Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2. Daire 2002/29059 Esas 2008/ Karar

(AİHS m. 5, 6, 13, 34, 35, 41, 44) (KARAKULLUKÇU - TÜRKİYE DAVASI) (ALİ RIZA DOĞAN - TÜRKİYE DAVASI) (ERDEN - TÜRKİYE DAVASI)

(Başvuru No. 29059/02)

STRAZBURG

4 Kasım 2008

USULİ İŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 29059/02 no’lu davanın nedeni T.C. vatandaşı Abdülkerim Ağrakçe’nin (“başvuran”), Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 10 Mayıs 2002 tarihinde Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi’nin (“AİHS”) 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran, Ankara Barosu avukatlarından Ö. Öneren tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Başvuran, 1946 doğumludur ve Diyarbakır’da yaşamaktadır.

Başvuran 16 Eylül 1980’de terörist eylemlere dahil olduğu şüphesi ile yakalanmış ve göz altına alınmıştır. Müteakiben, aleyhinde başlatılan cezai takibat sürecinde serbest bırakıldığı 6 Nisan 1984 tarihine kadar tutuklu kalmıştır. 15 Mayıs 1990’da aleyhindeki suçlamalardan beraat etmiştir. Başvuran, sözkonusu kararın kendisine tebliğ edilmemesi nedeniyle, beraat ettiğini ancak 1996’da öğrendiğini belirtmiştir.

24 Mayıs 1996’da başvuran, Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi’ne başvurmuş ve 466 Nolu Kanun uyarınca tazminat talep etmiştir. Kanun, inter alia, kanun dairesinde yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturma yapılmasına veya son soruşturmanın açılmasına yer olmadığına veya hut beraetlerine veya ceza verilmesine mahal olmadığına karar verilen kişilere tazminat ödenmesini öngörmektedir. Başvuran, manevi tazminat olarak 20.000.000.000 Türk Lirası (TRL) (yaklaşık 256,706 AB Doları) talep etmiştir.

27 Şubat 1998’de ilk derece mahkemesi, başvurana belirli miktarda tazminat ödenmesine karar vermiştir. Yargıtay, 30 Aralık 1998’de bu kararı bozmuştur ve dosyayı, daha kapsamlı bir inceleme için Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi’ne havale etmiştir.

16 Haziran 1999’da ağır ceza mahkemesi, başvuranın yasal zaman sınırına uymadığı gerekçesi ile davayı reddetmiştir. 2 Mayıs 2000’de Yargıtay bu kararı da bozmuştur.

4 Ekim 2000’de ilk derece mahkemesi, üçüncü kararını vererek başvurana belirli miktarda tazminat ödenmesine karar vermiştir. 27 Mart 2001’de Yargıtay, ödenmesine karar verilen meblağın çok düşük olduğu gerekçesi ile bu kararı bozmuştur.

6 Eylül 2001’de ağır ceza mahkemesi, başvurana manevi tazminat olarak 3.000.000.000 TRL (yaklaşık 2,400 Euro) ödenmesine karar vermiştir.

5 Mart 2002’de Yargıtay, ilk derece mahkemesinin kararını onaylamıştır.

Yargılama sırasında ağır ceza mahkemesi, düzenli olarak soruşturma oturumları düzenlemiştir. Yalnızca dört oturumda, başvuranın yasal temsilcisine sonraki oturumun tarihini tebliğ etmiştir (30 Nisan 1997, 10 Şubat 1999, 1 Haziran 2000 ve 6 Haziran 2001). Ancak, oturumlardan hiçbiri, başvuranın yasal temsilcisi katılmadığı için ertelenmemiştir.

HUKUK

I. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL ETTİĞİ İDDİASI

Başvuran, tazminat davasının uzunluğunun, AİHS’nin 6/1 maddesi bağlamındaki “makul süre” gereğine uymadığı hususunda şikayette bulunmuştur.

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, AİHM’den AİHS’nin 35. maddesi bağlamındaki iç hukuk yollarının tüketilmesi gereğine uyulmamış olması nedeniyle şikayeti kabuledilemez bularak reddetmesini istemiştir. Ayrıca, başvuranın yerel mahkemeler önünde şikayetinin esasını ortaya koymadığını iddia etmiştir.

Başvuran, Hükümet’in iddialarına itiraz etmiştir.

AİHM, önceki davalarda, Hükümet’in iç hukuk yollarının tüketilmemesine ilişkin benzer itirazlarını incelemiş ve reddetmiş olduğunu gözlemlemektedir (bkz., Karakullukçu/Türkiye, no. 49275/99, paragraflar 27-28, 22 Kasım 2005). AİHM, somut davada, yukarıda kaydedilen davada vardığı sonuçlardan farklı bir sonuca varmasını gerektiren özel bir durum görmemektedir. Bu nedenle, Hükümet’in bu başlık altındaki itirazını reddetmektedir.

AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde başvurunun dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru taşımadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru, kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

Göz önüne alınması gereken süre, 24 Mayıs 1996’da başlamış ve 5 Mayıs 2002’de sona ermiştir. Bu nedenle, iki aşamalı yargılamada, dört kez yeniden incelenerek yaklaşık beş yıl dokuz ay sürmüştür.

Hükümet, mevcut dava koşullarında idari yargılama süresinin, makul uzunlukta olmadığı yönünde bir değerlendirme yapılamayacağını iddia etmiştir. Özellikle başvuranın, gerekli belgeleri temin etmeyerek ve Ağır Ceza Mahkemesi önündeki duruşmalara katılmayarak yargılamanın uzamasına katkıda bulunduğunu ileri sürmüştür.

Başvuran, Hükümet’in iddialarını reddetmiş, 466 no’lu Kanun kapsamındaki dava şekli hususunda görüşlerini etraflıca sunmuş ve bu başlık altındaki iddialarını yinelemiştir. Ayrıca, tazminata ilişkin yargılamanın, 466 no’lu Kanun kapsamında, bir yıldan az sürdüğü davaların nüshalarını sunmuştur.

Bir yargılama süresinin makul nitelikte olup olmadığı, davanın koşullarına, bilhassa da davanın karmaşıklığına, başvuranın ve yetkili makamların tutumuna ve davanın ilgililer açısından arz ettiği öneme bakılarak değerlendirilir (bkz., Frylender/Fransa (BD), no. 30979/96, paragraf 43, AİHM 2000-VII).

AİHM sıklıkla mevcut davada ortaya konana benzer meselelerin ortaya konduğu davalarda AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir (bkz., Ali Rıza Doğan/Türkiye, no. 50165/99, paragraflar 31-39, 22 Aralık 2005, ve Erden/Türkiye, no. 27719/02, paragraflar 20-22, 20 Kasım 2007).

Kendisine sunulan tüm delilleri inceleyen AİHM, Hükümet’in mevcut davada farklı bir sonuca varmasına neden olacak bir delil ya da iddia sunmadığı kanısındadır. Konuya ilişkin içtihadını göz önüne alan AİHM, somut davada yargılama süresinin haddinden fazla olduğu ve “makul süre” gereğini karşılamadığı kanısına varmıştır.

Dolayısıyla, AİHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN DİĞER MADDELERİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, başvuru formunda öncelikle, üç yıl yedi ay boyunca özgürlüğünden mahrum bırakıldığı hususunda şikayette bulunmuştur. İkinci olarak, beraat ettiğinin uzun bir süre kendisine bildirilmediğini ve bunun, adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini iddia etmiştir. Son olarak, kendisine ödenmesine karar verilen tazminat miktarını eleştirmiş ve 466 no’lu Kanun bağlamındaki yargılamanın etkinliğini sorgulamıştır. Eleştirisi, AİHS’nin 5. maddesinin 1. paragrafına, 6., 13. ve 41. maddelerine dayanmaktadır.

Başvuran, daha sonra sunduğu görüşlerinde, cezai yargılamanın süresine ve ağır ceza mahkemesi önünde sözlü duruşma yapılmamasına değinmiştir.

Ancak, mevcut delilleri değerlendiren AİHM, başvuranın yukarıda kaydedilen görüşlerinde, AİHS’de ya da ek Protokoller’de ortaya konan hakların ve özgürlüklerin ihlalinin yer almadığı sonucuna varmıştır.

Bu nedenle, AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca dayanaktan yoksun olması nedeniyle başvurunun sözkonusu kısmının kabuledilemez olduğuna karar verilmelidir.

IV. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın adil tazminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuran, maddi tazminat olarak toplam 29,490 EUR talep etmiştir. Bu meblağ, kendisini cezaevinde ziyaret eden ailesinin kazanç kayıplarını ve seyahat masraflarını kapsamıştır. Ayrıca, manevi tazminat olarak 40,000 EUR talep etmiştir.

Hükümet, meblağa itiraz etmiştir.

AİHM, tespit edilen ihlal ile talep edilen maddi tazminat arasında illiyet bağı bulunmadığını kaydetmektedir. Bu nedenle, söz konusu talebi reddetmiştir. Ancak, tazminata ilişkin yargılamanın uzaması sonucu başvuranın, manevi zarara da uğramış olduğu kanısındadır. Hakkaniyet temelinde karar vererek, başvurana bu başlık altında 2,500 EUR ödenmesini öngörmüştür.

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuran, yerel mahkemeler ve AİHM önünde yaptığı masraf ve harcamalar için 11,600 EUR talep etmiştir. Avukat ücretlerine ve çeviri masraflarına ilişkin belgeler sunmuştur.

Hükümet, bu meblağa itiraz etmiştir.

AİHM’nin yerleşik içtihadına göre gerçekten ancak gerekli oldukları için yapıldıklarının ve miktarının makul olduğunun tespit edilmesi halinde, başvuran yargılama masraf ve giderlerinin kendisine ödenmesine hak kazanmaktadır. Mevcut davada, kendisine sunulan bilgileri ve yukarıda kaydedilen kriterleri göz önüne alan AİHM, yerel yargılamada yapılan masraf ve giderlerin karşılanması talebini reddetmektedir. Ancak, AİHM önündeki yargılama için başvurana 1,350 EUR ödenmesinin uygun olduğu kanısındadır.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AİHM, OYBİRLİĞİ İLE

1. Tazminata ilişkin yargılama hususundaki şikayetin kabuledilebilir ve başvurunun kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

2. AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. (a) AİHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden sorumlu Hükümet’in yerel para birimine çevrilmek üzere başvurana aşağıda kaydedilen meblağların ödenmesine;

(i) manevi tazminat olarak 2,500 EUR (iki bin beş yüz Euro);

(ii) yargılama masraf ve giderleri için 1,350 Euro (bin üç yüz elli Euro);

(iii) yukarıdaki meblağlara uygulanabilecek her tür vergi.

(b)Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

4. Adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddedilmesine karar vermiştir.

İşbu karar İngilizce olarak hazırlanmış ve AİHM İçtüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3. fıkraları gereğince 4 Kasım 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy