Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2. Daire 2002/28268 Esas 2008/ Karar

(AİHS m. 3, 6, 13, 34, 35, 41, 44) (2911 S. K. m. 32) (765 S. K. m. 102) (KARAYİĞİT - TÜRKİYE DAVASI)

(Başvuru no. 28268/02)

KARAR

STRAZBURG

8 Ocak 2008

İşbu karar AİHS’nin 44/2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli düzeltmelere tabi olabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 28268/02 no’lu davanın nedeni T.C. vatandaşı Ali Eriş’in (“başvuran”), Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 15 Mayıs 2002 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (“AİHS”) Temel İnsan Haklarını güvence altına alan 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran, İstanbul Barosu avukatlarından G. Tuncer tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Başvuran, 1932 doğumludur ve İstanbul’da yaşamaktadır.

A. Başvuranın yakalanması ve kötü muamele iddiası

30 Eylül 1999’da, öğlen 12.15’te başvuran, Ankara’daki Ulucanlar Cezaevi’nde güvenlik güçlerince düzenlenen bir operasyonda öldürüldüğü iddia edilen bir mahkumun ceza törenine katılmıştır.

30 Eylül 1999 tarihli olay raporuna göre, polis gruba uyarıda bulunmuş ve dağılmalarını istemiştir. Ancak, göstericiler uyarılara uymayarak sloganlar atmaya devam etmiş ve Karacaahmet Mezarlığı’na yürümüştür. Polis, müdahale etmek durumunda kalmış ve aralarında başvuranın da bulunduğu otuz dokuz kişiyi yakalamıştır.

Aynı gün, 1.30’da başvuran, Haydarpaşa Numune Hastanesi doktorunca muayene edilmiştir.

Aynı gün 19.30’da hastanede iki polis memuru tarafından başvuranın ifadesi alınmıştır. Bu ifadede başvuran, emekli olduğunu belirtmiştir. Bir kahvehanede oturduğu sırada bir cenaze olduğunu duyduğunu ve katılmaya karar verdiğini; bu nedenle gruba katıldığını ileri sürmüştür. Ancak, göstericilerle polis arasında kalmış ve yere düşmüştür. Gösteriye dahil olduğunu reddetmiştir.

30 Mart 2000’de başvuranın avukatları, yakalama eylemi sırasında başvurana kötü muamelede bulundukları iddia edilen polis memurları aleyhinde Üsküdar Cumhuriyet Savcılığı’na şikayette bulunmuştur.

27 Nisan 2001’de Üsküdar Cumhuriyet Savcısı, takipsizlik kararı vermiştir. Kararında, başvuranın polisin müdahalesi sırasında yere düşmesi nedeniyle yaralandığını iddia ettiği ifadesine değinmiştir. Cumhuriyet Savcısı ayrıca, polis müdahalesinin ve müdahale sırasında kullanılan gücün, dava koşullarında kanuna uygun ve ölçülü olduğunu belirtmiştir.

4 Aralık 2001’de başvuranın avukatlarından biri, Cumhuriyet Savcısı’nın kararına itiraz etmiştir. İtiraz dilekçesinde, başvuranın muayene edilmesini öngörmediği ve başvuranı ya da diğer gördü tanıklarını dinlemediği için Cumhuriyet Savcısı’nın yeterli bir soruşturma yürütmediğini iddia etmiştir.

8 Ocak 2002’de Kadıköy Ağır Ceza Mahkemesi, başvuranın itirazını reddetmiştir.

B. Başvuran aleyhindeki cezai takibat

1 Ekim 1999’da Üsküdar Cumhuriyet Savcısı, başvuranın da dahil olduğu otuz dokuz kişi aleyhinde bir iddianame sunmuştur. Cumhuriyet Savcısı, başvuranı ve diğer sanıkları 2911 Nolu Kanun’un 32. maddesi uyarınca yasadışı bir gösteride yer almakla suçlamıştır.

20 Aralık 1999’da gerçekleştirilen duruşmada başvuran, Üsküdar Asliye Ceza Mahkemesi önünde, Ankara’da öldürülen bir mahkumla ilgili olarak Cemevi dışında bir basın açıklaması yapılacağını duyduğunu belirtmiştir. Bu nedenle Üsküdar Cemevi’ne giden bir otobüse binmiş ve otobüsten inerken polis tarafından yakalanmıştır. Başvuran ayrıca yakalanması sırasında dövüldüğünü belirtmiş ve polise vermiş olduğu ifadeyi reddetmiştir.

16 Nisan 2001’de Üsküdar Asliye Ceza Mahkemesi, başvuranı suçlu bularak bir yıl altı ay hapis ve para cezasına mahkum etmiştir.

27 Mart 2006’da Yargıtay, Yeni Ceza Kanunu’nun 1 Haziran 2005’te kabulünü müteakiben Üsküdar Asliye Ceza Mahkemesi’nin kararını iptal etmiştir.

25 Mayıs 2006’da Üsküdar Asliye Ceza Mahkemesi, Ceza Kanunu’nun 102. maddesi bağlamındaki beş yıllık zaman limitinin dolmuş olduğu gerekçesiyle başvuran aleyhinde açılan cezai takibatı sona erdirmeye karar vermiştir.

HUKUK

I. AİHS’NİN 3. VE 13. MADDELERİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, AİHS’nin 3. ve 13. maddeleri uyarınca yakalanması sırasında kötü muameleye maruz kaldığı ve yetkili makamların, kötü muamele iddialarına ilişkin etkin bir soruşturma yürütmediği hususunda şikayette bulunmuştur.

Hükümet iddiaları reddetmiştir. Ayrıca AİHM’den AİHS’nin 35/1. maddesi bağlamındaki iç hukuk yollarının tüketilmesi gereğine uyulmaması nedeniyle şikayeti reddetmesini istemiştir. Başvuranın, idare mahkemelerinde dava açarak uğradığını iddia ettiği zararın tazminini arayabileceğini ileri sürmüştür.

Başvuran, Hükümet’in iddialarına itiraz etmiştir.

AİHM, Hükümet’in iç hukuk yollarının tüketilmemiş olmasına ilişkin daha önce de benzer davalarda Hükümet’in ön itirazlarını incelemiş ve reddetmiş olduğunu yinelemektedir (özellikle Karayiğit/Türkiye, no. 63181/00, 5 Ekim 2004). AİHM, bu davada, yukarıda anılan davalarda verdiği hükümlerden farklı bir hüküm vermesini gerektirecek özel bir durum görmemektedir. Sonuç olarak, Hükümet’in ön itirazını reddetmektedir.

AİHM, başvuranın 3. madde bağlamındaki şikayetine ilişkin kötü muamele iddialarının uygun delillerle desteklenmesi gerektiğini belirtmektedir. Delilleri değerlendirmek maksadıyla ‘her türlü makul şüpheden uzak’ delil ölçütüne başvurmaktadır. Böyle bir delil, yeterli derecede kuvvetli, belirli ve tutarlı bir göstergeler demetinden yahut çürütülemeyen karineler demetinden de doğabilmektedir.

Mevcut davada başvuran, yakalanması sırasında başına, göğsüne, kollarına ve bacaklarına sertçe vurulduğunu ileri sürmüştür. İddialarını desteklemek için sol lomber bölgesinde ve sol hemitoraksın alt kısmında hassasiyet tespit edildiği belirtilen 30 Eylül 1999 tarihli bir sağlık raporu sunmuştur. Ancak bu tür göstergeler başvuranın tanımladığı sert vuruşları kanıtlamak için yeterli değildir. AİHM, kötü muamelenin, başvuran tarafından tanımlandığı şekliyle, vücudunda doktorun gözlemleyebileceği izler bırakacağı kanısındadır. Ayrıca AİHM, başvuranın yakalanmasından bir gün sonra 1 Ekim 1999’da serbest bırakıldığını belirtmektedir. Bu nedenle, iddialarını destekleyecek ek sağlık raporları alabilirdi. Ancak almamıştır. 30 Eylül 1999’da polise verdiği ifadede göstericiler ve polis arasında kaldığını ve yere düştüğünü belirtmiş olsa da olaydan altı ay sonra Cumhuriyet Savcısı’na sunduğu dilekçesinde, yakalanması sırasında polis tarafından dövüldüğünü belirtmiştir.

Yukarıda kaydedilenleri göz önüne alan AİHM, dava dosyasındaki delillerin, yakalanması sırasında başvurana makul şüphenin ötesinde, aşırı şekilde bir güç uygulandığını göstermediği kanısındadır. Bu nedenle başvurun bu kısmı açıkça dayanaktan yoksundur ve AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmelidir.

Başvuranın AİHS’nin 13. maddesine dayanarak yaptığı şikayete ilişkin olarak, AİHM 13. maddenin, kişinin şikayetinin haklı olup olmamasından bağımsız olarak, bireyin AİHS kapsamında olduğu iddia edilen her türlü mağduriyetine ilişkin iç hukuk yolunun olması gerektiği şeklinde yorumlanamayacağını yinelemektedir. Mağduriyet, AİHS bağlamında savunulabilir olmalıdır. AİHM, yukarıdaki değerlendirmesi ışığında, başvuranın 3. madde bağlamındaki haklarının ihlal edildiği hususunda, 13. madde çerçevesinde telafi gerektiren, savunulabilir bir iddiaya sahip olmadığı sonucuna varmaktadır.

Sonuç olarak başvurunun bu kısmı da AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca açıkça dayanaktan yoksun olduğu için reddedilmelidir.

II. AİHS’NİN 6/1. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar hukuki yargılama süresinin, AİHS’nin 6/1. maddesinin “makul süre” zorunluluğunu aşmasından şikâyetçi olmuşlardır.

Hükümet, bu iddiaya itiraz etmiştir.

Göz önüne alınması gereken süre, başvuranın yakalandığı 30 Eylül 1999’da başlamış ve Üsküdar Asliye Ceza Mahkemesi’nin 25 Mayıs 2006 tarihli kararı ile sona ermiştir. Bu nedenle, üç aşamalı bir yargı için altı yıl yedi aydan fazla sürmüştür.

A. Kabuledilebilirlik

AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde başvurunun dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru taşımadığını tespit etmektedir. Bu nedenle başvuru, kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

AİHM yargılama süresinin uygunluğunun, davanın şartları ışığında, AİHM içtihadında yer alan ölçütlerin ve özellikle de davanın karmaşıklığı, başvuran ve ilgili mercilerin tutumunun dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğini yineler.

AİHM, bu davadakine benzer unsurlar ortaya koyan davalarda sıklıkla AİHS’nin 6/1. maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir.

Mevcut davada yerel mahkemeler, altı yıl yedi aylık zaman içerisinde üç karara varmıştır. Ancak AİHM, Üsküdar Asliye Ceza Mahkemesi’nin 16 Nisan 2001 tarihli kararı ile Yargıtay’ın 25 Mayıs 2006 tarihli kararı arasında beş yıl gibi uzun bir süre geçtiği gerçeğini göz ardı edemez. Hükümet, bu duruma bir açıklama getirmemiştir. Hükümet’in açıklama getirmemesi ve başvuranın suçlu olduğuna dair bir gösterge bulunmaması nedeniyle söz konusu gecikmenin, yerel mahkemelerin temyiz işlemlerini ele alışlarına atfedilebileceği kabul edilmelidir.

AİHM, konuya ilişkin içtihadını dikkate alarak, bu davada, yargılamanın haddinden fazla sürdüğü ve “makul süre” şartını karşılamadığı kanaatine varmıştır.

Dolayısıyla, 6/1. madde ihlal edilmiştir.

IV. AİHS’NİN 41. MADDESİ’NİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesine göre “Mahkeme işbu Sözleşme ve Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edilebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun surette, zarar gören tarafın adil tazminine hükmeder”.

A. Tazminat

Başvuran, hem maddi hem manevi tazminat istemiş ve miktarın değerlendirmesini AİHM’nin takdirine bırakmıştır.

Hükümet, AİHM’den hiçbir zararı tazmin etmemesini istemiştir.

AİHM, tespit edilen ihlal ve talep edilen maddi tazminat arasında illiyet bağı bulunmadığını kaydetmektedir. Bu nedenle talebi reddetmektedir.

Ancak, manevi tazminata ilişkin hakkaniyete uygun temellere dayanarak değerlendirmede bulunan AİHM, başvurana 900 Euro (EUR) tazminat ödenmesine karar vermiştir.

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuran, yargılama masraf ve giderleri için belirli bir miktar talep etmeyerek değerlendirmeyi AİHM’nin takdirine bırakmıştır.

AİHM, başvurana yasal yardım verildiğini belirtmektedir. Ayrıca AİHM içtihadına göre, başvuranın gerçekten gerekli olduğunu ve meblağın makul olduğunu göstermek suretiyle yargılama masraf ve giderlerinin tazminine hak kazanacağını hatırlatmaktadır. Mevcut davada AİHM, başvuranın destekleyici bir belge sunmadığını belirtmektedir. Bu nedenle, bu başlık altında herhangi bir tazminat ödenmesine karar vermemektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AİHM,

1. Oybirliğiyle yargılamanın gereğinden uzun sürmesine ilişkin şikayetin kabuledilebilir olduğuna;

2. Oy çoğunluğuyla başvurunun kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

3. Oybirliğiyle AİHS’nin 6/1. maddesinin ihlal edildiğine;

4. Oybirliğiyle,

(a) AİHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere ve uygulanabilecek her tür vergiden muaf olarak Savunmacı Hükümet tarafından başvurana manevi tazminat olarak 900 Euro (dokuz yüz Euro) ödenmesine;

(b) Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

5. Oybirliğiyle adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddedilmesine karar vermiştir.

İşbu karar İngilizce olarak hazırlanmış ve AİHM İçtüzüğü’nün 77/2. ve 3. maddeleri gereğince 8 Ocak 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.

Full & Egal Universal Law Academy