Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2. Daire 2002/8782 Esas 2009/ Karar

(AİHS. 6, 8, 34, 35, 41, 44, 1 NOLU PROTOKOL) (METE - TÜRKİYE DAVASI)

(Başvuru no. 8782/02)

KARAR

STRAZBURG

3 Mart 2009

Sözkonusu karar AİHS’nin 44/2 maddesi uyarınca kesinlik kazanacaktır. Ancak ,şekle ilişkin değişiklik yapılabilir.

USULİ İŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 8782/02 no’lu davanın nedeni 21 T.C. vatandaşının (“başvuranlar”), Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 11 Aralık 2001 tarihinde Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi’nin (“AİHS”) 34. maddesi uyarınca yapmış oldukları başvurudur. İsimleri, doğum tarihleri ve ikametgah yerleri ekte kaydedilen başvuranlar, AİHM önünde Ankara Barosu avukatlarından Yavuz Selim Sarıibrahimoğlu tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Başvuranların ataları, 1877-1878 Osmanlı - Rusya Savaşı sırasında Kafkaslar’dan Anadolu’ya göç etmiştir. 1920’de yetkili makamlar, başvuranlara Adana yakınlarındaki Kadirli İlçesi idari bölgesinde bulunan bir arsanın kullanım hakkını vermiştir. Arsayı kullanma hakları olmuş, ancak satma hakları olmamıştır. 1926’da, o zaman yeni kurulmuş olan Türkiye Cumhuriyeti’nin Medeni Kanun’u yürürlüğe girdiğinde, özel şahısların mülk sahibi olması mümkün olmuştur.

1924 ve 1929 yılları arasında ordu komutanı, meclis üyesi ve hakim olan Ali Saip Ursavaş, başvuranların atalarını ve aynı yerde yaşayan diğer köylüleri arsalarını terk etmeye zorlamış ve arsayı kendisi ve eşi adına kaydettirmiştir.

1950’lerde sözkonusu arsanın, Ursavaş ailesi adına kaydedilmesine karşı dava açılmıştır. 1965’te başvuranların ataları Kadirli Tapu Kadastro Mahkemesi’ne (bundan böyle “Kadirli Mahkemesi” olarak anılacaktır) müdahil olma başvurusunda bulunmuşlardır. Talepleri 7 Nisan 1967’de reddedilmiştir.

Başvuranların atalarının, Kadirli Mahkemesi kararına itirazı, Yargıtay tarafından kabul edilmiş ve sonuç olarak 7 Nisan 1967 tarihli karar bozulmuştur.

1969’da Kadirli Mahkemesi’nde yeniden başlayan yargılama, 14 yıl sonra 21 Temmuz 1983 tarihli bir kararla son bulmuştur. Kadirli Mahkemesi, başvuranların atalarının lehine karar vermiş (bu tarihe kadar başvuranların bir kısmı duruşmalara bizzat katılmaya başladığı için, pratik nedenlerden ötürü, sözkonusu başvuranlar ve daha genç başvuranların ataları bundan böyle “başvuranlar” olarak anılacaktır) ve arsanın, kendi adlarına tapu siciline tescilini öngörmüştür.

Hazine ve Ali Saip Ursavaş’ın varisleri tarafından 21 Temmuz 1983 tarihli karara yapılan itiraz, 13 Kasım 1984’te Yargıtay tarafından kabul edilmiş ve 21 Temmuz 1983 tarihli karar bozulmuştur. Başvuranların yaptığı düzeltme talebi de reddedilmiştir.

1987’de dava Kadirli Mahkemesi’nde yeniden görülmeye başlamıştır. Sözkonusu yargılama, dokuz yıl devam etmiş ve 4 Mart 1996’da sona ermiştir. Kadirli Mahkemesi, kararında başvuranların 1-3 no’lu parsellere ilişkin taleplerini reddetmiş ve 4-6 no’lu parsellere ilişkin davaların ayrıca görülmesine karar vermiştir.

Bu süre zarfında, 10 Mayıs 1994’te beş başvuran, Gülşen Başdoğan, Akif Uğur, Salih Uğur, Mahmut Nedim Uğur ve Cevriye Uğur, kendilerini Türkiye’de görülen bütün davalarda temsil etmesi için Hanifi Uğur’a vekaletname vermiştir.

1. 1-3 no’lu parsellere ilişkin yargılama

18 Temmuz 1997’de başvuranlar, 1-3 no’lu parsellere ilişkin haklarına dair 4 Mart 1996 tarihli karara itiraz etmiştir. Sözkonusu itiraz, 6 Temmuz 1999’da Yargıtay tarafından reddedilmiştir. Yargıtay, 1-3 no’lu parsellere ilişkin duruşmalara katılan diğer kişilerin taleplerini kabul etmiş ve bu kişilerin taleplerine ilişkin 4 Mart 1996 tarihli kararı bozmuştur. Sözkonusu kişilerin 1-3 no’lu parsellere yönelik haklarına ilişkin yeni bir yargılama süreci başlatılmıştır.

Başvuranların kararın düzeltilmesine ilişkin 8 Kasım 1999’da yaptıkları talep, 6 Haziran 1991’de reddedilmiş ve 4 Mart 1996 tarihli kararın, başvuranların 1-3 no’u parsellere ilişkin haklarına dair bölümü nihai hale gelmiştir. Diğer kişilerin 1-3 no’u parsellere dair haklarına ilişkin yargılama devam etmiştir.

2. 4-6 no’lu parsellere ilişkin yargılama

1996’da Kadirli Mahkemesi’nde 4-6 no’lu parsellere ilişkin yeni bir yargılama başlatılmıştır. Sözkonusu yargılama, başvuranların 4 no’lu parsele ilişkin taleplerinin reddedildiği bir kararla 24 Haziran 1997’de sona ermiştir. Başvuranlar, 23 Şubat 1998’de kararı temyiz etmiştir.

9 Ekim 2000’de Yargıtay, 24 Haziran 1997 tarihli kararı bozmuş ve 4-6 no’lu parsellere ilişkin davanın, diğer kişilerin 1-3 no’u parsellere ilişkin davası ile birleştirilmesine karar vermiştir.

Sonuç olarak, her iki parsel grubuna ilişkin davalar birleştirilmiştir ve halen asıl davacıların yüzlerce varisinin ve Ursavaş ailesinin katılımı ile devam etmektedir.

Ulusal mahkemelere sunulan dilekçelerde ve bu mahkemelerin vermiş olduğu kararlarda yalnızca iki başvuranın ismi - Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur - göze çarpmaktadır.

HUKUK

I. AİHS’NİN 6/1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİALARI

Başvuranlar, yargılama süresinin, AİHS’nin 6/1 maddesinde öngörülen “makul süre” gereğine uygun olmadığından şikayetçi olmuştur. Ayrıca aynı madde uyarınca Yargıtay’ın, 13 Kasım 1994 tarihli kararında, usule ilişkin hata yaptığından şikayetçi olmuşlardır.

AİHS’nin 6/1 maddesinin ilgili kısmı aşağıda kaydedilmiştir:

“Herkes ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan … bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ... olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir.”

A. Yargılama süresine ilişkin şikayet

AİHM, göz önüne alınacak sürenin Türkiye’nin bireysel dilekçe hakkını kabul ettiği 28 Ocak 1987 tarihinde başladığını kaydeder. Ancak, sözkonusu tarihten sonra geçen sürenin makul olup olmadığı değerlendirilirken, o tarihte yapılan yargılama göz önüne alınmalıdır (bkz. Şahiner/Türkiye, no. 29279/95, 21. paragraf, AİHM 2001-IX). Sözkonusu tarihte başvuranlara ilişkin davanın 22 yıldır devam etmekte olduğunu kaydetmektedir. Yargılamanın halen devam etmekte olması nedeniyle sözkonusu süre henüz sona ermemiştir. Bu nedenle, üç aşamalı yargılamada 22 yıldır sürmektedir.

1. Kabuledilebilirlik

a. Mağdur statüsü

Hükümet, 21 başvurandan isimleri ulusal yargılamada yer almayan 19’unun, davaya müdahil olmamaları nedeniyle mağdur olduklarını iddia edemeyeceklerini ileri sürmüştür.

Başvuranlar, yıllar boyunca duruşmalara katılanların varisleri olmaları nedeniyle, ulusal hukuk uyarınca, sözkonusu yargılamaya müdahil olma haklarının bulunduğunu ileri sürmüştür. Başvuranlardan beşinin, kendilerini temsil etmesi için Hanifi Uğur’a vekalet vermesi, yargılamaya katılmış olduklarını kanıtlamaktaydı.

AİHM öncelikle sorumlu Hükümet’e başvuruyu tebliğ ederken, başvuranların her birinden, katıldıkları davaları ve ne kadar süreyle katıldıklarını gerekli belgelerle birlikte, belirtmelerinin talep edildiğini kaydeder. Ancak, başvuranlar sözkonusu talebe uymamıştır. Bunun yerine, AİHM’ye yargılamayı başlatan ya da davalara müdahil olan kişilerden bazılarının varislerini olduklarını gösteren belgeler sunmuşlardır.

Kendisi de başvuranlardan biri olan Hanifi Uğur’a vekaletname verilmesi hususunda AİHM, vekaletnamenin mevcut başvurunun konusunu teşkil eden yargılamaya açıkça atıfta bulunmadığını kaydeder. Ayrıca, Hanifi Uğur’un ismi ulusal mahkemelerin verdiği kararların hiçbirinde ya da sözkonusu mahkemelere sunulan dilekçelerde görülmemektedir.

AİHM, ulusal kanunların başvuranların devam etmekte olan yargılamaya katılmasına ve ölmüş yakınlarının yerini almalarına izin verdiğini kaydeder. Ancak, daha önce de kaydedildiği gibi, başvuranlar AİHM’ye bunu gerçekleştirdiklerini gösteren yazılı deliller sunmamıştır.

Bu nedenle AİHM, AİHS’nin 6/1 maddesi bağlamındaki yargılamanın uzunluğuna ilişkin şikayet hususunda, yalnızca isimleri ulusal mahkeme kararlarında görülen iki başvuranın - Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur - AİHS’nin 34. maddesi kapsamında mağdur olduklarını iddia edebilecekleri sonucuna varır. Diğer 19 başvuranın talepleri, AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları bağlamındaki AİHS hükümlerine ratione personae uygun olmaması nedeniyle reddedilmelidir.

b. İç hukuk yollarının tüketilmesi

Hükümet, yargılamanın halen devam etmekte olması nedeniyle, başvuranların henüz iç hukuk yollarının tüketilmesi gereğine uymadıkları ve bu nedenle, şikayetin zamanından önce yapılmış olduğu kanaatindedir.

AİHM, Hükümet’in dikkatini, başvuranların şikayetinin özellikle 1950’lerden bu yana devam etmekte olan yargılamanın uzunluğuna ilişkin olduğuna çeker.

Her halükarda, Türk hukuk sisteminin, yargılamanın hızlandırılmasını ya da bu tür gecikmeler karşılığında tazminat elde edilmesini sağlayan iç hukuk yolları sağlamadığı kaydedilmelidir. Sonuç olarak, başvuranların AİHS’nin 35/1 maddesi açısından kullanabilecekleri uygun ve etkili bir iç hukuk yolu bulunmamaktadır (bkz. Mete/Türkiye, no. 39327/02, paragraflar 18-19, 25 Ekim 2005). Bu nedenle AİHM, Hükümet’in itirazını reddeder.

AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde sözkonusu şikayetin dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru taşımadığını tespit eder. Bu nedenle, şikayet Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur açısından kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

AİHM, yargılamanın uzunluğunun makul olup olmamasının, dava koşulları ışığında ve davanın karmaşıklığı, başvuranların ve ilgili makamların tutumları ve ihtilaf durumunda başvuran için neyin risk teşkil ettiği gibi kriterlere atıfta bulunularak değerlendirilmesi gerektiğini yineler (bkz., Frydlender/Fransa (BD), no. 30979/96, 43. paragraf, AİHM 2000-VII).

AİHM sıklıkla mevcut başvurudakine benzer konuların ortaya çıktığı davalarda AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir (bkz. Frydlender).

Sunulan delilleri inceleyen AİHM, Hükümet’in kendisini, mevcut yargılamanın uzunluğunun aşırı olmadığına ve “makul süre” gereğini ihlal etmediğine ikna edecek deliller ya da argümanlar ortaya koymadığı kanısına varmıştır. Konuya ilişkin içtihadını göz önüne alan AİHM, mevcut başvuruda yargılama süresinin aşırı olduğu ve “makul süre” gereğini karşılamadığı kanısındadır.

Dolayısıyla Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur hususunda AİHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiştir.

B. AİHS’nin 6. maddesi bağlamındaki diğer şikayet

Başvuranlar, Yargıtay’ın 13 Kasım 1984 tarihli kararında usule ilişkin hatalı tutumundan şikayetçi olmuştur.

AİHM, başvuranların atıfta bulunduğu kararın, Türkiye’nin bireysel dilekçe hakkını tanıdığı 28 Ocak 1987 tarihinden önce verildiğini kaydeder.

Bu nedenle, sözkonusu şikayet 35/3 madde bağlamında AİHS hükümlerine ratione temporis uygun değildir ve 35/4 madde bağlamında reddedilmelidir.

II. AİHS’NİN 8. MADDESİNİN VE 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar, başvuru formlarında AİHS’nin 8. maddesine dayanarak konuta saygı haklarının, evlerini ve arsalarını 70 yıl süreyle kullanamamaları nedeniyle ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir. Bu bağlamda, başvuranlar sorumlu Hükümet’in, kendilerini özel şahısların haksız müdahalelerinden korumayarak pozitif yükümlülüğünü ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

25 Eylül 2008’de AİHM’ye sunulan görüşlerinde, AİHM’den sözkonusu şikayeti AİHS’nin 8. maddesi ile AİHS’ye ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi bağlamında incelemesini istemişlerdir.

AİHM, mevcut dava koşullarında, AİHS’nin 8. maddesi bağlamında bir konunun ortaya çıkmadığı kanaatindedir. Her halükarda, başvuranların 8. maddeye dayanarak yaptıkları şikayetin, 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi bağlamında incelenebileceği farz edilse dahi, şikayet aşağıda kaydedilen nedenlerden ötürü kabuledilebilir değildir.

AİHM, 1-3 no’lu arsalara ilişkin yargılamanın, Yargıtay’ın başvuranların sözkonusu arsalar hususundaki taleplerinin birinci derece mahkemesi tarafından reddedildiği 4 Mart 1996 tarihli kararı onadığı 6 Haziran 2001 tarihinde sona erdiğini gözlemler. Bu noktada, ihtilaflı arsanın mülkiyeti konusunu çözüme kavuşturmanın, AİHM’nin görevi olmadığı vurgulanmalıdır (bkz. Nalbant/Türkiye (karar), no. 61914/00, 12 Mayıs 2005). Öte yandan, AİHM ulusal mahkemelerin başvuranların 1-3 no’lu arsalara dair haklarına ilişkin kararlarında keyfilik tespit etmemektedir. Sonuç olarak, başvuranlar 1-3 no’lu arsalara ilişkin olarak 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ilk cümlesi uyarınca “mülk” sahibi olduklarını ileri süremezler ve bu nedenle, sözkonusu hükmün sağladığı garantiler, mevcut başvuruya uygulanmaz (bkz., mutatis mutandis, Pekinel/Türkiye, no. 9939/02, paragraflar 57-61, 18 Mart 2008).

AİHM, 4-6 no’lu parsellere ilişkin olarak, sözkonusu parsellere ilişkin yargılamanın halen devam etmekte olduğunu ve bu nedenle başvuranların kanuni bir hakları olup olmadığına henüz karar verilmediğini gözlemler.

AİHM, yukarıda kaydedilenler ışığında sözkonusu şikayetin bütün olarak dayanaktan yoksun olması nedeniyle AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları gereğince reddedildiği sonucuna varır.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesi aşağıda kaydedilmiştir:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollarının ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuranlar, maddi tazminat olarak 6,383,580 yeni Türk Lirası (yaklaşık 3,500,000 Euro) talep etmiştir. Ayrıca başvuranların her biri, manevi tazminat olarak 30,000 Euro talep etmiştir.

Hükümet, bu taleplere itiraz etmiştir.

AİHM, tespit edilen ihlal ile iddia edilen maddi zarar arasında nedensel bir bağlantı görmediği için bu talebi reddetmiştir. Ancak, manevi tazminat olarak Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur’a ayrı ayrı 19,200 Euro ödenmesine karar vermiştir.

Ayrıca, yargılamanın halen ulusal mahkemeler önünde devam etmekte olduğunu göz önüne alarak, en uygun telafi yolunun, AİHS’nin 6/1 maddesi gereklerine uygun şekilde yargılamanın olabildiğinde çabuk sonuca bağlanması olacağı kanaatindedir (bkz., Uğuz/Türkiye, no. 31932/03, 30. paragraf, 13 Aralık 2007).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuranlar, yargılama masraflarının karşılanmasını talep etmemiştir. Dolayısıyla AİHM, başvuranlara bu başlık altında tazminat verilmesini gerekli görmemektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar vermiştir.

BU NEDENLERLE, AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur’un yargılamanın aşırı uzun olmasına ilişkin şikayetlerinin kabuledilebilir ve başvurunun kalan kısmının kabuledilmez olduğuna;

2. Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur hususunda AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edilmiş olduğuna;

3. (a) AİHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden ulusal para birimine çevrilmek üzere Sorumlu Devlet tarafından iki başvuranın her birine, uygulanabilecek her tür vergi ile birlikte, manevi tazminat olarak 19,200 Euro (on dokuz bin iki yüz Euro) ödenmesine;

(b) Yukarıda kaydedilmiş olan üç aylık sürenin bitiminden ödeme gününe kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle oluşacak faiz oranına göre yukarıda belirtilen miktarlarda ödenecek basit faizi ödemekle yükümlü olduğuna karar vermiş,

4. Başvuranların adil tazmin taleplerinin kalan kısmını reddetmiştir.

İşbu karar, İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77. Maddesi’nin 2. ve 3. fıkraları uyarınca 3 Mart 2009 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy