(Mülkiyet ve Adil Yargılanma Hakkı İhlali İddiaları)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 3. Daire Kararı
Başkan: G. Ress, Üyeler: L. Caflisch, B. Zupancic, Tsatsa-Nikolovska, H.S.Greve,
A. Gyulumyan, F. Gölcüklü
Başvuru No: 36973/97
Karar Tarihi: 22 Temmuz 2004
(Fransızca aslından çeviren: Araş. Gör. Ekin Özlü, Galatasaray Üniversitesi, İİBF, Uluslararası İlişkiler Bölümü.)
Bu davanın kaynağında Türk vatandaşı Muhey Yaşar, Mustafa Karadağ, Şevket Kılınç, Cuma Özdemir, Ramazan Özdemir, Mehmet Sait Kendirci, Abdurrahman Kendirci, Salih Arslan, Mehmet Emin Kayıran ve Zarife Bostancı'nın İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına Dair Sözleşmenin ("Sözleşme") eski 25.maddesi uyarınca, 17 Mayıs 1997 tarihinde, İnsan Hakları Avrupa Komisyonu'na ("Komisyon") Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı yapılan başvurusu bulunmaktadır. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ("Bakanlık"), 1996 yılında, başvuru sahiplerine ait Birecik'te bulunan gayrimenkulleri kamulaştırmıştır. Bakanlık tarafından saptanan kamulaştırma bedelleri başvuru sahiplerine mülkiyet transferinin gerçekleştiği tarihte yatırılmıştır. Bakanlık tarafından ödenen miktar hakkında anlaşmaya varamayan başvuru sahipleri Birecik Mahkemesine yaptıkları başvuruda her gayrimenkul için kamulaştırma tazminatının arttırılması talebinde bulunmuştur.
Mahkeme oybirliğiyle,
1- Başvuruyu, sahipleri Mustafa Karadağ, Cuma Özdemir, Ramazan Özdemir, Mehmet Sait Kendirci, Abdurrahman Kendirci ve Salih Arslan'ı ilgilendirdiği kadarıyla kabul edilebilir olduğuna;
2- 1.Protokolün 1.maddesinin ihlal edildiğine;
3- Sözleşmenin 6.maddesinin 1. fıkrasına dayanan şikayetin ayrı olarak incelenmesine gerek olmadığına;
4- a- Sözleşmenin 44§2 maddesi uyarınca, kararın kesinleşeceği tarihten itibaren 3 ay içinde, bu miktarlar üzerinden gereken tüm vergileri ödemek şartıyla, davalı devlet davacıya karar tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası olarak:
i- Maddi zarar için; Mustafa Karadağ'a 1 435 Euro (Bin dört yüz otuz beş Euro),
Cuma Özdemir ve Ramazan Özdemir'e birlikte 12 500 Euro (On iki bin beş yüz Euro)
Ramazan Özdemir ve Mehmet Sait Kendirci'ye birlikte 12 500 Euro (On iki bin beş yüz Euro),
Abdurrahman Kendirci ve Salih Arslan'a birlikte 8 350 Euro (Sekiz bin üç yüz elli Euro);
ii- Masraf ve harcamalar için 400 Euro (dört yüz Euro) ödeyecektir;
b- söz konusu sürenin bitiminden itibaren bu ödemenin yapıldığı ana kadar geçen süre için, bu miktarlara, Avrupa Merkez Bankası tarafından marjinal ödünç kolaylığına uygulanan faizin %3 oranında artırılarak uygulanmasına;
5- Hakkaniyete uygun daha fazla tazminat isteminin reddine karar vermiştir.
KARARDA ATIF YAPILAN DİĞER DAVALAR
1- Akkuş v. Türkiye, (9Temmuz 1997, Kararlardan derleme 1997-IV, s. 1305-1306.
2- Aka v. Türkiye,(23 Eylül 1998, Derleme 19998-VI, s.2674-2676.
PROSEDÜR
1. Bu davanın kaynağında Türk vatandaşı olan Muhey Yaşar, Mustafa Karadağ, Şevket Kılınç, Cuma Özdemir, Ramazan Özdemir, Mehmet Sait Kendirci, Abdurrahman Kendirci, Salih Arslan, Mehmet Emin Kayıran ve Zarife Bostancı'nın İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler'in Korunmasına Dair Sözleşmenin ("Sözleşme") eski 25.maddesi uyarınca, 17 Mayıs 1997 tarihinde, İnsan Hakları Avrupa Komisyonu'na ("Komisyon") Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı yaptıkları başvuru (başvuru no: 36973/97) bulunmaktadır.
7. Mahkeme 8 Temmuz 2003 tarihli bir mektubunda Sözleşmenin 29.maddesi 1. ve 3. paragrafları uyarınca başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar vermiştir.
OLAYLAR
I- DAVAYA YOL AÇAN OLAYLAR
8. Başvuru sahipleri Şanlıurfa'da ikamet etmektedirler.
9. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ("Bakanlık"), 1996 yılında, başvuru sahiplerine ait, Birecik'te bulunan gayrimenkulleri kamulaştırmıştır. Bakanlık tarafından saptanan kamulaştırma bedelleri başvuru sahiplerine mülkiyet transferinin gerçekleştiği tarihte yatırılmıştır.
10. Bakanlık tarafından ödenen miktar hakkında anlaşamayan başvuru sahipleri Birecik mahkemesine yaptıkları başvuruda her gayrimenkul için kamulaştırma tazminatının arttırılması talebinde bulunmuştur.
11. Mahkeme başvuru sahiplerini haklı bularak Bakanlığı, kamulaştırma tarihinden itibaren yılda %30'luk basit bir gecikme faiz oranına eklenmiş ek kamulaştırma tazminatı ödemeye mahkum etmiştir. Bu kararlar Yargıtay tarafından onanmıştır.
12. Bakanlık, 1997 tarihinde, başvuru sahiplerine söz konusu ek tazminatları ödemiştir.
13. Bakanlık, 24 Eylül 2001 tarihinde Birecik'te geniş bir alanın kamulaştırılması kararından vazgeçmiştir. Bu karar Muhey Yaşar'ın, Şevket Kılınç'ın, Mehmet Emin Kayıran'ın ve Zarife Bostancı'nın mallarını ilgilendirmektedir.
14. Başvuru sahiplerinin temsilcisi, Mahkemeye hitaben yazılı 24 Temmuz 2003 tarihli bir mektupta, gayrimenkullerin geri verilmesine dair kararı teyit etmiştir. Geri vermenin karşılığında başvuru sahipleri, almış oldukları kamulaştırma tazminatlarını iade etmişlerdir.
15. Kamulaştırma fikrinden vazgeçmeyi içermeyen gayrimenkulleri ilgilendiren bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır:
Başvuru sahiplerinin adı Gecikme faizinin hesaplandığı tarihten itibaren Yargıtay'ın karar tarihi Ek tazminatın miktarı Ödeme tarihi
Mustafa KARADAĞ 26.3.1996 11.11.1996 201 716 370 4.2.1997
Cuma ÖZDEMİR
Ramazan ÖZDEMİR 1.3.1996 23.12.1996 2 456 487 250 10.6.1997
Ramazan
ÖZDEMİR
Mehmet Sait KENDİRCİ 7.3.1996 23.12.1996 2 587 836 300 10.6.1997
Abdurrahman KENDİRCİ
Salih ARSLAN 1.3.1996 23.12.1996 1 292 865 040 10.6.1997
II- İLGİLİ İÇ HUKUK VE UYGULAMASI
16. İç hukuktaki düzenleme ve uygulama, Akkuş v. Türkiye (9 Temmuz 1997, Derleme 1997-IV, s.1305-1306, §§ 13-16) ve Aka v. Türkiye (23 Eylül 1998, Derleme 1998-VI, s.2674-2676, §§ 17-25) kararlarında verilmiştir.
HUKUKİ BOYUT
I- BAŞVURUNUN KABUL EDİLEBİLİRLİĞİNE İLİŞKİN
17. Başvuru sahipleri, kamulaştırma ek tazminatlarının gecikmeli ödenmesinden ve enflasyon oranına kıyasen gecikme faizlerinin yüzdesinin azlığından şikayet etmektedir. Ayrıca, tazminat ödeme sürecinin genel süresinden de şikayet etmektedir. 1 No.lu Protokolün 1.maddesini ve Sözleşmenin 6. maddesinin 1. fıkrasına atıfta bulunulmaktadır.
18. Hükümet, 24 Eylül 2001 tarihinde, Bakanlığın Muhey Yaşar, Şevket Kılınç, Mehmet Emin Kayıran ve Zarife Bostancı'ya ait malların kamulaştırılmasından vazgeçme kararı aldığını belirtmektedir.
19. Başvuru sahipleri geri verme kararını kabul etmiştir. Ancak, Bakanlığın kendilerine kamulaştırma sonrası kullanılmamış ve geriye kalan değerler için de ek bir tazminatın ödenmesi gerektiğini öne sürmektedir.
20. Mahkemeye yöneltilen şikayetler, Bakanlığın geç ödemesinden kaynaklanabilecek kamulaştırma ek tazminatların değerinin kaybına, enflasyon oranına göre gecikme faizlerin oranının yetersizliğine ve tazminat sürecinin genel süresine ilişkindir.
21. Mahkeme, Bakanlığın kimi başvuru sahiplerinin mallarının kamulaştırılmasından vazgeçtiğini hatırlatmaktadır. Söz konusu malların iadesi başvuru sahiplerinin temsilcisi tarafından teyit edilmiştir. Mahkeme, kamulaştırılmış malların mal olarak iadesi bağlamında başvuru sahipleri Muhey Yaşar, Sevket Kılınç, Mehmet Emin Kayıran ve Zarife Bostancı'nın bundan böyle ileri sürülen ihlallere maruz kaldıklarını ileri süremeyeceklerinden başvurunun bu bölümünün Sözleşmenin 35.maddesinin 3. ve 4.paragrafları uyarınca kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.
22. Diğer başvuru sahiplerine ilişkin olarak, yani Mustafa Karadağ, Cuma Özdemir, Ramazan Özdemir, Mehmet Sait Kendirci, Abdurrahman Kendirci ve Salih Arslan için Mahkeme, içtihadından kaynaklanan kriterler (bakınız, özellikle, Aka) ve elindeki tüm unsurlar ışığında başvurunun bu bölümü esas yönünden inceleme konusu oluşturmaktadır.
II. ESAS HAKKINDA
A. 1 No.lu Protokolün 1.maddesinin ihlali iddiasına ilişkin
23. Başvuru sahipleri, tazminatı ödeme tarihinin Bakanlık tarafından gecikmesinden dolayı ek tazminatın değerinin düşmesinden ve Türkiye'de çok yüksek olan enflasyon oranına göre yetersiz olan gecikme faizlerinin oranından şikayet etmektedir. Bu bağlamda 1 No.lu Protokolün 1.maddesine atıfta bulunulmaktadır:
"Her gerçek veya tüzel kişi mallarına saygı gösterilmesi hakkına sahiptir. Kimse, kamu yararı ve yasa tarafından kabul edilen koşullar dışında ve uluslararası hukukun genel ilkeleri tarafından tespit edilen koşullar dışında kendi mülkiyetini kullanma hakkından mahrum bırakılamaz.
Önceki düzenlemeler devletlerin gerekli gördükleri yasaları genel çıkara yönelik olarak malların kullanımını kurala bağlamak için veya vergilerin veya diğer katkıların veya cezaların ödenmesini sağlamak için yürürlüğe sokma hakkına zarar vermemektedir".
24. Mahkeme, benzer soruları gündeme getiren davaları çeşitli vesilelerle incelemiş ve 1 numaralı Protokolün 1.maddesinin ihlalini tespit etmiştir ( bakınız Aka, s.2682, paragraf 50-51).
25. Hükümet tarafından ileri sürülen iddia ve savunmaları inceledikten sonra Mahkeme, daha önceki kararlardaki tespitlerinden ayrılmak için herhangi bir sebep tespit edememiştir. Yerel mahkemelerin tespit ettiği ek tazminatların ödenmesindeki gecikmenin, kamulaştırmayı yapan kurumdan kaynaklandığına ve bunun da başvuru sahiplerinin, arazilerinin kamulaştırılmasında yaşadıkları zararların artmasına sebep olduğuna karar vermiştir. Genel olarak, ödemedeki gecikme ve uzun süren işlemler sebebi ile Mahkeme, kamu yararı gereklilikleri ile kişisel mülkiyet hakkından faydalanma arasında korunması gereken adil dengeyi bozacak şekilde, başvuru sahiplerinin kişisel ve aşırı bir sorumluluk üstlenmek zorunda kaldıklarına karar vermiştir.
26. Bu nedenlerden ötürü, 1 No.lu Protokolün 1.maddesinin ihlali söz konusudur.
B. Sözleşmenin 6. maddesinin 1. fıkrasının ihlaline ilişkin
27. Başvuru sahipleri, davanın Yargıtay'a intikali ile etkin ödeme arasında geçen süre zarfında Sözleşmenin 6. maddesinin 1.paragrafı uyarınca makul bir süre içinde durumlarının dinlenme hakkının gerçekleşmemesinden şikayet etmektedirler.
28. Mahkeme, 1.Protokolün 1.maddesi uyarınca alınan sonuç bağlamında 6.maddenin 1.paragrafı ışığında meseleyi ayrıca incelemeye gerek olmadığını düşünmektedir.
III. Sözleşmenin 41.maddesinin uygulanmasına ilişkin
29. Sözleşmenin 41.maddesi aşağıdaki hükmü içermektedir:
"Mahkeme işbu sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tazminine hükmeder".
A- Maddi ve manevi zarar
30. Başvuru sahipleri uğradıkları maddi zarardan dolayı tazmin edilmeleri gerektiğini düşünmektedir. Söz konusu maddi zararın meblağı şudur: Mustafa Karadağ'a 2000 Amerikan Doları (USD), Cuma ve Ramazan Özdemir'e 15 000 USD, Ramazan Özdemir ve Mehmet Sait Kendirci'ye 15 000 USD, Abdurrahman Kendirci ve Salih Arslan'a 10 000 USD. Ayrıca, her biri için 20 000 USD'ye varan bir manevi zararın paylaşımından bahsedilmektedir.
31. Hükümet bu iddiaları reddetmektedir.
32. Mahkeme, Aka kararında kabul edilen hesap şekli uyarınca (s.2683-2684, 55-56.paragraflar) ve iktisadi veriler ışığında, Mustafa Karadağ'a maddi zarar olarak 1 435 euro (EUR) vermektedir. Diğer başvuru sahiplerine ise talep edilen miktarların tümünü vermektedir, yani Cuma Özdemir'e ve Ramazan Özdemir'e birlikte 12 500 EUR, Ramazan Özdemir ve Mehmet Sait Kendirci'ye birlikte 12 500 EUR, ve Abdurrahman Kendirci ve salih Arslan'a birlikte 8 350 EUR. Manevi zarara gelince, Mahkeme için söz konusu durumda bir ihlalin mevcudiyetinin kabulü yeterli bir tazmin oluşturmaktadır.
B- Masraf ve harcamalar
33. Başvuru sahipleri ayrıca Komisyon ve Mahkemedeki gider ve harcamalar için 20 000 USD talep etmektedir.
34. Hükümet, sonucu Mahkemenin sağduyusuna bırakmıştır.
35. Elindeki unsurlar ve bu konudaki içtihat uyarınca, Mahkeme tüm masraflar için toplam 400 Euroluk bir meblağı makul bulmaktadır.
C- Gecikme Faizleri
36. Mahkeme, gecikme faizi oranının, Avrupa Merkez Bankası'nın uygulamış olduğu faiz oranın %3 fazlası olarak hesaplanmasına karar vermiştir.
TÜM BU GEREKÇELERLE, MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE
1- Başvuruyu, sahipleri Mustafa Karadağ, Cuma Özdemir, Ramazan Özdemir, Mehmet Sait Kendirci, Abdurrahman Kendirci ve Salih Arslan'ı ilgilendirdiği kadarıyla kabul edilebilir olduğuna;
2- 1.Protokolün 1.maddesinin ihlal edildiğine;
3- Sözleşmenin 6.maddesinin 1. fıkrasına dayanan şikayetin ayrı olarak incelenmesine gerek olmadığına;
4-
a- Sözleşmenin 44§2 maddesi uyarınca, kararın kesinleşeceği tarihten itibaren 3 ay içinde, bu miktarlar üzerinden gereken tüm vergileri ödemek şartıyla, davalı devlet davacıya karar tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası olarak:
i- Maddi zarar için; Mustafa Karadağ'a 1 435 EUR (Bin dört yüz otuz beş Euro),
Cuma Özdemir ve Ramazan Özdemir'e birlikte 12 500 EUR (On iki bin beş yüz Euro)
Ramazan Özdemir ve Mehmet Sait Kendirci'ye birlikte 12 500 Euro (On iki bin beş yüz Euro),
Abdurrahman Kendirci ve Salih Arslan'a birlikte 8 350 Euro (Sekiz bin üç yüz elli Euro);
ii- Masraf ve harcamalar için 400 Euro (dört yüz euro) ödeyecektir;
b- söz konusu sürenin bitiminden itibaren bu ödemenin yapıldığı ana kadar geçen süre için, bu miktarlara, Avrupa Merkez Bankası tarafından marjinal ödünç kolaylığına uygulanan faizin %3 oranında artırılarak uygulanmasına;
5- Hakkaniyete uygun daha fazla tazminat isteminin reddine karar vermiştir.
Full & Egal Universal Law Academy