring hadden moeten worden aangewezen, overeenkomstig artikel 5, lid 2, van richtlijn 91/271 aan een strengere behandeling wordt onderworpen.

114 In dit opzicht heeft de Franse regering, die niet bestrijdt dat stedelijk afvalwater dat afkomstig is van agglomeraties met een i.e. van meer dan 10 000, wordt geloosd in de in punt 103 van dit arrest genoemde gebieden of bekkens die daarin afwateren, tegenover het Hof niet beweerd noch, a fortiori, aangetoond dat deze wateren bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn strenger werden behandeld in de zin van artikel 5, lid 2, van richtlijn 91/271.

115 Derhalve dient te worden geconcludeerd dat de Franse Republiek, door te hebben verzuimd:

– de Seinebaai, de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle, de kustwateren van het bekken Artois-Picardie, de Vilainebaai, de ankerplaats van Lorient, het estuarium van de Elorn, de baai van Douarnenez, de baai van Concarneau, de golf van Morbihan, de Vistre stroomafwaarts van Nîmes alsmede de Étang de Thau, aan te wijzen als kwetsbare gebieden uit oogpunt voor eutrofiëring, en

– het stedelijk afvalwater dat afkomstig is van de in de brief van 12 december 2000 van de Franse autoriteiten genoemde agglomeraties – niet zijnde Vichy, Aix-en-Provence, Mâcon, Créhange, Saint-Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon-sur-Seine en Gray – en van de agglomeratie van Montpellier, alsmede het stedelijk afvalwater dat afkomstig is van agglomeraties met een inwonerequivalent (i.e.) van meer dan 10 000 in de Seinebaai, de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle, de kustwateren van het bekken Artois-Picardie, de Vilainebaai, de ankerplaats van Lorient, het estuarium van de Elorn, de baai van Douarnenez, de baai van Concarneau, de golf van Morbihan, de Vistre stroomafwaarts van Nîmes alsmede de Étang de Thau, aan een strengere behandeling te onderwerpen,

niet heeft voldaan aan de verplichtingen die op haar rusten krachtens artikel 5, leden 1 en 2, en bijlage II van richtlijn 91/271. Het beroep wordt voor het overige verworpen.

Kosten

116 Volgens artikel 69, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, indien dat is gevorderd. Daar de Franse Republiek op de voornaamste punten in het ongelijk is gesteld, dient zij overeenkomstig de vordering van de Commissie in de kosten te worden verwezen.

Het Hof van Justitie (Tweede kamer) verklaart:

1) Door te hebben verzuimd:

– de Seinebaai, de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle, de kustwateren van het bekken Artois-Picardie, de Vilainebaai, de ankerplaats van Lorient, het estuarium van de Elorn, de baai van Douarnenez, de baai van Concarneau, de golf van Morbihan, de Vistre stroomafwaarts van Nîmes alsmede de Étang de Thau, aan te wijzen als kwetsbare gebieden uit oogpunt voor eutrofiëring, en

– het stedelijk afvalwater dat afkomstig is van de in de brief van 12 december 2000 van de Franse autoriteiten genoemde agglomeraties – niet zijnde Vichy, Aix-en-Provence, Mâcon, Créhange, Saint-Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon-sur-Seine en Gray – en van de agglomeratie van Montpellier, alsmede het stedelijk afvalwater dat afkomstig is van agglomeraties met een inwonerequivalent (i.e.) van meer dan 10 000 in de Seinebaai, de Seine stroomafwaarts van de samenvloeiing met de Andelle, de kustwateren van het bekken Artois-Picardie, de Vilainebaai, de ankerplaats van Lorient, het estuarium van de Elorn, de baai van Douarnenez, de baai van Concarneau, de golf van Morbihan, de Vistre stroomafwaarts van Nîmes alsmede de Étang de Thau, aan een strengere behandeling te onderwerpen,

heeft de Franse Republiek niet voldaan aan de verplichtingen die op haar rusten krachtens artikel 5, leden 1 en 2, en bijlage II van richtlijn 91/271/EEG van de Raad van 21 mei 1991 inzake de behandeling van stedelijk afvalwater.

2) Het beroep wordt voor het overige verworpen.

3) De Franse Republiek wordt verwezen in de kosten.

ondertekeningen

1 – Procestaal: Frans. Top

Full & Egal Universal Law Academy