(AİHS m. 29, 1 Nolu Protokol)
Başvuru No. 68545/01
STRAZBURG
10 Ocak 2008
Kabuledilebilirliğe İlişkin Karar
OLAYLAR
Başvuran Remzi Balcı 1934 doğumlu bir Türk vatandaşıdır ve Samsunda yaşamaktadır. Samsun Barosu avukatlarından C. Balcı tarafından temsil edilmiştir.
I. DAVANIN KOŞULLARI
Başvuran, 1971de aynı köyde yaşayan bir şahıstan ekilebilir bir arazi satın almıştır. Satan kişi, arsayı otuz yıldan fazla süredir, tapusuz olarak elinde bulundurmuştur. İşlemler, resmi olmayan şekilde gerçekleşmiş ve taraflar, yazılı bir satış sözleşmesi yapmamıştır.
1974te yetkili makamlar, alanda kadastro işlemleri yürütmüştür. Sonuç olarak, söz konusu arsa 370 ve 590 nolu iki ayrı parsel olarak tapuya kaydedilmiştir. Görgü tanıklarının, başvuranın 370 nolu parseli, önceki sahibinden devraldığını ve o zamandan bu yana kullanmakta olduğunu doğrulaması üzerine 370 nolu parsel, başvuran adına ekilebilir arazi olarak kaydedilmiştir. Ancak 590 nolu parsel, arsaya komşu ormanın bir parçası olarak sınıflandırılmıştır. Yasaların, orman arazisinin özel mülkiyetine izin vermemesi nedeniyle bu parsel, bir devlet malı olarak Hazine adına kaydedilmiştir.
Başvuran, kendisinin bu kayıttan haberdar edilmediğini ve 370 nolu parselle birlikte 590 nolu parseli de ekmeye devam etmiş olduğunu belirtmiştir. Durumdan, yetkili makamların toprağın ekildiğini tespit ettiği ve devlet malını kanuna aykırı şekilde kullandığı için başvuranı para cezasına çarptırdığı 1983 senesinde haberdar olmuştur.
26 Aralık 1983te Samsun Asliye Hukuk Mahkemesinde dava açarak 590 nolu parselin kendi adına kaydedilmesini talep etmiştir. Mahkeme tarafından atanan bilirkişi incelemede bulunmuş ve 590 nolu parselin, devlet arazisi olarak nitelendirilemeyeceği sonucuna varmıştır.
Bilirkişi ile mutabık olan Samsun Asliye Hukuk Mahkemesi, 8 Aralık 1995te başvuran lehine karar vermiştir. Mahkeme ayrıca başvuranın arsaya, itiraz edilmeksizin ve aralıksız olarak, yürürlükteki yasalar uyarınca kendi adına kaydedilmesini talep edebilecek kadar uzun bir süredir sahip olduğunu tespit etmiştir. Dolayısıyla, mahkeme başvuranın arsanın kanuni sahibi olduğunu kabul etmiştir.
Ancak 6 Şubat 1997de Yargıtay, kararı iptal etmiştir. Daha eski arazi dökümlerinin, ihtilaf konusu arazinin, bitişikteki ormanın dış sınırları üzerinde yer aldığını kanıtladığını tespit etmiştir. Mahkeme, toprağın uzun yıllar boyu yoğun şekilde işlenmesinin, doğal bitki örtüsünü yok etmiş olması gerektiği sonucuna varmıştır. Mahkeme, bu tür bir değişime rağmen, arazinin tahrip edilmiş orman olarak kabul edilmesi ve hiçbir zaman başvurana ait olmadığı sonucuna varılması gerektiği kanısındadır. Dolayısıyla Asliye Hukuk Mahkemesinin dava olaylarını yeniden inceleyerek bu doğrultuda bir karara varmasını öngörmüştür.
13 Mart 1998de Samsun Asliye Hukuk Mahkemesi, bu karara uymuştur. 590 nolu parselin orman arazisi olduğu ve başvuranın, yasal olarak sahip olduğu 370 nolu parselin sınırlarını genişleterek söz konusu parseli kanuna aykırı olarak işgal ettiği göz önüne alındığında yerel planın yeniden gözden geçirilmesinin, kamu yararına hizmet ettiği sonucuna varmıştır.
8 Temmuz 1998de Yargıtay, başvuranın itirazını reddetmiştir.
29 Mayıs 2000de Hazine söz konusu arsayı ekilebilir bir arazi olarak üçüncü bir şahsa satmıştır.
ŞİKAYETLER
Başvuran, yerel mahkemelerin tazminat ödemeden mülkünü elinden aldıkları ve bu durumun, 1 Nolu Protokolün 1. maddesini ihlal ettiği hususunda şikayette bulunmuştur. Yerel mahkemelerin, Hazinenin ihtilaf konusu arazinin devlet malı olduğuna ilişkin iddiasını onayladıklarını ileri sürmüştür. Mahkemelerin, lehindeki delilleri göz ardı ederek, 590 nolu parseli, devlete ait tahrip edilmiş orman arazisi olarak yanlış şekilde nitelendirdiklerini belirtmiştir. Başvuran son olarak parselin, sonunda ekilebilir arazi olarak üçüncü şahıslara satılmasının, kamulaştırmanın gerekçesiz olduğunu kanıtladığını iddia etmiştir.
HUKUK
Başvuran, AİHSye ek 1 Nolu Protokolün 1. maddesinin gereklerine uymayan koşullar altında arsasının elinden alındığı hususunda şikayette bulunmuştur.
Hükümet, nihai yerel kararın Yargıtay tarafından 8 Temmuz 1998de verilmesi ve başvuranın, başvurusunu Mahkemeye 28 Temmuz 1998de yapması nedeniyle altı ay kuralına uyulmadığı için başvurunun reddedilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca söz konusu parselin (590 nolu parsel) her zaman orman arazisinin bir parçası olduğunu ve bu nedenle, mülk sahibi olmadığı için başvuranın, AİHSye ek 1 Nolu Protokolün 1. maddesine dayanarak mülkiyet hakkının ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu iddia edemeyeceğini belirtmiştir. Bu bağlamda, başvuranın hiçbir zaman söz konusu arazinin tapusuna sahip olmadığını ve arazi vergisi ödemediğini ileri sürmüştür.
AİHM öncelikle, başvurunun nihai yerel kararın verilmesinden yirmi gün sonra yapıldığını ve bu durumun Hükümet tarafından kabul edildiğini gözlemlemektedir. Dolayısıyla, altı ay kuralına uyulmadığı için başvurunun reddedilmesi söz konusu değildir. Bu nedenle, başvuranın 1 Nolu Protokolün 1. maddesince korunan mülkiyet hakkına müdahale edilip edilmediğine karar vermelidir.
AİHMnin yerleşik içtihadına göre 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesi üç belirgin kural içermektedir. Genel nitelikteki birinci kural, birinci paragrafın birinci tümcesinde anlatılan mal ve mülk dokunulmazlığı ilkesidir. İkinci kural, birinci paragrafın ikinci tümcesinde yer alan ve belli şartlara bağlanmış olan kişinin mülkiyetten yoksun bırakılma koşullarıdır. İkinci paragrafta ifade edilen üçüncü kural ise AİHSye taraf olan devletlerin kamu yararı ve genel çıkarlar doğrultusunda mülkiyet hakkının kullanımını düzenleme yetkisi tanımaktadır. Birbirinden ayrı gibi görünse de bu üç kural birbirini tamamlayıcıdır. Mülkiyet hakkının ihlal edilmesine ilişkin özel durumları ifade eden ikinci ve üçüncü kurallar, birinci kural tarafından korunan genel ilke ışığında değerlendirilmelidir
AİHM ayrıca 1 Nolu Protokolün 1. maddesinin kişinin yalnızca mevcut mallarına uygulandığını hatırlatmaktadır. Bu nedenle, ne uzun süre önce kaybedilmiş bir mülkiyet hakkının yeniden kazanılması umudu ne gerekli şartları haiz olmadığı için hükmü kalmayan şartlı bir talep, mülkiyet şeklinde kabul edilemez.
Ancak, mülk elde etmeye ilişkin meşru bir beklenti belirli koşullar altında 1 Nolu Protokolün 1. maddesi bağlamındaki korumadan yararlanılabilir. Bu nedenle, mülkiyet menfaatinin iddia niteliğini taşıdığı hallerde, yerel hukukta mülkiyet menfaati için yeterli dayanak mevcutsa, örneğin menfaat mevcudiyetini onaylayan yerel mahkemelerin yerleşik içtihatları bulunuyorsa, söz konusu menfaate sahip olan kişinin, meşru bir beklenti içine girdiği kabul edilebilir. Diğer yandan, yerel hukukun doğru yorumlandığına ve uygulandığına ilişkin ihtilafın söz konusu olduğu ve müteakiben başvuranın iddialarının yerel mahkemelerce reddedildiği hallerde meşru bir beklentinin ortaya çıktığı söylenemez.
Mevcut davada yukarıda kaydedilen ilkeler ışığında AİHM esasen, başvuranın mal sahibi mi olduğuna yoksa söz konusu mülkten yararlanmaya ilişkin meşru bir beklentisi mi olduğuna karar vermeye çağrılmaktadır.
Bu bağlamda başvuranın arsayı, otuz yıldan fazla bir süredir arsanın sahibi olduğunu iddia eden diğer bir köylüden satın aldığını belirtmektedir. Ancak taraflar, yazılı bir sözleşme yapmamıştır ve başvuran, arazinin yasal sahibi olduğunu gösteren bir tapu almamıştır. 1974te yetkili makamlarca yürütülen kadastro çalışmalarını müteakiben söz konusu arsa iki parsele ayrılmıştır. 370 nolu ilk parselin yasal sahibi olarak başvuran gösterilirken 590 nolu ikinci parsel, orman arazisi olarak gösterilmiştir. Hiçbir itirazda bulunulmaması nedeniyle, karar kesinleşmiş ve 590 nolu parsel, bölgeye ait tapu kayıtlarında Hazine adına kaydedilmiştir. Başvuran, söz konusu kayıttan yalnızca yerel makamların kendisini, orman arazisinin kanuna aykırı kullanımından ötürü para cezasına çarptırdıkları 1983 senesinde haberdar olduğunu iddia etmiştir. Başvuran tarafından açılan davayı müteakiben yerel mahkemeler, 590 nolu parselin orman arazisi olduğunu ve başvuranın, 370 nolu parselin sınırlarını genişleterek 590 nolu parseli, yasadışı yollardan işgal ettiğini tespit etmiştir. Bu bağlamda, mahkemeler tespitlerini 590 nolu parselin, bitişikteki ormanın dış sınırları üzerinde olduğunu kanıtlayan eski arazi dökümlerine dayandırmıştır. Bu nedenle, doğal bitki örtüsünün toprağın yıllarca işlenmesi sonucu yok edilmiş olmasına rağmen, arazinin hiçbir zaman başvurana ait olmayan, tahrip edilmiş orman arazisi olarak kabul edilmesi gerektiği sonucuna varmışlardır. 590 nolu parsele ilişkin, başvuran hiçbir zaman mal sahibi olmamış ya da 1 Nolu Protokolün 1. maddesi bağlamında mülk elde etmeye dair meşru bir beklenti içine girmemiştir.
AİHM, başvuranın yerel mahkemelerin yerel hukuku yorumlama ve uygulamada ve kendilerine sunulan delilleri değerlendirmede hatalı olduklarını iddia etmesine ilişkin olarak, yerel mahkemelerin olaylara veya hukuka dair işledikleri hatalara müdahale etme hususunda sınırlı yetkiye sahip olduğunu yinelemektedir. Yerel mahkemelerin, söz konusu arazinin fiziksel niteliği ve mülkiyet durumu hususundaki tespitleri yerine kendi görüşlerini ikame edemez.
Özetle AİHM, yetkili makamların arazinin orman arazisi olarak nitelendirilmesi ve yerel makamların bu nitelendirmeyi onaylaması yönündeki kararlarının, başvuranın arazisine ilişkin mülkiyet hakkına müdahale teşkil ettiğinin söylenemeyeceği sonucuna varmıştır: başvuranın iddia edecek bir mülkü yoktur. Bu hususta Hazinenin, yasal mal sahibi olarak, ormanı yok edilmiş araziyi üçüncü bir şahsa satması fark yaratmamaktadır.
Söz konusu şikayetin, AİHSnin 35. paragrafının 3. ve 4. maddeleri bağlamında dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabuledilemez olduğuna karar verilmiştir.
Dolayısıyla, AİHSnin 29/3. maddesi bağlamındaki başvurunun devam etmemesinin uygun olduğuna ve başvurunun reddedilmesine karar verilmiştir.
Bu gerekçelere dayanarak, AİHM oybirliğiyle,
Başvurunun kabuledilemez olduğuna karar vermiştir. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy