Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2. Daire 2003/19180 Esas 2009/ Karar

(AİHS m. 2, 3, 6, 13, 34, 35, 41, 44) (765 S. K. m. 59, 243, 452) (ALİ VE AYŞE DURAN - TÜRKİYE DAVASI) (K.Ö. - TÜRKİYE DAVASI) (ÇAMDERELİ - TÜRKİYE DAVASI) (ABDÜLSAMET YAMAN - TÜRKİYE DAVASI)

(Başvuru no. 19180/03 )

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

7 Nisan 2009

İşbu karar AİHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli düzeltmelere tabi olabilir.

USUL

Bu dava, Nafiye Çetin, Necat Çetin, Nezir Çetin, Adnan Çetin, Nuriye Kaymış ve Leman Ekingen (“başvuranlar”) adlı altı T.C. vatandaşı tarafından Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, 30 Nisan 2003 tarihinde, İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi - AİHS”) 34. maddesi uyarınca yapılan 19180/03 numaralı başvuru sonucu görülmektedir.

Başvuranlar Diyarbakır Barosu avukatlarından S. Korkmaz, A. Süer ve I. Midyat tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Sırasıyla 1929, 1972, 1956, 1966, 1963 ve 1953 doğumlu başvuranlardan Nezir Çetin Diyarbakır’da, Adnan Çetin Şanlıurfa’da, geri kalan başvuranlar ise Mersin’de ikamet etmektedirler.

Nafiye Çetin’in oğlu ve diğer başvuranların kardeşi olan Harun Çetin olaylar sırasında İstanbul Üniversitesi’nde öğrenciydi.

Harun Çetin 15 Mart 1993 tarihinde yakalanmış, arkadaşı Ö. Yüce ile beraber İstanbul Üniversitesi Avcılar Kampüsü’nde gözaltına alınmıştır. Bu sırada yanlarında molotof kokteyli bulunmaktaydı.

Harun Çetin, tutulu bulundurulurken 16 Mart 1993 tarihinde fenalaşmış, Şişli Etfal Hastanesi’ne kaldırılmıştır. Aynı tarihte Cerrahpaşa Hastanesi’ne nakledilmiştir. Harun Çetin’in bilinci açık değildi ve vücudunun çeşitli yerlerinde küçük bere ve sıyrıklar bulunmaktaydı. Çekilen beyin röntgeni sonucunda, sağ fronto-temporo-parietal bölgede sert zar altı kanaması tespit edilmiştir. Hemen ameliyata alınmış, hastanenin yoğun bakım ünitesinde, anlaşıldığı üzere bilinci açılmadan, 9 Haziran 1993 tarihine kadar tutulmuştur. Harun Çetin daha sonra önce Bakırköy Reanimasyon Kliniği’ne götürülmüş, buradan Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi’ne nakledilmiştir. Çetin burada 5 Eylül 1993 tarihinde 20 yaşındayken hayatını kaybetmiştir.

Beyoğlu Cumhuriyet Savcısı’nın talebi üzerine, 8 Eylül 1993 tarihinde, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde Harun Çetin’e otopsi yapılmıştır. 22 Aralık 1993 tarihinde düzenlenen otopsi raporuna göre, ölüm sebebi, kafa travması nedeniyle maruz kalınan sert zar altı beyin kanamasını takiben, aktiften pasife transferi sonucu gelişen zatürreye bağlı solunum yetmezliği olarak tespit edilmiştir.

Bu esnada, 16 Mart 1993 tarihinde, Ö. Yüce, polise ifade vermiş, ifadesinde, diğer hususlar meyanında, kendisi ve Harun Çetin’in hem kendilerini yakalayan polis memurları hem de sorgulandıkları Avcılar Karakolu’nda görevli polis memurları tarafından dövüldüklerini ve Harun Çetin’in mevcut sağlık durumuna bu dayağın neden olabileceğini iddia etmiştir.

Cumhuriyet Savcısı, 3 Eylül 1993 ile 4 Ekim 1993 tarihleri arasında, Avcılar Karakolu’nda ve Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi’nde görev yapan on bir polis memurunun ifadesini almıştır.

31 Aralık 1993 tarihli bir iddianamede, Bakırköy Ağır Ceza Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı, Avcılar Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi’nde görev yapan komiser U.A. ile aynı şubede görevli polis memuru I.H.’yi kötü muamele sonucu Harun Çetin’in kastı aşan ölümüne sebebiyet vermekle suçlamıştır. Bu memurlar ayrıca Ö. Yüce’ye kötü muamelede bulunmakla da suçlanmışlardır. Suçlamalar, Türk Ceza Kanunu’nun 452/1, 243/1 ve 243/2 maddelerine dayandırılmıştır.

5 Ocak 1994 tarihinde, sanık polis memurları hakkında Bakırköy Ağır Ceza Mahkemesi’nde dava açılmıştır. İlk duruşmanın 8 Nisan 1994 tarihinde görülmesine karar verilmiştir.

8 Nisan 1994 ile 24 Şubat 2006 tarihleri arasında otuz üç duruşma gerçekleştirilmiş, Ö. Yüce’nin adresinin tespit edilmesi yönündeki pek çok usulü karara karşılık, şahsın adresi belirlenememiştir.

8 Nisan 1994 tarihinde Nuriye Kaymış dışındaki başvuranlar davaya müdahil olarak katılmışlardır.

1 Temmuz 1994 tarihli duruşmada mahkeme polis memurlarını dinlemiş, polisler haklarındaki suçlamaları reddetmişlerdir.

28 Ekim 1994 tarihli bir dilekçe ile müdahil taraf mahkemeden ek soruşturma yapılmasını talep etmiştir. Bu bağlamda, mahkemeden, müteveffanın tıbbi kayıtlarını istemesini ve aralarında Harun Çetin’i muayene eden doktorlarla Harun Çetin’in yakalanması ve tutulu bulundurulmasına ilişkin resmi evraklarda ismi zikredilen polis memurlarının olduğu birkaç tanığı dinlemesini talep etmişlerdir.

Mahkeme 16 Mayıs 1995 tarihli duruşmada bu talepleri, davanın sonucuna etkisi olmadıkları gerekçesiyle reddetmiştir.

Mahkeme 26 Ekim 2001 tarihli duruşmada, bulunamadığı için Ö. Yüce’yi dinlemekten vazgeçmiştir. Ancak, 31 Mayıs 2002 tarihli bir sonraki duruşmada, Cumhuriyet Savcısı soruşturma aşamasında Ö. Yüce’nin ifadesi ayrıntılı biçimde alınamadığı için, mahkemenin Ö. Yüce’yi dinlemesinin önemli olduğunu savunmuştur. Bu bağlamda, Cumhuriyet Savcısı, Ö. Yüce’nin hem yakalanması sırasında hem karakolda dövüldüğünü iddia ettiğini ve Avcılar Karakolu ile terörle mücadele şubesinin aynı bina içinde oldukları kaydetmiştir. Mahkeme bunu kabul etmiştir.

12 Ekim 2005 tarihinde, bir kez daha, Ö. Yüce’nin bulunamaması nedeniyle dinlenmemesine karar vermiştir. Aynı tarihte Cumhuriyet Savcısı esasa ilişkin görüşlerini sunmuştur.

Bakırköy Ağır Ceza Mahkemesi 24 Şubat 2006 tarihinde, sanıkların, suçlu olduğunu itiraf etmesi için Harun Çetin’e kötü muamelede bulunduklarına ve ölümüne sebebiyet verdiklerine karar vermiştir. Polis memurları Türk Ceza Kanunu’nun 452/1 ve 59/2 maddeleri uyarınca altı yıl altı ay hapis cezasına çarptırılmışlardır. Mahkeme Ö. Yüce’nin kötü muamelesine ilişkin davanın zamanaşımına uğraması nedeniyle düşürülmesine karar vermiştir.

Polis memurları temyize gitmiştir.

Başvuranlar, davanın uzamasının, zamanaşımına uğraması nedeniyle reddedilmesine sebebiyet vereceğinden endişe etmeleri nedeniyle kararı temyiz etmediklerini belirtmişlerdir.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı 26 Şubat 2007 tarihinde yazılı görüşlerini sunmuş, ayrıca yaklaşan zamanaşımına dikkat çekmiştir.

Yargıtay 9 Mayıs 2007 tarihinde, sözkonusu olaylara ilişkin yeterli soruşturma yapılmaması nedeniyle ilk derece mahkemesinin kararını bozmuştur. Bu bağlamda, ilk derece mahkemesinin Ö. Yüce ile başvuranların 28 Ekim 1994 tarihli dilekçelerinde bahsettikleri tanıkları dinlemesi gerektiği kanısına varmıştır.

Dava 20 Haziran 2007 tarihinde Bakırköy Ağır Ceza Mahkemesi’ne iade edilmiştir. Mahkeme 21 Kasım 2007 tarihinde görülen duruşmada müteveffanın tıbbi raporlarının alınmasına ve başvuranların 28 Ekim 1994 tarihli dilekçelerinde adı geçen iki şahsın dinlenmesine karar vermiştir.

Dava halen derdesttir.

HUKUK

I. AİHS’NİN 6. VE 13. MADDELERİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar, yetkili makamların, Harun Çetin’e işkence ederek ölümüne sebebiyet veren polis memurları hakkındaki ceza davasının makul bir süre içinde neticelendirilememesi nedeniyle, Harun Çetin’in ölümüne ilişkin etkili bir soruşturma yürütmediklerinden şikayetçi olmuşlardır. Başvuranlar AİHS’nin 6. ve 13. maddelerini ileri sürmüşlerdir.

AİHM başvuranların şikayetinin AİHS’nin 2. ve 3. maddelerinin usulü bakımından incelenmeleri gerektiği kanısındadır.

A. Kabuledilebilirliğe ilişkin

Hükümet başvuranların AİHS’nin 35/1 maddesi uyarınca iç hukuk yollarını tüketmediklerini belirtmiştir. Bu bağlamda, sanık polis memurları hakkındaki ceza davasının halen ulusal mahkemelerde derdest olduğunu savunmaktadır.

Başvuranlar bu savunmaya itiraz etmişlerdir.

AİHM, sanık polis memurları hakkındaki ceza davasının 1993 yılında açıldığını ve başvuranların sözkonusu davanın haddinden uzun sürdüğünü ve bu nedenle etkisiz kaldığını savunarak AİHM’ye şikayetlerini sundukları 30 Nisan 2003 tarihinde halen derdest olduğunu gözlemlemiştir.

AİHM Hükümet’in itirazının, başvuranların şikayetlerinin esasıyla yakından bağlantılı olan soruşturmanın etkililiğine ilişkin meseleleri gündeme getirdiği kanısındadır. Hükümet’in bu başlık altındaki ön itirazı başvuranların şikâyetinin esası ile yakından ilişkili olduğundan, AİHM ön itirazı davanın esası ile birlikte incelemeye karar verir.

Başvuranların bu başlık altındaki şikayetlerinin AİHS’nin 35. maddesinin 3. fıkrası çerçevesinde dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM, başka bir gerekçe altında da kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle şikayet kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esaslar

1. Tarafların görüşleri

Hükümet, AİHM’nin içtihadına atıfta bulunarak, ulusal düzeyde gerçekleştirilen soruşturmanın, AİHS’nin koşullarıyla örtüştüğünü belirtmiştir. Bu bağlamda, otopsi yapıldığını, Cumhuriyet Savcısı’nın tanıkların ifadelerini aldıklarını ileri sürmüştür. Ayrıca bunun ardından sanık polis memurları hakkında ceza davası açıldığını belirtmiştir. Bu bağlamda, tüm çabalara karşın, ilk derece mahkemesinin kilit bir tanığı dinleyemediğini kaydetmiştir.

Başvuranlar iddialarını sürdürmüşlerdir.

2. AİHM’nin değerlendirmesi

AİHM, AİHS’nin 2. ve 3. maddeleri kapsamındaki devletin usuli yükümlülüklerine ilişkin kararlarında yeralan temel ilkeleri yineler (özellikle bkz. Ali ve Ayşe Duran - Türkiye, Angelova ve Iliev - Bulgaristan, 55523/00, Ramsahai ve Diğerleri - Hollanda, BD, 52391/99, McKerr - İngiltere, 28883/95, K.Ö. - Türkiye, 71795/01, Çamdereli - Türkiye, 28433/02 ve Dölek - Türkiye, 39541/98). Bu davayı bu ilkeler ışığında inceleyecektir.

Mevcut davada AİHM, Cumhuriyet Savcılığı’nın Harun Çetin’e kötü muamele edilmesi ve ölümüne ilişkin bir soruşturma başlattığını gözlemler. Soruşturma, kötü muamele sonucu kastı aşan adam öldürme suçundan iki polis memurunun yargılanmasına yol açmıştır. Dava halen ilk derece mahkemesinde derdest durumdadır. Öte yandan AİHM, tarafların sunduğu belgeleri inceledikten sonra, yetkili makamların, Harun Çetin’e kötü muamelede bulunulduğu ve ardından ölümüne neden olunduğu iddialarına ilişkin soruşturmanın yapılış biçiminde önemli eksiklikler olduğu kanısındadır.

Bu noksanlıklar arasında, AİHM’nin dikkatini özellikle, görevli savcının soruşturma aşamasında davanın olaylarını tespit etmeye imkan verecek esas delilleri derlememiş olması çekmiştir. Bu bağlamda, AİHM, savcının, olaya şahit olan ve meydana geldiği iddia edilen kötü muamelenin mağduru Ö. Yüce’den ayrıntılı bir ifade almadığını kaydeder. Bu kişiden fotoğraf gösterme, yüzleştirme ve benzeri yöntemlerle failleri teşhis etmesi hiç istenmemiştir. Üstelik Ö. Yüce’nin polise verdiği kendisi ve Harun Çetin’in gözaltında dövüldükleri yönündeki ifadesine karşılık, gözaltına alan memurlar hakkında cezai bir soruşturma yapılmadığı gözlenmiştir. Son olarak, Cumhuriyet Savcısı, Harun Çetin’in yaralarının, özellikle de otopside kaydedilen kafa travmasının oluştuğu gerçek koşulları tespit etmek için gözaltına alınmaları sırasında orada olan veyahut olaylar meydana geldiği sırada karakolda olan diğer olası tanıkların ifadelerini alma çabasında olmamıştır. Esasında, dava dosyasından, savcının üstlendiği soruşturmanın, otopsi yapılmasını ve diğer bazı polis memurlarının ifadelerinin alınmasını istemekten öteye gitmediği anlaşılmaktadır. AİHM, yukarıda belirtilen unsurların, soruşturmanın bu kısmının güvenilirliği ve bütünlüğüne halel getirecek ciddi bir zaafı ortaya çıkardığı görüşündedir.

AİHM’ye göre, ön soruşturmadaki eksiklikler, onbeş yıldır derdest olan ceza davası sırasında mahkeme tarafından da giderilmemiştir. AİHM, yargılamadaki gecikmenin bir kısmının, davada hem tanık hem müşteki durumunda olan Ö. Yüce’nin hazır bulunmayışından kaynaklandığını kabul eder. Öte yandan, bunun, yetkili makamlar önündeki yargılamanın uzamış olmasını başlı başına haklı çıkardığı söylenemez. Aksine, Bakırköy Ağır Ceza Mahkemesi’nin davayı zamanlıca sonuçlandırmak için gereken özeni göstermemesi, yargılama öncesi soruşturmadaki noksanlarla birleştiğinde, davanın gereksiz yere uzamasına neden olmuştur. Bu bağlamda, AİHM, düzensiz ve uzun aralıklarla 8 Nisan 1994 ile 24 Şubat 2006 tarihleri arasında yapılan otuz üç duruşma boyunca, ilk derece mahkemesinin yalnızca Ö. Yüce’nin ifadesine odaklandığını, davanın olaylarını aydınlığa kavuşturmak için başka hususları araştırmadığını gözlemler. Bu süre boyunca sanık polis memurları yalnızca bir kez dinlenmiştir. Yargıtay’ın, davayı, soruşturmanın eksik yapılması nedeniyle makul süre içinde bozup, iade etmesinin peşinden, ağır ceza mahkemesi 21 Kasım 2007 tarihinde müteveffanın tıbbi kayıtlarını istemiş, olayların üzerinden on dört yıldan fazla bir süre geçtikten sonra tanık olarak başka kişileri dinlemeye karar vermiştir. Bu koşullarda, ağır ceza mahkemesinin, bir kimsenin gözaltında hayati tehlike oluşturan bir kafa travmasının ardından öldüğü bir davada yeterli ivedilikle ve gerekli özeni göstererek makul süre içinde hareket ettiği sonucuna varılamaz.

Ek olarak, AİHM, hakkında soruşturma yürütülen memurların görevden alınmalarının, kanun dışı fiillere bulaşıldığı ya da bu fiillere müsamaha edildiği izleniminin oluşmasını önlemek bakımından çok önemli olduğunu hatırlatır (bkz. Abdülsamet Yaman - Türkiye, 32446/96).

Yukarıda belirtilenler göz önünde bulundurulduğunda ve neredeyse on beş yıl sonra, olayları aydınlığa kavuşturmak ve Harun Çetin’in gözaltında maruz kaldığı iddia edilen kötü muamelenin sorumlularını teşhis edip, cezalandırmak için başlatılan cezai yargılamanın halen derdest durumda olduğu kaydedildiğinde, AİHM, Harun Çetin’e yapıldığı iddia edilen kötü muamelenin nedeni ve sorumluluğuna ilişkin etkili bir soruşturma yapıldığı biçiminde bir değerlendirmeyi kabul edemez. Bu koşullarda, AİHM, AİHS’nin 2. ve 3. maddelerinin usul yönünden ihlal edildiği sonucuna varır. Buna göre Hükümet’in ön itirazı reddedilmelidir.

II. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat ve yargılama giderleri

20 Mayıs 2008 tarihli görüşlerinde başvuranlar meblağ belirtmeden AİHM’den maddi ve manevi tazminata hükmetmesini istemişlerdir. Maddi tazminata ilişkin olarak başvuranlar, Harun Çetin’in hastaneye kaldırılıp tedavi altına alınması sırasında meydana gelen hastane masrafları, yolculuk ve yaşam giderleriyle Harun Çetin’in ileride getireceği maddi destek kaybı ve yargılama giderlerine atıfta bulunmuşlardır.

Hükümet AİHM’den başvuranların maddi tazminat taleplerini reddetmesini istemiştir.

Başvuranların maruz kaldıklarını iddia ettikleri maddi zarara ilişkin olarak, AİHM, tespit edilen ihlaller ile iddia konusu tıbbi masraflar, yolculuk ve yaşam giderleriyle Harun Çetin’in ileride getireceği maddi destek kaybına ilişkin talep edilen dayanaksız maddi tazminat arasında illiyet bağı görememektedir. Ayrıca, vasıfsız ve destekleyici delilden yoksun oldukları göz önünde bulundurarak, AİHM başvuranların yargılama giderleriyle ilgili taleplerinin dayanaksız olduğu sonucuna varmıştır. Davanın koşullarını göz önünde bulundurarak, hakkaniyete uygun surette, Nafiye Çetin’e 10.000 EUR, diğer başvuranların her birine ise 5.000’er EUR ödenmesine hükmetmiştir.

B. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artışın eklenmesinin uygun olduğuna karar vermiştir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AİHM, OYBİRLİĞİYLE

1. Hükümet’in iç hukuk yollarının tüketilmemesine ilişkin itirazını esasla birleştirip reddetmeye;

2. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;

3. AİHS’nin 2. ve 3. maddelerinin usul bakımından ihlal edildiğine;

4. (a) AİHS’nin 44. maddesi’nin 2. fıkrası gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, Savunmacı Hükümet tarafından başvuranlara, izleyen meblağların, ödeme tarihinde geçerli olan döviz kuru üzerinden Savunmacı Hükümet’in ulusal para birimine çevrilmek üzere ödenmesine;

(i) Nafiye Çetin’e 10.000 EUR (on bin Euro), diğer başvuranların her birine 5.000’er EUR (beş biner Euro) manevi tazminat ve

(ii) yukarıdaki meblağlara uygulanabilecek her türlü vergi;

(b) yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

5. Başvuranların adil tatmine ilişkin diğer taleplerinin reddedilmesine

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar, İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3. fıkraları uyarınca 7 Nisan 2009 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy