(AİHS. m. 5, 6, 34, 35) (765 S. K. m. 61, 147) (RAMAZAN CEM GÜRDENİZ - TÜRKİYE DAVASI)
KABUL EDİLEBİLİRLİK HAKKINDA KARAR
Başkan,
Andras Sajö,
Yargıçlar,
Işıl Karakaş,
Neboja Vucinic,
Helen Keller,
Paul Lemmens,
Robert Spano,
Jon Fridrik Kjolbro,
ve Bölüm Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Abel Camposun katılımıyla daire olarak 3 Mart 2015 tarihinde toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm), 4 Temmuz 2011 tarihli yukarıda belirtilen başvuruyu dikkate alarak gerçekleştirdiği müzakerelerin ardından aşağıdaki kararı vermiştir:
OLAYLAR
1. Başvuran, Abdullah Dalay, Türk vatandaşı olup 1953 doğumludur ve İstanbulda tutuklu bulunmaktadır. Başvuran, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde İstanbul Barosuna bağlı Avukat A. Koç tarafından temsil edilmiştir.
A. Davanın koşulları
2. Başvurunun kendine özgü koşulları, başvuran tarafından ifade edildiği şekilde aşağıdaki gibi özetlenebilmektedir.
1. Başvuranın tutuklanması ve hakkında açılan ceza davası
3. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, 2010 yılında, tümü Türk Silahlı Kuvvetleri mensubu generaller veya diğer subaylardan oluşan, Balyoz (Fransızcası "la masse veya İngilizcesi sledgehammer) olarak adlandırılan suç örgütüne üye olduğu iddia edilen birçok kişi hakkında ceza soruşturması başlatmıştır. Savcılık, söz konusu kişileri, 2002 ve 2003 yıllarında, olayların meydana geldiği tarihte yürürlükte olan eski Türk Ceza Kanununun 147. maddesi ile cezalandırılan bir eylem olan, seçilmiş Hükümeti zorla devirmeyi amaçlayan askeri bir darbe planına katılmakla suçlamıştır (Balyoz Davasına ilişkin daha detaylı bilgiler ve eylem planları için bk. Doğan/Türkiye (kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 28484/10, 10 Nisan 2012 ve Çakmak/Türkiye (kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 58223/10, 19 Şubat 2013).
4. 28 Mart 2010 tarihinde, İstanbul Cumhuriyet Savcısı tarafından Balyoz operasyon planıyla ilgili olarak dinlendikten sonra, başvuran, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi nöbetçi hakimi huzuruna çıkarılmıştır ve hakim, ilgilinin serbest bırakılmasına karar vermiştir.
5. Bilinmeyen bir tarihte, İstanbul Cumhuriyet Savcısı, 28 Mart 2010 tarihli karara karşı itirazda bulunmuştur ve başvuranın tutuklanmasını talep etmiştir.
6. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 4 Nisan 2010 tarihinde, başvuran hakkında tutuklama müzekkeresi çıkarmıştır.
7. 6 Nisan 2010 tarihli kararla, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, başvuran hakkında kuvvetli suç şüphesinin varlığını dikkate alarak, başvuranın tutuklanmasına hükmetmiştir.
8. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 18 Haziran 2010 tarihinde, ilgilinin tutuksuz yargılanmak üzere serbest bırakılmasına karar vermiştir.
9. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, 6 Temmuz 2010 tarihli iddianameyle, İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesinde, eski Ceza Kanununun 61. maddesiyle birlikte 147. maddesine (Bakanlar Kurulunu zorla devirme teşebbüsünü cezalandıran) dayanarak, başvuranın da aralarında bulunduğu birçok kişi hakkında ceza davası açmıştır.
10. Gölcük Donanma Komutanlığında, 6 Aralık 2010 tarihinde arama gerçekleştirilmiştir. Söz konusu arama, Balyoz operasyon planıyla ilgili birçok ek belgenin ele geçirilmesine imkan vermiştir.
11. 11 Şubat 2011 tarihli duruşmada, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Aralık 2010 tarihli arama sırasında ele geçirilen belgelerin içerdiği ek bilgileri dikkate alarak ve ilgilinin suçlu olduğuna dair şüpheleri güçlendirerek, savcının talebi üzerine başvuranın tutuklanmasına karar vermiştir.
12. Başvuran, tahliye edilmesi amacıyla İstanbul Ağır Ceza Mahkemesine birçok defa başvuruda bulunmuştur. Başvuran, özellikle, kendisi aleyhine yöneltilen suçlamaları destekleyen dijital belgelerin, gerçekte, birçok ordu mensubu subayı suçlamak ve ihraç etmek amacıyla sahte olarak veya bütün belgeler tahrif edilerek düzenlenen dosyalar olduğunu ileri sürmüştür. Başvuran, suç ortaklarıyla birlikte, Savcılık tarafından suçlamalarına dayanak olarak sunulan delil unsurlarının geçerli olmadığını göstermek amacıyla Ağır Ceza Mahkemesine karşı-bilirkişi raporlarını sunmuştur.
13. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, her defasında Savcılığın görüşüne uymuş ve mevcut delil durumuna, başvurana atılı suçların niteliğine ve hakkındaki kuvvetli şüphelere dayanarak, söz konusu başvuruları reddetmiştir.
14. İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesi, 21 Eylül 2012 tarihinde, Balyoz Davası ile ilgili kararını vermiş ve diğer kişiler arasında, başvuranı, eski Ceza Kanununun 61. maddesi ile birlikte 147. maddesi uyarınca, Bakanlar Kurulunu zorla devirmeye teşebbüs suçundan on sekiz yıl ağır hapis cezasına mahkûm etmiştir.
15. Yargıtay, 9 Ekim 2013 tarihli kararla, İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesinin kararını bozmuş ve başvuranın tahliyesine karar vermiştir.
16. Dosyada yer alan belgelere göre, başvuran hakkında açılan ceza davası, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesinde halen derdesttir.
2. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi, Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubuna yapılan başvuru
17. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu (Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu), 1 Mayıs 2013 tarihinde, Balyoz Davası kapsamında tutuklanan, başvuranın da aralarında bulunduğu 250 kişi hakkında 6/2013 sayılı kararını vermiştir (bu karardan alıntılar için bk., Gürdeniz/Türkiye (kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 59715/10, § 14, 18 Mart 2014).
B. İlgili iç hukuk ve uluslararası hukuk
18. İlgili iç hukuk ve uluslararası hukuk, Gürdeniz/Türkiye kararında (yukarıda anılan, §§ 15-28) belirtilmektedir.
ŞİKAYETLER
19. Başvuran, Sözleşmenin 5. maddesinin 1. fıkrasını ileri sürerek, suç işlediğine dair şüphe duyulmasını gerektirecek makul nedenler bulunmaksızın yakalanmasından ve tutuklanmasından şikayet etmektedir.
20. Yine bu madde açısından, başvuran, geçirdiği tutukluluk süresinden şikayetçidir. Başvuran, aynı zamanda, yerel mahkemelerin tutukluluk halinin devamını haklı göstermek amacıyla ileri sürdükleri gerekçelerin yetersizliğinden şikayetçi olmaktadır.
21. Başvuran, akabinde, Sözleşmenin 5. maddesinin 2. fıkrasına atıfta bulunarak, yakalanmasının hemen ardından yakalanma gerekçelerine ve savcılıkta ifadesinin alındığı sırada kendisi aleyhine yöneltilen suçlamalara dair bilgilendirilmediğini ileri sürmektedir.
22. Başvuran, Sözleşmenin 6. maddesinin 1 ve 3. fıkralarına dayanarak, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde adil yargılanma hakkından yararlanamadığını iddia etmektedir. Bu bağlamda, başvuran, İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesini, davayı savunma haklarına riayet etmeden yürütmekle suçlamaktadır. Diğer taraftan, başvuran, savunmasını hazırlamak için gerekli imkanlardan yararlanamadığını ve kendi aleyhine olan bütün delil unsurlarına erişme imkanının bulunmadığını iddia etmektedir.
23. Son olarak, başvuran, Sözleşmenin 6. maddesinin 2. fıkrası açısından, masumiyet karinesi ilkesinin yerel mahkemeler tarafından ihlal edildiğini genel biçimde ileri sürmektedir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME
A. Sözleşmenin 5. maddesinin 1 ve 3. fıkralarının ihlal edildiği iddiası hakkında
24. Başvuran, Sözleşmenin 5. maddesinin 1. fıkrasına dayanarak, tutuklandığı sırada, suç işlediğinden şüphe duyulması için makul nedenlerin bulunduğuna dair herhangi bir delil unsurunun mevcut olmadığını ileri sürmektedir. Başvuran, kendi bakış açısına göre, hakkaniyete uygun olmayan bir ceza davası çerçevesinde tutukluluk halinin devamının, özgürlük ve güvenlik hakkının ihlali teşkil ettiğini eklemektedir. Ayrıca, başvuran, tutukluluk süresinden ve yerel mahkemelerin tutukluluk halinin devamını haklı göstermek için ileri sürdükleri gerekçelerin yetersizliğinden şikayetçidir.
Davaya ilişkin olay ve olguların hukuki nitelendirmesi konusunda takdir yetkisine sahip olan Mahkeme (bk. Glor/İsviçre, No. 13444/04, § 48, AİHM 2009), bu şikayetlerin Sözleşmenin 5. maddesinin 1. ve 3. fıkraları açısından incelenmesi gerektiği kanısına varmaktadır.
25. Bu bağlamda, Sözleşmenin 35. maddesinin 2. fıkrasının (b) bendine ilişkin içtihat ile geliştirilen kriterleri hatırlatmak gerekmektedir. Bu hüküm aşağıdaki gibidir:
2. Mahkeme, 34. madde uyarınca sunulan bireysel başvuruları aşağıda sayılı hallerde ele almaz:
(...)
b) Başvuru, Mahkemece daha önce incelenmiş ya da uluslararası diğer bir soruşturma veya çözüm merciine daha önceden sunulmuş bir başka başvuruyla esasen aynı olup yeni olgular içermiyorsa.
26. Bu hükümden, aynı davalara ilişkin uluslararası yargılamaların artmasını engellemeyi amaçlayan Sözleşmenin, daha önce uluslararası bir mahkemenin incelemesine konu olmuş bir başvuruyu Mahkemenin yeniden ele alabilmesini engellediği anlaşılmaktadır (bk. Celniku/Yunanistan, No. 21449/04, § 39, 5 Temmuz 2007). Bu düzenleme, söz konusu davaların açılma tarihlerine bakılmaksızın uygulanmakta ve Mahkemenin başvuruyu inceleme aşamasında davanın esasına ilişkin daha önce verilmiş bir kararın bulunması dikkate alınmaktadır.
27. Bu bağlamda, Sözleşme organlarının içtihadına göre, yalnızca bir başvurunun daha önce başka bir uluslararası mercie sunulması Mahkemenin yetkisini bertaraf etmek için tek başına yeterli değildir ve denetim organının niteliği, bu organ tarafından izlenen yöntem ve bu organın verdiği kararların sonucunun, Sözleşmenin 35. maddesinin 2. fıkrasının (b) bendi bakımından, Mahkemenin yetkisinin bertaraf edilmesini sağlayıp sağlamayacağının araştırılması gerekmektedir (bk. Loukanov/Bulgaristan, No.21915/93, § 108, 12 Ocak 1995 tarihli Komisyon Kararı, Kararlar ve Raporlar (KR) 80-B;Varnava ve diğerleri/Türkiye, No. 16064-16066/90 ve 16068-16073/90, § 5, 14 Nisan 1998 tarihli Komisyon Kararı, KR 93-B; , Jelicic/Bosna Hersek (kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 41183/02, AİHM 2005-XII (özetler) ve Karoussiotis/Portekiz, No. 23205/08, § 62, AİHM 2011 (özetler)).
28. Mahkeme, Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu önünde yürütülen yargılamayı daha önce incelediğini ve bu Çalışma Grubunun, Sözleşmenin 35. maddesinin 2. fıkrasının (b) bendi anlamında, uluslararası bir soruşturma veya çözüm makamı olduğu sonucuna vardığını hatırlatmaktadır (bk. Peraldi/Fransa (kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 2096/05, 7 Nisan 2009 ve Savda/Türkiye, No. 42730/05, § 68, 12 Haziran 2012).
29. Dolayısıyla, Mahkeme, somut olayda, başvuranın Sözleşmenin 5. maddesinin 1 ve 3. fıkralarına ilişkin şikayetlerinin, Birleşmiş Milletler Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubuna sunulan şikayetlerle esasen aynı olup olmadığını belirlemelidir.
30. Mahkeme, Gürdeniz/Türkiye kararında ((kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 59715/10, §§ 15-28, 18 Mart 2014), söz konusu davada, Çalışma Grubunun, Balyoz Davasında tutuklanan, aralarında başvuranın da bulunduğu 250 sanığın özgürlüğünden yoksun bırakılmasının, keyfi ve Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin 9 ve 14. maddeleri ile İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin 9, 10 ve 11. maddelerine aykırı olduğu sonucuna vardığını daha önce tespit ettiğini hatırlatmaktadır. Dolayısıyla Çalışma Grubuna yapılan başvuru, başvuranın kısa bir süre önce Mahkemeye de sunduğu, Sözleşmenin 5. maddesine ilişkin şikayetleri kapsamaktaydı. Bu sebeple Mahkeme, davanın koşullarını dikkate alarak, söz konusu başvuruda, olay ve olguların, tarafların ve şikayetlerin benzerlik gösterdiği kanaatine varmıştır.
31. Mahkeme, somut olayda bu içtihadından uzaklaşmak için herhangi bir sebep görmemektedir.
32. Dolayısıyla, Mahkemeye sunulan Sözleşmenin 5. maddesinin 1. ve 3. fıkralarına ilişkin şikayetlerin, Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubunun sunduğu, yukarıda belirtilen görüşe dayanak oluşturan şikayetlerle esasen aynı olması sebebiyle, bu şikayetlerin Sözleşmenin 35. maddesinin 2. fıkrasının (b) bendi uyarınca kabul edilemez olduğuna karar verilmesi uygundur.
B. Sözleşmenin 5. maddesinin 2. fıkrasının ihlal edildiği iddiası hakkında
33. Başvuran, Sözleşmenin 5. maddesinin 2. fıkrası açısından, yakalanmasının gerekçeleri hakkında bilgilendirilmemesinden şikayetçidir.
34. Mahkeme, bir eyleme ilişkin şikayetle ilgili olarak herhangi bir iç hukuk yolu bulunmadığında, Sözleşmenin 35. maddesinin 1. fıkrasında öngörülen altı aylık sürenin, ilke olarak, şikayet konusu eylemin gerçekleştirildiği tarihten itibaren işlemeye başladığını hatırlatmaktadır.
35. Somut olayda, başvuranın yakalanma gerekçeleri hakkında bilgilendirilmemesine ilişkin olarak, Mahkeme, ilgilinin gözaltı süresinin, 28 Mart 2010 tarihinde serbest bırakılmasıyla sona erdiğini kaydetmektedir. Dolayısıyla, altı aylık süre, bu tarihten itibaren işlemeye başlamıştır. Bu nedenle, Sözleşmenin 5. maddesinin 2. fıkrası bağlamındaki şikayet, geç sunulmuştur ve Sözleşmenin 35. maddesinin 1 ve 4. fıkraları uyarınca reddedilmelidir.
C. Sözleşmenin 6. maddesinin ihlal edildiği iddiası hakkında
36. Başvuran, diğer taraftan, Sözleşmenin 6. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir. Başvuran öncelikle, İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesi hakimlerinin bağımsız ve tarafsız olduklarını kanıtlayamamalarından şikayet etmektedir. Ardından başvuran, savunmasını hazırlamak için kendisine gereken zamanın verilmemesinden, gerekli kolaylıkların sağlanmamasından ve kendi lehine olan delilleri sunma imkanından yoksun bırakılmasından şikayet etmektedir.
37. Mahkeme, başvuran hakkında açılan ceza davasının ilk derece mahkemesinde halen derdest olduğunu tespit etmektedir. Başvuran hakkında verilen kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmadığında, Mahkeme, başvuran hakkında açılan davayı bütünüyle inceleyecek durumda değildir.
38. Yerel mahkemeler önünde yürütülen davanın mevcut aşamasında, başvuranın, Sözleşmenin 6. maddesinin hükümlerinin ihlal edilmesinden şikayetçi olamayacağı sonucuna varılmaktadır. Bununla birlikte, şayet başvuran, hakkında açılan ceza davası sonucunda, iddia edilen ihlaller nedeniyle halen mağdur olduğu kanısında ise, Mahkemeye yeniden başvurma imkanı bulunmaktadır. Dolayısıyla başvurunun bu kısmı vaktinden önce sunulmuştur (diğerleri arasında, bk. Çakmak/Türkiye (kabul edilebilirlik hakkında karar), No. 58223/10, § 70, 19 Şubat 2013).
39. Bu sebeple, başvurunun bu kısmı da Sözleşmenin 35. maddesinin 4. fıkrası uyarınca reddedilmelidir.
D. Sözleşmenin 6. maddesinin 2. fıkrasının ihlal edildiği iddiası hakkında
40. Son olarak, başvuran, genel biçimde, Sözleşmenin 6. maddesinin 2. fıkrasının ihlal edildiğini ileri sürmektedir.
41. Elinde bulunan bilgi ve belgelerin tamamını göz önünde bulunduran ve dile getirilen iddiaları inceleme yetkisine sahip olan Mahkeme, başvuranın, kendi şikayetlerini desteklemeksizin, iddialarını çok genel biçimde dile getirdiğini saptamaktadır.
42. Başvurunun bu kısmının Sözleşmenin 35. maddesinin 4. fıkrası uyarınca reddedilmesi gerektiği sonucuna varılmaktadır.
Bu gerekçelerle, Mahkeme, oybirliğiyle,
Başvurunun kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.
İşbu karar Fransızca dilinde tanzim edilerek, 26 Mart 2015 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy