(AİHS m. 8, 9, 35) (5393 S. K. m. 14) (1593 S. K. m. 224, 225) (5216 S. K. m. 7) (KUTZNER - ALMANYA DAVASI)
(Başvuru No. 46352 / 10)
KABUL EDİLEBİLİRLİK HAKKINDA KARAR
21 Ocak 2014 tarihinde,
Başkan
Guido Raimondi,
Yargıçlar
Işıl Karakaş,
Peer Lorenzen,
András Sajó,
Neboja Vucinic,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Egidijus Kuris, ve Bölüm Yazı İşleri Müdürü Stanley Naismithin katılımıyla oluşturulan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölümü) Daire olarak, 5 Temmuz 2010 tarihinde yapılan başvuruya ilişkin gerçekleştirilen müzakereler sonrasında, aynı tarihte aşağıdaki kararı vermiştir:
OLAYLAR
1. Başvuran Kemal Şişman, T.C. vatandaşı olup 1956 doğumludur ve Kocaeli' de ikamet etmektedir.
A. Davanın koşulları
2. Başvurunun kendine özgü koşulları, başvuranlar tarafından ifade edildiği şekilde aşağıdaki gibi özetlenebilir.
3. Başvuran, defin konusunda belediyeleri yetkilendiren, Belediyelere ilişkin 5393 sayılı Kanunun 14. maddesine dayanarak, 25 Şubat 2008 tarihinde Kocaeli (İzmit) Belediyesine bir yazı yazmış ve öldükten sonra yakılma isteğini dile getirerek aşağıdakileri sormuştur:
- Kocaeli Belediyesinin, başvuranın öldükten sonra yakılma vasiyetine ilişkin yetkili olup olmadığı,
- yetkili değilse, hangi devlet organının bunun için yetkili olduğu,
- bu bağlamda hiçbir devlet organının yetkili olmadığı varsayılırsa, hangi koşullar altında bu talebin yerine getirilebileceği.
4. Kocaeli Belediyesi, 8 Nisan 2008 tarihli bir yazıyla, Sağlık Bakanlığı'na aşağıdaki hususlar için başvurmuştur:
- başvuranın öldükten sonra yakılması vasiyetine cevap vermek için sorumluluğun kendisine ait olup olmadığı,
- yetkili değilse, hangi devlet organının bunun için yetkili olduğu,
- öldükten sonra yakılmak isteyen kişilerin hangi makama ve nasıl başvurabilecekleri,
- bu tür bir talebi değerlendirmek için yetkili devlet organı bulunmadığı varsayılırsa, hangi koşullar altında yakılma vasiyetinin yerine getirilebileceği.
5. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Umumi Hıfzıssıhhaya ilişkin 1593 sayılı Kanunun 224. maddesi ve Büyükşehir Belediyesine ilişkin 5216 sayılı Kanunun 7. maddesinin s) bendi gereğince, krematoryum inşa edilmesi için belediyelerin yetkili olduğuna dair şüphe bulunmadığı ancak belediyelerin söz konusu kanuni hükümleri yerine getirmek gibi görevleri olmadığına dair Kocaeli Belediyesine cevap vermiştir. Dolayısıyla, Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, kendi nüfusunu, bu konudaki ihtiyaçları ve bu tür projenin maliyetini dikkate alarak, bu bağlamda yapılan bütün taleplerin her birini incelemenin kendisine ait olduğu sonucuna varmaktadır.
6. Kocaeli Belediyesi Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğü, 18 Haziran 2008 tarihli bir yazıyla, başvuranı Sağlık Bakanlığının cevabından haberdar etmiştir. Ayrıca, Kocaeli Belediyesi Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğü ilk araştırmalardan ulusal düzeyde bu hizmetin bulunmaması nedeniyle, hiçbir belediyenin bu tür bir altyapıya sahip olmadığı anlaşılmaktadır. Sonuç olarak, Kocaeli Belediyesi Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğü, başvuranın talebinin, bu türden ilk olduğunu ve krematoryum inşa edilmesinin 18 Ağustos 2006 tarihinde Belediye Meclisi tarafından oylanan 2007-2011 yılları arasında belediyenin stratejik planında kaydedilmediğini beyan etmiştir.
7. Başvuran, 9 Temmuz 2008 tarihinde, öldükten sonra cenazesinin yakılması talebinin Kocaeli Belediyesi tarafından reddedildiğini iddia ederek, Kocaeli Belediyesi kararının iptal edilmesi talebiyle Kocaeli Bölge İdare Mahkemesine başvurmuştur.
8. Kocaeli Bölge İdare Mahkemesi, 16 Temmuz 2008 tarihinde, davanın esasını incelemeksizin bu talebi reddetmiştir. Kararında mahkeme, başvurandan gelen bilgi edinme talebine ilişkin idarenin aldığı kesin tedbiri değil ancak sadece cevap vermesi söz konusu olduğu gerekçesiyle, bu tür bir inceleme yapmanın mümkün olmadığını ifade etmektedir.
9. Başvuran, 11 Ağustos 2008 tarihinde, Danıştay önünde temyizde bulunmuştur. Temyiz dilekçesinde, başvuran idarenin cevabının, kamu hizmetine erişimi için hiçbir uygulama yapılmayacağının açıkça tespit edilmesi nedeniyle, şüphesiz bunun mümkün olmadığını savunmaktadır. Başvuran, 2011 yılına kadar, belediyenin özel şirketler aracılığıyla bu hizmetin yurttaşlarına sağlamaları gerektiğini üstelik yurtdışında cenaze yakımı düzenlemeleri ve küllerin ülkeye iade etmeleri gerektiğini eklemektedir. Sonuç olarak, başvuran özel bir şirket ile bu tür bir sözleşmeden kaynaklanan masrafların, belediyenin sorumluluğunda olması gerektiğini değerlendirmektedir.
10. Başvuran, 4 Şubat 2009 tarihli diğer bir dilekçede, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Anayasa tarafından öngörülen eşitlik ilkesini ileri sürmektedir.
11. Danıştay, 15 Nisan 2009 tarihinde, alınan kararın işleme ve kanuna uygun olduğu kanaatine vararak, ilk derece mahkemesi kararını onaylamıştır.
12. Başvuran, 18 Haziran 2009 tarihinde, bu karar için düzeltme talebinde bulunmuştur. Başvuran, hayatını kaybetmeden önce vasiyetinin bilinmesinin olağan göründüğünü ve Kocaeli Belediyesi'nin cevabının kremasyon talebinin (cenazenin yakılması) reddedilmesiyle sonuçlandığını belirtmektedir. Başvuran, her bireyin vücudunu imha etme yetkisi ve hakkı olduğunu iddia ederek Sözleşmenin 8. maddesinde belirtilen özel hayata saygı hakkını ileri sürmektedir.
13. Danıştay, 14 Mayıs 2010 tarihinde, bu talebi reddetmiştir.
14. Başvuran, özel bir şirketin yurtdışındaki kremasyon maliyetinin ve küllerin Türkiyeye iadesinin 5 800 EUR olduğunu belirleyerek, bilgi olarak teklif sunmaktadır (2006 yılı için geçerli). Başvuran, ne kendisinin ne de çocuklarının bu masrafları karşılayamacak durumda olduğunu belirtmektedir.
B. İlgili iç hukuk
15. 6 Mayıs 1930 tarihinde resmi gazetede yayımlanan Umumi Hıfzısıhha hakkında 24 Nisan 1930 tarihli ve 1593 sayılı Kanunun 224. maddesi gereğince, krematoryum inşa etmek isteyen her belediyenin, öncelikle Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti aracılığıyla bu bağlamda geliştirilen projeyi onaylaması gerekmektedir. Ardından her belediye, onay alındıktan sonra inşaata başlayabilmektedir.
Bu kanunun 225. maddesinde, kremasyon inşa edilebilmesi için gerekli bütün belgeler sıralanmaktadır.
16. 10 Temmuz 2004 tarihli Büyükşehir Belediyelerine ilişkin 5216 sayılı Kanunun 7. maddesinin s) bendi uyarınca, belediyelerin mezarlık alanlarını tespit etme, mezarlıklar tesis etme, işletme, işlettirme, defin ile ilgili hizmetleri yürütme yükümlülüğü bulunmaktadır.
ŞİKAYETLER
17. Başvuran, Sözleşme'nin 9. maddesini ileri sürerek, yerel mahkemeler tarafından talebinin reddedilmesinin düşünce, vicdan ve inanç özgürlüğü hakkını ihlal ettiğini iddia etmektedir.
Ayrıca başvuran, Sözleşme'nin genel ilkelerinin ihlal edildiğini öne sürmektedir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME
18. Başvuran, yerel mahkemeler tarafından talebinin reddedilmesinin, Sözleşme'nin genel ilkelerine aykırı olduğunu ve Sözleşme'nin 9. maddesinde belirtilen inanç, vicdan ve düşünce özgürlüğüne bir ihlal teşkil ettiğini iddia etmektedir.
19. Mahkeme, davaya ilişkin olay ve olguların hukuki değerlendirmesini yapma yetkisinin kendisine ait olduğunu ve bu değerlendirmeyi yaparken başvuranların ya da hükümetlerin yaptığı tanımlamalarla bağlı olmadığını hatırlatmaktadır. Örneğin, Mahkeme, jura novit curia ilkesi gereğince, şikayetleri, tarafların ileri sürmediği kanun maddeleri veya paragraflar açısından da resen inceleme yetkisine sahiptir. Aslında bir şikayet, ileri sürülen basit hukuki araç ve argümanlarla değil, dile getirilen olay ve olgular çerçevesinde belirginleşir (bkz., mutatis mutandis, Guerra ve diğerleri / İtalya, 19 Şubat 1998, § 44; Karar ve hükümlerin derlemesi 1998-1; Berktay / Türkiye, no.22493/93, § 167, 1 Mart 2001).
20. Ardından Mahkeme, başvuranın öldükten sonra küllerinin evinin etrafına serpiştirilmesi talebinin, Sözleşmenin 9. maddesi uyarınca dini inançların ibadetlerle açıklanamayacağı şeklinde değerlendirildiği ancak başvuranın özel hayatına sıkı sıkıya bağlı bulunmasından bu talebinin Sözleşmenin 8. maddesinin uygulama alanına girdiğini gösteren Komisyon X. / Almanya Kararına (No. 8741/79, 10 Mart 2001 tarihli Komisyon kararı, Kararlar ve Raporlar (KR) 24, p. 137) atıfta bulunmaktadır. Daha sonra, Mahkeme Elli Poluhas Dödsbo / İsveç Kararında (No. 61564/00, § 24, AİHM 2006-I) başvuranın eşinin öldükten sonra küllerinin bulunduğu kavanozun gönderilmesi talebinin reddedilmesinin de, Sözleşmenin 8. maddesinin uygulama alanına girdiğini değerlendirmiştir.
21. Bu içtihat ışığında Mahkeme, mevcut davanın koşullarında, defin şekli seçiminin ve bu cenaze koşullarının rahatlıkla yerine getirilmesi imkanının, başvuranın özel hayatıyla yakından bağlantılı olduğu kanaatindedir. Dolayısıyla başvuranın müracaatına dayanarak Sözleşmenin 9. maddesini ileri sürmesine rağmen, Mahkeme, başvuranın şikayetinin, somut olayda ilgili kısımlarının aşağıda belirtildiği gibi, Sözleşmenin 8. maddesi açısından incelenmesi gerektiği kanaatindedir:
1. Herkes özel ve aile hayatına (
) saygı gösterilmesi hakkına sahiptir.
22. Mahkeme, Sözleşme'nin 8. maddesinin özellikle kamu yetkisinin keyfi müdahalelerine karşı kişiyi koruma amacı bulunuyorsa, bu tür müdahaleleri önlemek için Devlete emir vermekle yetinmemektedir: oldukça olumsuz olan bu anlaşmaya, özel hayata gösterilmesi gereken saygıya bağlı pozitif yükümlükler eklenebilmektedir (Bk. birçok karar arasında, X ve Y / Hollanda, 26 Mart 1985, 23 paragraf, Seri A No. 91).
23. İki durumda da, bütün olarak toplumun ve kişinin olası menfaatlerini korumak için adil dengenin dikkate alınması gerekmektedir; aynı şekilde, hatta iki olasılıkla Devlet belirli bir takdir yetkisine sahiptir (Bk., örneğin, Nuutinen / Filandya, No. 32842796, § 127, AİHM 2000-VIII ve Kutzner / Almanya, No. 46544/ 99, §§ 61. ile 62., AİHM 2002-I). Ayrıca 1. § öngörülen pozitif yükümlülükler için dahi, 2. § belirtilen ''yükümlülükler istenilen ''denge'' ''arayışında'' belirli rol oynayabilmektedir (Maurice / Fransa (BD), No. 11810/03, §114., AİHM 2005-IX).
24. Diğer taraftan, şeffaflık yönü eksik bulunan riayet kavramında, Devletler kişilerin ve toplumun kaynakları ve ihtiyaçlarına göre Sözleşme'deki görüşün sağlanması amacıyla, gereken tedbirleri belirlemek için takdir yetkisine sahiptirler (bu arada anılan, Maurice, 116§).
25. Ayrıca Mahkeme, Sözleşme mekanizmasının ayrılmaz temel rolünü hatırlatmaktadır. Ulusal makamlar, doğrudan demokratik meşruluğa sahiptirler ve ulusal makamların bölgesel bağlamda ve ihtiyaçlar hakkında karar vermek için uluslararası hakimden daha iyi konumda olduklarını Mahkeme genellikle birçok defa dile getirmiştir (Bk., örneğin, Hatton ve diğerleri / Birleşik Krallık (BD), No. 36022/97, AİHM 2003-VIII).
26. Somut olayda, Mahkeme başvuranın yaşamı boyunca, öldükten sonra yakılmasını vasiyet ettiğini ve bu durumun gerçekleştirilmesine dair koşulları yerel makamlardan öğrendiği gözlemlemektedir. Yerel makamlar, başvuranı gerek ulusal gerekse kendi ikamet yeri düzeyinde vasiyetine cevap vermeyi sağlayan altyapıların bulunmadığı konusunda bilgilendirmişlerdir (yukarıdaki 6. paragraf).
27. Mevcut dava koşullarında, Mahkeme için, başvuranın öldükten sonra yakılması vasiyetinin yerine getirilmesi amacıyla, Devletin gerekli tedbirleri alması için pozitif yükümlülüğünün olup olmadığını belirlemesi söz konusudur.
28. Bu bağlamda Mahkeme, Türkiyede cenaze işleminin belediyelere büyük ölçüde verilen kamu hizmeti görevi taşıdığını ve diğer taraftan mezarlıkların oluşturulması ile yönetimini içerdiğini gözlemlemektedir. Aynı şekilde krematoryumların inşa edilmesi, genellikle belediyelerin yetkisine girmektedir (yukarıdaki 15. paragraf). İç hukuk gereğince, kendi nüfusu, bu konudaki ihtiyaç, bu tür bir inşaat türünün maliyeti, her türlü kremasyon talebi dikkate alındığında, incelemek Büyükşehir Belediyelerinin her birine aittir (yukarıdaki 5. paragraf).
29. Dolayısıyla, iç hukukta, bir kişinin öldükten sonra kendi iradesiyle yakılma tercihi imkanını reddeden hüküm bulunmamaktadır (yukarıdaki 5. paragraf).
30. Mahkeme dosyadaki deliller okunduğunda, Kocaeli Belediyesi Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğünün başvurana cevabında, başvuranın öldükten sonra yakılması talebinin bu türden ilk olduğu ve krematoryum inşa edilmesinin 2007-2011 yılları arasında belediyenin stratejik planında yer almadığını (yukarıdaki 5. paragraf), tespit etmektedir.
31. Bu bağlamda, Mahkeme, yetkili ulusal makamların kullanılabilir kaynaklar ile toplumun ihtiyaçları bakımından, bu tür bir değerlendirmeyi yapmak için en iyi konumda bulunmaları nedeniyle, üye bir Devletin cenaze işlemleri alanında geliştirmesi gereken altyapı hizmetleri konusunda ihtiyaçlar açısından kendi değerlendirmesini bu makamların değerlendirmesinin yerine koymakla şüphesiz yükümlü olmadığının vurgulanması gerektiği kanaatindedir.
32. Somut olayda, yerel makamların ayrıca bu konuda sahip oldukları takdir yetkisini aştıklarını veya sağlanan adil dengeyi bozduklarını makul olarak iddia edemeyiz.
33. Sonuç olarak Mahkeme, yurtdışında kremasyon işlemini ve ardından küllerin Türkiyeye iadesini yapmakla görevli olan özel bir şirketin hizmetlerine başvuranın yaptığı masraflarını iletme imkanının bulunduğunu gözlemlemektedir. Bu tür bir yardımı sunma maliyetiyle ilgili olarak, Mahkeme Sözleşmenin 8. maddesinin, yerel makamların bu görevi üstlenmesini gerektirecek şeklinde yorumlanamayacağını vurgulamaktadır.
34. Sonuç olarak, başvuranın bu şikayeti açıkça dayanaktan yoksundur ve Sözleşme'nin 35. maddesinin 3. ile 4. fıkralarının uygulanmasıyla reddedilmelidir.
Bu gerekçelerle, Mahkeme, Oybirliğiyle,
Başvurunun kabul edilemez olduğuna karar vermiştir. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy