1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-3-22 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 02-39/432-182
Karar Tarihi : 20.6.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU.
Üyeler : Dr.Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, O. Yelda YÜKSEL
C- BAŞVURUDA BULUNAN: Atasay Kuyumculuk Sanayi ve Ticaret A.Ş.
D- TARAFLAR: - Atasay Kuyumculuk Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Merkez Mah. Ali Duran Cad. Sedir Sok. No: 7
Yenibosna / İSTANBUL
- Atasay Kuyumculuk San. ve Tic. A.Ş.'nin yeniden satıcıları
E- DOSYA KONUSU: Atasay Kuyumculuk Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile yeniden
satıcıları arasında yapılacak olan yeniden satıcılık anlaşmalarına bireysel
muafiyet verilmesi talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 21.2.2002 tarih, 881 sayı ve 18.3.2002
tarih, 1251 sayı ile intikal eden bildirimler üzerine; 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 5. ve 8. maddeleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda
düzenlenen 25.4.2002 tarih, 2002-3-22/MM-02-Ş.YA sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Ön
İnceleme Raporu 17.6.2002 tarih, REK.0.07.00.00/36 sayılı Başkanlık önergesi ile
02-39 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; bildirim konusu "Franchise
Sözleşmesi"nin 1998/7 sayılı “Franchise Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği” kapsamında olduğu ifade edilmektedir.
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1.Sektöre İlişkin Genel Bilgiler
"Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar"da 1993 yılında
yapılan değişikliklerle altın fiyatının belirlenmesi, ithalatı ve ihracatı serbest
bırakılmıştır. Ayrıca İstanbul Altın Borsası'nın kurulmasıyla altın örgütlü bir piyasada
işlem görmeye başlamıştır. Altın fiyatları temelde arz ve talep koşullarına göre
oluşmakta, savaş ve kriz dönemlerinde artmakta, özellikle ekonomik istikrarın
sağlandığı dönemlerde düşmektedir. Türkiye'de altın fiyatları bu unsurların yanı sıra
yurt dışındaki altın fiyatlarına, döviz fiyatlarına, mevsimsel etkilere ve diğer yatırım
araçlarının getirilerine bağlı olarak değişmektedir. Türkiye altın sektöründe çok
sayıda alıcı ve satıcının varlığı, ürünün homojen olması bu piyasanın tam rekabet
2 REKABET KURUMU
piyasaları gibi işlemesine dolayısıyla altın fiyatının çoğunlukla veri olarak alınmasına
ve genelde fiyat farklılıklarının oluşmamasına yol açmaktadır. Piyasada geçerli
olacak fiyat ise İstanbul Altın Borsası aracılığıyla yurt dışı altın fiyatlarına paralel
olarak oluşmaktadır.
Altın mübadele ve yatırım aracı olarak kullanılmasının yanı sıra tarihin her
döneminde takı ve ziynet eşyası olarak da talep edilmiştir. Altının yatırım amaçlı
kullanımında alternatif yatırım araçlarının ortaya çıkmasıyla gerçekleşen düşüşe
paralel olarak, tüketici altın takının parasal değerinden ve değer kaybetmeden
yeniden satılabilmesinden çok, kalitesini, modelini, estetik olmasını ön plana almaya
başlamış, diğer bir deyişle altının mücevher amaçlı kullanımında artış gözlenmiştir.
Altının mücevher amaçlı kullanımı kuyumculuğun gelişiminde önemli bir rol
oynamıştır. Kuyumculuk kelime anlamı olarak altın işleme, takı ve süs eşyası üretme
sanatı olarak tanımlanmaktadır. Kuyumculuk sektörü faaliyet konuları bakımından
atölyeci, toptancı ve perakendeci şeklinde dallara ayrılmaktadır. Atölyeci hurda veya
külçe altını işlemekte, şekillendirmekte ve belli bir işçilik karşılığında toptancıya
satmaktadır. Toptancı ve perakendeciler de bu işçilik bedeli üzerine kendi kar
marjlarını ilave ederek tüketiciye satmaktadırlar. Kısaca kuyumculuk sanatının
karşılığı olan işçilik ücreti sektörün temel gelir kaynağını oluşturmaktadır. 250 bin
kişiye istihdam sağlayan kuyumculuk sektöründe toplam 47 bin işletme faaliyet
göstermektedir.
Günümüzde altının bir yatırım aracı olma fonksiyonu devam etmekle birlikte,
alternatif yatırım araçlarının gelişmesi ve çeşitlenmesi sonucunda yatırım amaçlı
altın talebinde düşüş olduğu görülmektedir. Bu çerçevede tüm dünyada olduğu gibi
Türkiye’de de marka ve tasarım ön plana çıkmış, küçük atölyelerden ziyade
markalaşmış, tasarıma önem veren, modaya uygun ürünler üreten ve gerekli
tanıtımı yapan büyük şirketler sektörde yerlerini almaya başlamışlardır.
H.2.Taraflar
Bildirim konusu sözleşme tarafı Atasay Kuyumculuk Sanayi ve Ticaret A.Ş.
(Atasay Kuyumculuk) altın ve gümüş takı imalatı ve bunların pazarlanması
faaliyetiyle uğraşmaktadır.
Bildirim konusu sözleşmenin diğer tarafında ise anlaşma konusu ürünlerin
perakende satışı ile iştigal edecek satış noktaları bulunmaktadır.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
4054 sayılı Kanun’un 5. maddesine dayanılarak çıkarılan 1998/7 sayılı
"Franchise Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği"nin 3. maddesinin (b)
bendinde franchise anlaşması; franchise verenin, franchise alana doğrudan veya
dolaylı mali katkı karşılığında, belirli türden mal ve/veya hizmetlerin pazarlanması
amacıyla bir franchise kullanılması hakkını verdiği ve en azından;
1. Ortak bir marka veya işletme adının kullanılması ve tesislere ve/veya ulaşım
araçlarına yeknesak bir görünüm verilmesi;
2. Franchise veren tarafından franchise alana know how aktarılması;
3. Franchise alanın anlaşma süresince franchise veren tarafından sürekli olarak
ticari ve teknik açıdan desteklenmesi;
3 REKABET KURUMU
yükümlülüklerini içeren bir anlaşma olarak tanımlanmaktadır. Atasay Kuyumculuk ile
satış noktaları arasında yapılacak sözleşme yukarıda yer verilen tanımın unsurları
gözönüne alınarak değerlendirildiğinde şu sonuçlar ortaya çıkmaktadır:
- Franchise kullanma hakkı, franchise alana, doğrudan ya da dolaylı bir mali katkı
karşılığında verilir. İncelenen sözleşmede yer alan "2002 yılında verilen franchise
hakkı için, franchise alan franchise verene yıllık 1 milyar TL isim hakkı
ödeyecektir." hükmü ile doğrudan, "01.01.2003 tarihinden itibaren franchise alan,
aldığı malın işçilik bedelinin % 5'i kadar reklam katkı payı ödeyeceğini kabul ve
taahüt eder. " hükmü ile ise dolaylı olarak, franchise alanlar Atasay Kuyumculuğa
mali bir katkıda bulunmaktadırlar.
- Franchise anlaşmalarında ortak bir marka veya işletme adının kullanılması ve
tesislerle ulaşım araçlarına tek tip bir görünüm verilmesi gerekmektedir.
Franchise veren tarafından geliştirilen ve franchise alanın kullanımına sunulan
imaj ve böylece ortaya çıkan imaj birliği franchise sözleşmelerinin önemli bir
unsurudur. İmaj birliği; aynı markanın, işletme adının, sembolün kullanılması,
aynı reklamların yapılması, tesislerin görünümünde belirli standartlara uyulması
sayesinde, aslında bağımsız bir tacir niteliğinde olan franchise alanın, franchise
verenin bir şubesiymiş gibi görünmesine olanak tanımaktadır. İlgili sözleşmenin
2. maddesi uyarınca franchise alan belirli bir bölgede franchise veren tarafından
nitelikleri belirlenecek mağazada Atasay isim ve markası altında Atasay
sisteminin müşteri tarafından algılanan ya da sistemin işlerliği açısından önem
taşıyan tüm asli niteliklerinden faydalanarak, sözleşme konusu ürünleri satışa
sunmak hak ve yükümlülüklerine sahip olacaktır. Bu madde ile, franchise
sözleşmelerinde imaj birliği unsurunun sağlanmasının amaçlandığı
anlaşılmaktadır. Ayrıca sözleşmenin 3.1 ve 5.3. maddelerine göre franchise alan,
sözleşme konusu ürünleri satışa sunacağı mağazaların iç ve dış
dekorasyonunda, bu mağazalarda kullanılacak amblemlerde, ambalajlarda ve
personelin kıyafetinde franchise verenin standart ve talimatlarına uymakla
yükümlüdür.
- Franchise veren tarafından franchise alana know how aktarılmalıdır. Ortak
işletme adının kullanılmasının yanı sıra, franchise alana know how aktarılması,
franchise anlaşmalarını tek elden dağıtım ve tek elden satın alma
anlaşmalarından ayıran unsurlardır. Know how'ın malların üretiminde,
pazarlanmasında, organizasyon ve idare gibi işletmeye ilişkin faaliyetlerde
kullanılmasına paralel olarak ticari, teknik, idari veya mali know how şeklinde bir
sınıflandırmaya tabi tutulduğu görülmektedir. Dağıtım ve hizmet franchise
anlaşmaları, teknik değil, ticari know how içermektedirler. Teknik know how
aktarımı söz konusu olduğunda yapılan sözleşme bir franchise anlaşması değil,
bir know how lisans anlaşmasıdır. Bu çerçevede incelenen sözleşmenin ürünlerin
satış ve pazarlanmasına ilişkin bilgi ve tecrübelerden oluşan ticari bir know how
aktarımını içerip içermediğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.
"Franchise Söşleşmesi"nin 5.2.1 maddesinde ve sözleşmenin çeşitli maddelerinde
Atasay Kuyumculuğun franchise alanlara Atasay sisteminin içerdiği bilgi ve
birikimden oluşan bir know how aktarımında bulunacağı ve franchise alanların bu
know how’ı kullanmakla yükümlü oldukları ifade edilmektedir.
4 REKABET KURUMU
Bu noktada söz konusu bilgi ve tecrübelerin 1998/7 sayılı Tebliğ'de yer alan
know how tanımının unsurları bakımından değerlendirilmesinde fayda
bulunmaktadır. Bilgi paketinin öncelikle gizlilik unsurunu taşıması gerekmektedir.
İncelenen sözleşmenin çeşitli maddelerinde, franchise verenin bilgi ve
tecrübelerinin, genel olarak bilinen veya kolayca erişilebilir hale gelmediği sürece
korunmasına ve gizli tutulmasına yönelik hükümler bulunmaktadır. Ayrıca "Franchise
Ek Sözleşmesi" ile pazarlama ve satış tekniklerine ilişkin bilgilerin aktarılmasında
yararlanılacak olan bilgisayar yazılımının üçüncü kişiler tarafından kullanılmasını
engelleyecek tedbirler alınmıştır. Bu çerçevede Atasay Kuyumculuk tarafından
aktarılan know how'ın herkesin kolayca elde etmesi mümkün olmayan gizli
bilgilerden oluştuğu anlaşılmıştır.
Know how'ın özlü olması gerekliliği ise, franchise alanın rekabet gücünü
artıracak ya da piyasaya girişte yardımcı olacak şekilde kullanışlı olmasını ifade
etmektedir. İncelenen sözleşme uyarınca aktarılan know how'ın franchise alan
tarafından kullanımı, franchise alanın Atasay sistemine entegre olarak Atasay
markası altında, özgün tasarımlı ürünlerin satışını yapmasına olanak tanıyacaktır. Bu
olanağın, yaklaşık 40 bin perakendeci işletmenin faaliyet gösterdiği ilgili pazarda,
tüketici tercihlerinde ortaya çıkan gelişmeler çerçevesinde markanın, marka bilinirliği
ve tanıtımının, estetik ve özgün tasarımların önem kazanması nedeniyle, franchise
alanların rekabet gücünü önemli ölçüde artıracak ya da pazara girişlerini
kolaylaştırıcak nitelikte olduğu kanaatine varılmıştır.
Know how'ın belirlenmiş olma gerekliliği ise, kelime, çizim model, reçete,
direktif yazıları, film, kaset, bilgisayar programları gibi araçlarla somut hale getirilmiş
olmasını ve başkalarına aktarılabilecek, anlatılabilecek nitelikte olmasını ifade
etmektedir. İncelenen franchise sistemi bakımından know how'ın, Atasay
Kuyumculuğun direktifleri, periyodik olarak düzenleyeceği kurs, toplantı ve
seminerlerde vereceği eğitim ve bilgisayar yazılımı ile somut hale gelmesi ve sayılan
araçlarla franchise alanlara aktarılabilecek olması nedeniyle belirlilik unsurunu da
taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır.
Söz konusu sözleşmeden, franchise alanın franchise veren tarafından
anlaşma süresince ticari ve teknik açıdan destekleneceği de anlaşılmaktadır.
Yukarıda yer verilen açıklamalar doğrultusunda bildirim konusu sözleşmenin
1998/7 sayılı Tebliğ anlamında bir franchise anlaşması olduğu tespit edilmiştir.
Bu noktada bildirim konusu sözleşmenin, 1998/7 sayılı Tebliğ'in 7. maddesi
çerçevesinde "Muafiyet Verilebilmesi İçin Anlaşmada Bulunması Gereken Zorunlu
Unsurlar"ın varlığı açısından değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu unsurlardan ilki,
1998/7 sayılı Tebliğ'in 7. maddesinin (a) bendinde ifade edilmekte ve franchise
alanın franchise konusu malları diğer franchise alanlardan ve varsa diğer yetkili
dağıtıcılardan almakta serbest olması gerektiğine işaret etmektedir. İncelenen
sözleşmenin 5.1.8. maddesinin, bu gereklilik doğrultusunda franchise alana ilgili
malları diğer franchise alanlardan veya yetkili dağıtıcılardan temin etmesi konusunda
bir serbestlik tanıdığı görülmektedir. Böyle bir düzenleme malların franchise ağı
içinde serbest dolaşımını sağlayarak marka içi rekabetin artmasına yardımcı
olacaktır.
5 REKABET KURUMU
Diğer bir zorunlu unsur, franchise verenin franchise alanı anlaşma konusu
mallar için garantiler vermekle yükümlü kıldığı durumlara ilişkindir. İncelenen
sözleşmede franchise alana böyle bir yükümlülük getirilmediği, ancak, franchise
verenin doğrudan kendi ürettiği ve markasını taşıyan mallar için iki yıl garanti verdiği
anlaşılmaktadır.
1998/7 sayılı Tebliğ'in 7. maddesi uyarınca anlaşmada bulunması gereken
diğer zorunlu unsur ise, franchise alanın bağımsız bir teşebbüs olarak faaliyetlerini
sürdürmesi zorunluluğudur. Franchise alanın ticari faaliyetlerine ilişkin tüm finansal
riskleri taşıyan bağımsız bir teşebbüs olması, franchise anlaşmalarını diğer bir
gerçek ya da tüzel kişi adına ve hesabına iş yapmayı içeren acentelik
anlaşmalarından ayırmaktadır. İncelenen sözleşmenin 9. maddesinde bu
sözleşmenin franchise alana franchise vereni temsil hakkı vermediği, franchise
alanın sözleşmeye dayalı ticari faaliyetlerini kendi nam ve hesabına hukuken
bağımsız bir tacir olarak yürüteceği ifade edilmiştir.
"Franchise Sözleşmesi"nin 5.1.10. maddesi franchise verenin franchise alana
satış fiyatları hakkında tavsiyede bulunabileceğine ilişkindir. 1998/7 sayılı Tebliğ'in
8. maddesinin (e) bendinde franchise verenin satış fiyatları hakkında tavsiyede
bulunabileceği, ancak franchise alanın ilgili mal ve hizmetlerin satış fiyatını belirleme
hakkının doğrudan ya da dolaylı olarak kısıtlanamayacağı ifade edilmektedir. Diğer
yandan Tebliğ'in 9. maddesi (d) bendinde fiyat tavsiyelerinin franchise alanlar
arasında yatay fiyat tespiti sonucunu doğurması muafiyetin geri alınmasını
gerektiren koşullar arasında sayılmıştır. Dolayısıyla tavsiye edilen fiyatlar, Tebliğ'in
bu maddesinde ifade edilen sonuca yol açmadığı sürece sözleşmenin 5.1.10.
maddesi sözleşmenin grup muafiyetinden yararlanmasına engel herhangi bir unsur
taşımamış olacaktır.
Bildirim konusu sözleşmenin 5.1.11. maddesi ile franchise alanın yapılacak
reklamlarda ve tüketiciler yararına kampanyalarda franchise verenin belirlediği
koşullara uyacağı belirtilmekte, kampanya sırasında tüketiciler lehine ürün satışında
fiyat indirimi yapılması ve franchise alanın da indirime uyarak kendi ürünlerini
indirimli fiyat ile satması halinde kampanya dönemiyle sınırlı kalmak kaydıyla
franchise alanın franchise verenden aynı ürünleri kampanyada belirlenen indirim
oranı kadar iskontolu alabileceği ifade edilmektedir. Bu madde franchise alanların
özelde, kampanya döneminde indirimli satış yapıp yapmamak konusunda genelde
ise, kendi satış fiyatlarını belirlemek konusunda özgür olduklarına işaret etmektedir.
Kuyumculuk sektörü, rekabetçi bir piyasa özelliği göstermektedir. Sektörde
farklı üreticilerin ürünleri arasında yaşanan rekabet tavsiye edilen fiyatların franchise
alanların satış fiyatlarında koordinasyona yol açma tehlikesini azaltacaktır. Atasay
Kuyumculuk, bildirim konusu sözleşmeyi 200 satış noktası ile yaparak bir franchise
sistemi kurmayı hedeflemektedir. Franchise sisteminde yer alacak satış noktası
sayısının yüksek oluşu da, fiyat koordinasyonu ihtimalini azaltmaktadır. Ayrıca
sözleşme ile, franchise alanlara bir bölge tahsis edilmiş olmakla birlikte, bu bölgede
franchise alana bir tekel hakkının tanınmadığı, franchise verenin aynı bölgede
önceden belirlenmiş bir sayıda gerek bayilik gerekse franchise sistemi yoluyla satış
noktaları oluşturabileceği ifade edilmiştir. Bu düzenlemelerin, marka içi rekabeti
olumlu yönde etkileyen, dolayısıyla franchise alanlar arasında tavsiye edilen
6 REKABET KURUMU
fiyatlardan ötürü bir fiyat koordinasyonu oluşmasını güçleştiren nitelikte olduğu
sonucuna ulaşılmıştır.
Bildirim konusu sözleşme ile getirilen diğer yükümlülüklerin de 1998/7 sayılı
Tebliğ çerçevesinde sözleşmenin grup muafiyetinden yararlanmasını engelleyecek
nitelikte olmadığı kanaatine varılmıştır.
İ- SONUÇ
Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde, bildirim konusu "Franchise
Sözleşmesi"nin 1998/7 sayılı “Franchise Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği” kapsamında olduğuna OY BİRLİĞİ ile karar verilmişitir.
Full & Egal Universal Law Academy