Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2. Daire 2004/42894 Esas 2009/ Karar

(AİHS m. 6, 34, 35, 41, 44, 1 Nolu Protokol) (HORNSBY - YUNANİSTAN DAVASI) (ÇİÇEK VE ÖZTEMEL VE DİĞER 6 DAVA - TÜRKİYE DAVASI)

(Başvuru no. 42894/04, 42904/04, 42905/04, 42906/04, 42907/04, 42908/04, 42909/04 ve 42910/04)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

13 Ocak 2009

İşbu karar AİHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli düzeltmelere tabi olabilir.

USUL

Bu dava, Mehmet Arat, Hacı Atsız, Mehmet Atsız (Hakim oğlu), Edip Çelik, Ramazan Alaca, Erdal Güneş, Mehmet Atsız ve Mehmet Can (“başvuranlar”) adlı sekiz T.C. vatandaşı tarafından Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, 6 Eylül 2004 tarihinde, İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi -AİHS”) 34. maddesi uyarınca yapılan 42894/04, 42904/04, 42905/04, 42906/04, 42907/04, 42908/04, 42909/04 ve 42910/04 numaralı sekiz başvuru sonucu görülmektedir.

Başvuranlar Diyarbakır Barosu avukatlarından Fırat Ülger tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Sırasıyla 1975, 1970, 1972, 1967, 1963, 1972, 1961 ve 1972 doğumlu başvuranlar Şölen beldesinde ikamet etmektedirler.

Başvuranların tümü Şölen Belediye’sinde işçi olarak çalışırken 29 Nisan 1999 tarihinde sözleşmeleri feshedilmiştir.

Başvuranlar 1999 yılında değişik tarihlerde Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nde Şölen Belediyesi hakkında dava açmışlar, geçerli yasa uyarınca ödenmemiş maaşlarıyla hak kazandıkları diğer maddi ödemelerin yapılmasını talep etmişlerdir.

Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi 3 Kasım 1999 ve 30 Aralık 1999 tarihlerinde verdiği kararlarda başvuranların iddialarını kısmen kabul etmiştir.

Başvuranlar Aralık 1999 ile Mart 2000 tarihleri arasında Şölen Belediyesi hakkında icra takibine başlamış, Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin ödenmesine hükmettiği meblağı yasal faiziyle beraber almak istemişlerdir.

Başvuranların talep ettiği meblağlar aşağıdaki gibidir:


Başvuru no. Başvuran Türk Lirası olarak meblağ Yaklaşık olarak
Euro karşılığı

42894/04 Mehmet Arat 791.793.180 1.440

42904/04 Hacı Atsız 1.481.705.734 2.700

42905/04 Mehmet Atsız (Hakim oğlu) 3.670.205.743 6.680

42906/04 Edip Çelik 3.299.888.955 6.000

42907/04 Ramazan Alaca 3.409.954.582 6.200

42908/04 Erdal Güneş 976.729.112 1.780

42909/04 Mehmet Atsız 4.918.063.504 8.950

42910/04 Mehmet Can 2.792.467.421 5.080

İcra takibi sırasında başvuranlar paralarını Şölen Belediyesi’nin Ziraat Bankası’ndaki hesabından çekmeye çalışmışlar ancak bu girişimden sonuç alamamışlardır. Banka, Şölen Belediyesi’nin hesaba yatırdığı paranın kamu hizmetleri için ayrılmış özel fona tahsis edilmesi nedeniyle ödeme yapmayı reddetmiştir. Bunun ardından Şölen Belediyesi Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararını uygulamamak için tüm parasal varlığını özel fona aktarmıştır.

Bu kararın verilmesi sırasında başvuranların paralarını alma girişimleri sürmekteydi.

HUKUK

Başvuruların olaylar ve hukuk açısından benzerlikleri göz önünde bulundurulduğunda, AİHM bunları birleştirmenin uygun olduğu kanısındadır.

I. AİHS’YE EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar Şölen Belediyesi’nin Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararını uygulamamasının AİHS’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi çerçevesinde kendilerini mülkiyetlerinden yoksun bıraktığından şikayetçi olmuştur.

Hükümet bu sava itiraz etmiş, başvuranların paralarının ödenmemesinin ardında yatan nedenin Şölen Belediyesi’nin karşı karşıya olduğu mali sorunlar olduğunu belirtmiştir. Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararı geçerliliğini koruduğu için başvuranlar mülkiyetlerinden mahrum bırakılmamıştır.

A. Kabuledilebilirliğe ilişkin

Hükümet, başvuranların paralarını almak için başlattıkları icra takibinin halen devam etmesi nedeniyle iç hukuk yollarını tüketme koşulunu yerine getirmediklerini savunmuştur. Hükümet ayrıca başvuranların ulusal mahkemelerde esas olarak AİHS’yle ilişkili şikayet sunmadıklarını belirtmiştir. Başvuranlar iç hukuk yollarını tüketme koşulunu yerine getirdiklerini, ulusal düzeydeki çabalarının halen sürmekte olduğunu ileri sürmüşlerdir. Şölen Belediyesi ulusal mahkemelerin kararını uygulamamak için elinden gelen her şeyi yapmıştır.

AİHM, Devlet aleyhine açtığı dava sonucunda lehine icra edilebilir bir karar alınan kimselerden kararın uygulanması için ilave süreçlere başvurmalarının istenemeyeceğini yineler (bkz. Demirhan ve Diğerleri; Metaxas - Yunanistan, 8415/02). Her koşulda, başvuranların 1999 yılının Aralık ayından bu yana yararlandığı hukuk yolları, ulusal makamları borçlu oldukları meblağları ödemeye zorlayacak sonuca götürme yolunda makul olasılıklar sunmaktan uzak olmuştur.

Sonuç olarak AİHM, Hükümet’in iç hukuk yollarının tüketilmesine ilişkin itirazını reddeder.

AİHS’nin 35. maddesinin 3. fıkrası çerçevesinde bu şikayetin dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca başka bir gerekçe altında da kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esaslar

AİHM, icraya konulabilirliği yeterince ispat edildiği takdirde bir “alacağın” Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi çerçevesinde bir “mülk” teşkil edebileceğini yinelemektedir (bkz. Stran Greek Refineries ve Stratis Andreadis - Yunanistan).

Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 1999 yılında aldığı karar başvuranlara icra edilebilir bir alacak sağlamış, başvuranlar 1999 ve 2000 yıllarında icra takibi başlatmışlardır. Başvuranların lehlerinde olan sözkonusu kararları uygulatma imkânlarının bulunmaması, 1 no’lu Protokolün 1. maddesinin ilk paragrafının birinci cümlesinde belirtilen mülkiyet dokunulmazlığı hakkına bir müdahale teşkil etmiştir.

Ulusal makamlar Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararlarını uygulamayarak başvuranların hakkı olan paraları almalarını engellemişlerdir. Hükümet bu müdahale için hiçbir gerekçe sunmamış, AİHM ise kaynak yetersizliğinin böylesi bir ihmali haklı çıkaramayacağı kanısına varmıştır (bkz. mutatis mutandis, Ambruosi - İtalya, 31227/96).

Dolayısıyla AİHS’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin tüm başvuranlara ilişkin olarak ihlal edildiği anlaşılmıştır.

II. AİHS’NİN 6/1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararlarının uygulanmamasının AİHS’nin 6/1 maddesini de ihlal ettiğinden şikayetçi olmuştur.

Hükümet bu sava itiraz etmiştir.

AİHM, bu şikayetin yukarıda incelenen şikayetle bağlantılı olduğunu, bu nedenle benzer biçimde kabuledilebilir ilan edilmesi gerektiğini kaydeder.

AİHM, 6/1 maddenin herkese mahkemelerde medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili her türlü talepte bulunma hakkı sağladığını; maddenin bu şekilde “dava hakkı”nı da kapsadığını, hukuk mahkemelerinde dava açma imkanı sağlayan mahkemeye erişim hakkının da bunun bir parçası olduğunu yineler. Sözleşmeye taraf bir ülkenin adli sisteminin nihai ve zorunlu bir yargı kararının taraflardan birinin hilafına yerine getirilmemesine göz yumması halinde AİHS’nin 6/1 maddesi ile güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı aldatıcı olacaktır. 6/1 maddenin davacılara tanınan yargısal teminatları - adil yargılanma, duruşma yapılması ve davanın makul sürede görülmesi - güvence altına alırken, yargı kararlarının icra edilmesini güvence altına almadığını düşünmek mümkün değildir. 6. maddeyi yalnızca mahkemeye erişim ve davaların işleyişiyle ilişkili olduğu biçimde yorumlamak, Sözleşmeye Taraf Devletlerin AİHS’yi kabul ettiklerinde gözetmeyi taahhüt ettikleri hukukun üstünlüğü ilkesiyle bağdaşmayacak durumlara mahal verirdi. Bu nedenle, bir mahkeme kararının uygulanması, 6. maddenin amaçları doğrultusunda “yargılamanın” bir parçası olarak değerlendirilmelidir (bkz. Hornsby - Yunanistan).

Bir devlet borcunu ödememek için kaynak yetersizliğini mazeret olarak sunamaz. Bir kararın icrasında yaşanan gecikme belirli koşullarda mazur kabul edilebilirse de bu gecikmenin 6/1 maddesi ile güvence altına alınan bir hakkın özüne halel getirmemesi gerekir (bkz. Immobiliare Saffi - İtalya (BD), 22774/93). Mevcut davada Şölen Belediyesi’nin yaşadığı iddia edilen mali zorluklardan ötürü başvuranların lehlerine sonuçlanan bir davanın sonucundan yararlanmaları engellenmemelidir.

Oysa ki, yukarıda işaret edildiği üzere, Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 1999 yılında aldığı karar hiçbir şekilde uygulanmamıştır.

Yukarıda belirtilenler ışığında, AİHM, makamların mevcut davada nihai yargı kararını uygulamak için alınması gereken önlemleri dokuz yıl boyunca almayarak 6/1 maddenin hükümlerini tüm olumlu etkilerinden yoksun bıraktıkları kanısına varır.

Buna göre AİHS’nin 6/1 maddesi tüm başvuranlar bakımından ihlal edilmiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuranlar maddi tazminat olarak aşağıdaki meblağları talep etmişlerdir. Bu meblağlar, başvuranların şikayetlerini AİHM’ye sundukları 3 Temmuz 2008 tarihinde geçerli olan döviz kuru üzerinden Savunmacı Devlet’in ulusal para biriminden Euro’ya çevrilmiştir.

Başvuranlara göre, bu meblağlar Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kendilerine ödenmesine hükmettiği meblağ, yasal faizi, ulusal mahkemelerde kendilerini temsil eden avukatlar için ödenen avukatlık ücreti ve ulusal mahkemelerde meydana gelen diğer masrafları kapsamaktadır. Meblağlar aşağıdaki gibidir:

Mehmet Arat: 2.322 Euro (EUR)

Hacı Atsız: 6.164 EUR

Mehmet Atsız (Hakim oğlu): 13.589 EUR

Edip Çelik: 11.161 EUR

Ramazan Alaca: 10.474 EUR

Erdal Güneş: 2.943 EUR

Mehmet Atsız: 9.024 EUR

Mehmet Can: 5.714 EUR

Başvuranların her biri manevi tazminat olarak 50.000’er EUR talep etmişlerdir.

Hükümet başvuranların talep ettiği meblağlara itiraz etmiş, taleplerin hiçbir kanıtla desteklenmediğini ve farazi hesaplamalara dayandırıldığını öne sürmüştür. Ayrıca manevi tazminat taleplerinin haddinden yüksek ve dayanaksız olduğunu belirtmiştir.

AİHM, AİHS’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlalinin tespit edilmesi çerçevesinde, başvuranların maddi tazminat hakkı bulunduğu kanısındadır. Başvuranların şikayetinin Şölen Belediyesi’nin kendilerine borçlu olduğu meblağı ödememesinden kaynaklandığı düşünüldüğünde, AİHM, Hükümet’in, ödenmemiş bu borcu, iç hukuka göre geç ödenen borçlara uygulanan faizle beraber ödemesinin, başvuranların maddi tazminat taleplerini tatmin edeceği sonucuna varır.

Ulusal mahkeme kararının uygulanmadığı geniş zaman dilimi nedeniyle AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiği tespiti göz önüne alındığında, AİHM, başvuranların maruz kaldıkları zararın yalnızca ihlalin tespit edilmesiyle yeterince telafi edilemeyeceği kanısına varır. AİHM, davanın koşulları ile içtihadını göz önünde bulundurarak (bkz. Demirhan ve Diğerleri; Aygün ve Diğerleri - Türkiye, 5325/02, 5353/02 ve 27608/02; Çiçek ve Öztemel ve Diğerleri -Türkiye, 74069/01, 74703/01, 76380/01, 16809/02, 25710/02, 25714/02 ve 30383/02) başvuranların her birine 5000’er EUR manevi tazminat ödenmesine hükmeder.

B. Yargılama gideri

Sekiz başvurandan her biri AİHM önünde meydana gelen yargılama gideri için 2.934’er EUR talep etmişlerdir. Başvuranlar taleplerini desteklemek için kendileri ve avukatları tarafından imzalanmış harç anlaşmasını sunmuşlardır.

Hükümet bu taleplere itiraz etmiştir.

AİHM’nin içtihadına göre, yargılama giderleri, ancak gerçekliği ve gerekliliği kanıtlandığı ve makul bir meblağ olduğu takdirde başvurana geri ödenir. Bu davada, AİHM, sahip olduğu bilgiler ve yukarıda belirtilen ölçütler ışığında, başvuranların her birine, tüm başlıklar altındaki masrafları kapsayacak biçimde 500’er EUR tazminat ödenmesinin makul olduğu sonucuna varmıştır.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artışın eklenmesinin uygun olduğuna karar vermiştir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AİHM, OYBİRLİĞİYLE

1. Başvuruları birleştirmeye;

2. Başvuruların kabuledilebilir olduğuna;

3. AİHS’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine;

4. AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

5. (a) AİHS’nin 44. maddesi’nin 2. fıkrası gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, Ergani Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kendilerine ödenmesine hükmettiği meblağın, ulusal hukukta geçerli olan yasal gecikme faiziyle beraber Savunmacı Hükümet tarafından başvuranlara ödenmesine; ayrıca aynı süre içinde Savunmacı Hükümet’in başvuranlardan her birine izleyen meblağları, ödeme tarihinde geçerli olan döviz kuru üzerinden Savunmacı Hükümet’in ulusal para birimine çevrilmek üzere ödemesine;

(i) uygulanabilecek her türlü vergi ile beraber 5.000 EUR (beş bin Euro) manevi tazminat ve

(ii) uygulanabilecek her türlü vergi ile beraber 500 EUR (beş yüz Euro) yargılama gideri

(b) yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Başvuranların adil tatmine ilişkin diğer taleplerinin reddedilmesine

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar, İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3. fıkraları uyarınca 13 Ocak 2009 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy