(AİHS m. 6, 35, 41, 44) (765 S. K. m. 201) (2911 S. K. m. 28)
Başvuru No:20872/02
STRAZBURG
21 Şubat 2008
OLAYLAR
Başvuranlar Ş. Günsili ve H. Yayık sırasıyla 1960 ve 1957 doğumludur ve İstanbul ve İzmirde ikamet etmektedir.
Olayların meydana geldiği dönemde Ş. Günsili 1949 yılında kurulan motorlu taşıt işçileri sendikası TÜMTİŞin (Türkiye Motorlu Taşıt İşçileri Sendikası) genel sekreteri ve H. Yayık sendikanın İzmir şubesi sekreteri idi.
1995 yılında İzmirde bulunan taşımacılık şirketi Nak-Kargo (Şirket) sendikalı kırk kadar işçiyi önceden haber vermeksizin ve iş sonu tazminatı ödemeden işten çıkarmıştır.
Bu işten çıkarılmaların ardından Aralık 1995, Ocak 1996 ve Mart 1996 aylarında sendikalı işçiler Şirketin önünde işten çıkarılmaları protesto etmek amacıyla Şirketin önünde gösteri yapmışlar veya başka gruplaşmalara katılmışlardır. Bu olaylar işten çıkarılan işçiler hakkında bazı cezai işlemlere yol açmıştır. Başvuranların da aralarında bulunduğu işçiler bu süreçlerde aynı avukat aracılığıyla temsil edilmiştir.
A. 1995/1187 numaralı ceza davası
4 ve 5 Aralık 1995 tarihlerinde işten çıkarılan işçiler H. Yayıkla birlikte iş yerinde toplanarak kamyonların yük boşaltmasına engel olmuşlardır. İşçilerin arasında ve Şirketin diğer işçileri arasında tartışma yaşanmıştır. Polis olaya müdahale etmiş ve aralarında H. Yayıkın da bulunduğu yirmi altı işçiyi karakola götürmüştür.
7 Aralık 1995 tarihinde Bornova Asliye Ceza Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı, aralarında H. Yayıkın da bulunduğu işçiler ve H.D. isimli bir başka sendika görevlisi hakkında TCKnın 201/2 maddesinde ve devamında tanımlanmış olan iş ve çalışma hürriyetine engel olmak suçundan ceza soruşturması başlatmıştır. Dava Bornova Asliye Ceza Mahkemesinde 1995/1187 dosya numarası ile kayda geçmiştir.
Sanıklar aynı gün mahkemenin birinci dairesi önüne çıkarılmışlardır. Hakim karşısında H. Yayık ve H. D. suçlamaları reddetmiştir. Adı geçenler orada sendika temsilcileri olarak bulunduklarını dile getirmişlerdir. Hakim H. Yayıkın ve H. D.nin serbest bırakılmasına karar vererek tanıkların duruşması için başka bir tarih belirlemiştir.
* Dışişleri Bakanlığı Çok Taraflı Siyasî İşler Genel Müdürlüğü tarafından Türkçeye çevrilmiş olup, gayrıresmî tercümedir.
Takip eden duruşma 8 Ocak 1996 tarihinde yapılmıştır. Bornova Asliye Ceza Mahkemesi Şirketin temsilcisinin müdahil taraf olarak yetkisinin olmadığını saptamıştır. Bir sonraki duruşma tarihi 8 Şubat 1996 olmuştur.
8 Şubat 1996 tarihli duruşmada görgü tanıkları dinlenmiştir.
14 Mart 1996 tarihli duruşmada tarafların avukatları dava dosyasını incelemek için süre talep etmiştir. Mahkeme duruşmayı 14 Mayıs 1996 tarihine almıştır.
14 Mayıs 1996 tarihinde Şirketin avukatı, söz konusu davanın Bornova Asliye Ceza Mahkemesinde devam eden diğer ceza davalarıyla birleştirilmesi talebinde bulunmuştur.
Bornova Asliye Ceza Mahkemesi 28 Haziran 1996 tarihinde takip eden duruşmada dosyanın birleştirilmesi amacıyla incelenmesine karar vermiştir.
13 Ağustos 1996 tarihinde yeni bir hakimin atanması nedeniyle dosyanın incelenmesi kararı ertelenmiştir.
B. 1996/117 numaralı ceza davası
8 Aralık 1995 tarihinde Şirket mahallinde işten çıkarılan işçiler ile diğer işçiler arasında çıkan kavgaya polis bir kez daha müdahale etmiştir.
Şirket Bornova Cumhuriyet Savcılığına şirketin işleyişini engellendiğini ve çalışanlarının tehdit edildiğini ileri sürerek şikayette bulunmuştur.
Cumhuriyet Savcısı 19 Ocak 1996da aralarında H. Yayık ve H. D.nin de bulunduğu yirmi beş sendikalı hakkında TCKnın 201/2 ve devamındaki maddeler ile 2911 sayılı gösteri ve toplanma yönetmeliğinin 28/1. maddesine dayalı olarak iş ve çalışma hürriyetine engel olmak suçundan ceza davası açmıştır. Bu yargı süreci Asliye Ceza Mahkemesi 1 nolu dairesinde görülmüştür.
23 Ocak 1996 tarihinde ilk duruşma gerçekleştirilmiştir. Asliye Ceza Mahkemesi sanıkların bir sonraki duruşmada hazır olmalarını istemiştir.
8 Şubat 1996 tarihli duruşmaya sanıklar ve avukatları katılmamıştır. Mahkeme davacı tarafın görgü tanıklarını dinlemiştir.
22 Mart 1996 tarihinde üç sanık haricinde bütün sanıklar dinlenmiştir. H. Yayık ve H. D. haklarında yapılan suçlamaları reddetmiş ve olay yerinde işten çıkarılan sendikalılara eşlik etmek için toplandıklarını belirtmişlerdir. Asliye Ceza Mahkemesi dosyada eksik bulunan belgelerin tamamlanmasını talep ederek duruşma tarihini 14 Mayıs 1996ya ertelemiştir.
14 Mayıs 1996, 28 Haziran 1996 ve 13 Ağustos 1996 tarihli duruşmalara H. Yayık ve avukatı katılmamıştır. Asliye Ceza Mahkemesi bazı tanıkları dinlemiş ve duruşmaya katılmayan sanıkların çağrılması talebini yinelemiştir.
C. 1995/1280 numaralı ceza davası
Şirket 26 Aralık 1995 tarihinde aralarında H. D.nin de olduğu on altı işçi hakkında yeniden Savcılıkta şikayette bulunmuştur.
Savcılık 26 Aralık 1995 tarihinde şirketin çalışma düzenine engel olma, başkasına şiddet uygulama suçları ile ilgili soruşturma başlatmış ve sanıkları Asliye Ceza Mahkemesi huzuruna çıkarmıştır. 1995/1280 numaralı dosya ile kayda geçen davada sanık olarak başvuranların isimleri yer almamıştır.
27 Aralık 1995 tarihinde Asliye Ceza Mahkemesi ikinci dairesi H.D.nin ve diğer sanıkların dinlenmesi için bir duruşma düzenlemiştir.
Bornova Asliye Ceza Mahkemesi 24 Aralık 1997 tarihinde TCKnın 201/1 maddesi uyarınca tehdit yoluyla şirketin işleyişine engel olmak suçundan H. D.yi ve beş sanığı altı ay hapis cezasına çarptırmış ve tecil etmiştir. Diğer sanıklar beraat etmiştir.
Başvuranlara göre bu hüküm belirtilmeyen bir tarihte Yargıtay tarafından usul yönünden bozulmuş ve dava birinci derece mahkemesine iade edilmiştir.
12 Eylül 1996 tarihinde Bornova Asliye Ceza Mahkemesi iade edilen davayı 1995/1187 kayıt numaralı dosyayla birleştirmiştir.
D. 1996/168 numaralı ceza davası
Şirketin yetkilisi 3 Ocak 1996 tarihinde şirketlerinin işleyişine engel oldukları gerekçesiyle göstericiler hakkında şikayette bulunmuştur.
Bunun üzerine Bornova Asliye Ceza Mahkemesinde H. Yayık ve aralarında H. D.nin de olduğu diğer dört sanığın iş ve çalışma hürriyetine engel olmak suçu ile yargılanmasına başlanmıştır.
Dava 1996/168 numara ile kaydedilmiştir. Taraflar bu davaya ilişkin başkaca bilgi vermemişlerdir.
E. 1996/222 numaralı ceza davası
1 Mart 1996 tarihinde Ş. Günsili sendika temsilcisi olarak Şirket önünde bir araya gelen işten çıkarılan sendikalı işçileri ziyaret etmiştir. Olay yerinde bulunan polisler ve bazı işçiler arasında kavga çıkmıştır. Bunun üzerine bazı işçiler polis karakoluna götürülmüştür.
Aynı gün Şirketin yapmış olduğu şikayet üzerine Cumhuriyet Savcısı Ş. Günsili ve H.D.nin de olduğu diğer beş sendikalıyı toplantı ve gösteri kanununa muhalefet etmek, iş ve çalışma hürriyetine engel olmak, işçilerin işe geri alınmaları için işveren üzerinde baskı ve tehdit oluşturmak suçları ile itham etmiştir. Açılan ceza davası 1996/222 numara ile kayda geçmiştir.
Yine 1 Mart 1996 tarihinde adı geçenler ivedilikle Bornova Asliye Ceza Mahkemesi Birinci Dairesi hakimi karşısına çıkarılmışlar. Ş. Günsili ve H.D. haklarında yapılan suçlamaları reddetmiş ve olay yerinde işten çıkarılan sendikalılara destek vermek amacıyla bulunduklarını belirtmişlerdir. Hakim sanıkların serbest bırakılmalarına karar vermiş ve adli sicil kayıtlarını talep ederek avukatların yetkilerini düzenlemelerini istemiştir.
26 Nisan 1996 tarihinde sanıkların duruşmaya katılmadıklarını tespit eden mahkeme sanıkların ve görgü tanıklarının celbine karar vermiştir.
28 Haziran 1996 tarihinde H.D. ve sanıkların avukatı hazır bulunmuştur. Bornova Asliye Ceza Mahkemesi görgü tanıklarını dinlemiştir. Bir sonraki duruşma tarihi 13 Ağustos 1996 olarak belirlenmiştir.
F. Başvuranlar hakkında açılan ceza davalarının birleştirilmesi
12 Eylül 1996 tarihinde Bornova Asliye Ceza Mahkemesi Birinci Dairesi aynı olaylara dayanan ve benzer sanıkların yer aldığı, 1996/222, 1996/168/, 1996/117, 1995/1280 numaralı dosyalarla açılan ceza davalarının 1995/1187 numaralı dosyada birleştirilmesine karar vermiştir.
14 Kasım 1996 ve 7 Şubat 1997 tarihleri arasında çeşitli duruşmalar gerçekleştirilmiş, sanıklar ve avukatları bunlara katılmamışlardır.
16 Nisan 1997 tarihinde H. Yayık avukatının yokluğunda savunmasını yapmıştır. Hakkında yapılan zor kullanma suçlamasını reddederek olay yerinde işten çıkarılan sendikalılara destek vermek amacıyla bulunduğunu belirtmiştir.
13 Haziran 1997 tarihinde hakim ikinci kez H. Yayık ve görgü tanığı G. K.nın duruşmaya çağrılmasını istemiştir.
7 Ekim 1997 tarihinde H. Yayık mahkeme önünde önceki beyanlarını tekrar etmiş ve hakkında yapılan şiddet kullanma ithamını reddetmiştir. Hakim G. K.nın daha önce dinlendiğini ifade etmiştir. Başvuranların avukatı duruşmada hazır bulunmuştur.
9 Eylül 1997 tarihinde başvuranlar ve avukatları duruşmaya katılmamıştır.
9 Aralık 1997 tarihinde mahkeme sanık H.D.nin ve görgü tanığı M.K.nın dinlenmesini istemiştir.
10 Eylül 1999 tarihinde başvuranların avukatı mahkemeye H.D.nin öldüğü bilgisini vermiştir. Mahkeme adıgeçenin nüfus kaydını istemiştir.
8 Kasım 1999 tarihli duruşma H. D.nin nüfus kaydının olmaması nedeniyle ertelenmiştir.
Bornova Asliye Ceza Mahkemesi 31 Aralık 1999 tarihli duruşmada nüfus işlerinden alınan cevaba göre H.D.nin hayatta olduğu bilgisini edinmiştir. Mahkeme bunun üzerine adı geçene yapılan çağrının ve ihzar müzekkeresinin devamına karar vermiştir.
H.D. 3 Ocak 2001 tarihinde yaşamını yitirmiştir. Mahkeme ölüm kağıdını 10 Mayıs 2002de almıştır. Bu duruşma sırasında başvuranların avukatı son görüşlerini sunmak için ek süre talep etmiştir.
9 Aralık 1997den 10 Mayıs 2002 tarihine dek uzanan bütün dönem boyunca Bornova Asliye Ceza Mahkemesi her iki ayda bir duruşma gerçekleştirmiştir. Duruşmaların her biri H. D.nin mahkemeye gelmemesi nedeniyle ertelenmiş, duruşma tutanakları başka bir neden veya gerekçe göstermeksizin «H.D.nin duruşmaya gelmediği, adı geçen hakkında ihzar müzekkeresi çıkarılması gerektiği» gibi birbirini tekrar eden ifadelerle sınırlı kalmıştır.
Savcılık 31 Mayıs 2002 tarihinde bütün sanıkların serbest bırakılmasını talep etmiştir. Aynı gün mahkeme delil yokluğundan başvuranların ve otuz yedi sendikalının beraatına karar vermiştir.
Bütün bu dönemin tamamında başvuranlar ve avukatları 5 Mayıs 1998 ve 7 Şubat 2002 tarihleri arasında gerçekleştirilen duruşmaların on yedisine katılmamıştır.
HUKUK
I. AİHSNİN 6/1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA
Başvuranlar yargılamanın uzunluğunun AİHSnin 6/1 maddesinde öngörülen «makul süre» ilkesinin ihlaline yol açtığını iddia etmektedir.
Hükümet bu iddiaya karşı çıkmaktadır.
A. Kabuledilebilirlik hakkında
AİHM, AİHSnin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde başvurunun dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını tespit eder.
B. Esasa dair
Hükümet toplam otuz dokuz sanığın karıştığı olayların tekerrür etmesi ve ilgili ceza dava sayısının çokluğu nedeniyle davanın karmaşık bir yapısının bulunduğunu savunmaktadır. Bundan dolayı beş dosya 1995/1187 sayılı dosyada birleştirilmiştir. Hükümet başvuranların duruşmaların çoğunluğuna katılmamalarının davanın uzamasına yol açtığını vurgulamaktadır.
Başvuranlar bu sava karşı çıkmaktadır.
AİHM, dikkate alınması gereken dönemin başvuranlara suçun isnat edilmesi ile başladığını gözlemlemektedir, bu durum sırasıyla H. Yayık için 1995/1187 dosya numaralı ceza davası ile 7 Aralık 1995te ve Ş. Günsili için 1996/222 dosya numaralı ceza davası kapsamında 1 Mart 1996 tarihinde ilk defa sözkonusu olmuştur. Anılan bu dönem asliye ceza mahkemesinde H. Yayık için altı yıl ve beş aydan fazla ve H. Yayık için altı yıl iki ay geçen bir sürenin ardından başvuranların serbest bırakılmaları ile 31 Mayıs 2002 tarihinde tamamlanmıştır.
AİHM yargılama süresinin uygunluğunun davanın şartları ışığında ve davanın karmaşıklığı, başvuran ve ilgili mercilerin tutumu gibi içtihadında yerleşmiş ölçütlere bakılarak değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatır (bkz. diğerleri yanında Pélissier ve Sassi - Fransa (BD), 25444/94).
AİHM öncelikli olarak söz konusu sürecin yetkili mahkemelerin otuz dokuz sanığın yer aldığı davayı yönetmek ve asliye ceza mahkemesinin birbiriyle bağlantılı pek çok davayı birleştirmek durumunda kalmaları ölçüsünde belirli karmaşık bir yapısının bulunduğunu not etmektedir. Bu hal ve isnat edilen suçun niteliğinin aynı oluşu, kanıtların bir araya getirilmesi ve tamamlanması, her bir kişinin olaya karışıp karışmadığı ve kişisel olarak suçun isnat edilip edilemeyeceği hususu olayların yeniden yapılandırılmasında uzun bir çalışmayı zorunlu kılmıştır. Bununla birlikte, bu koşullar tek başına eleştiri konusu sürenin uzunluğunu haklı gösterememektedir.
AİHM elde edilen unsurlara göre başvuranların tutumuna ilişkin olarak H. Yayıkın ve Ş. Günselinin ceza davaları kapsamında Asliye Ceza Mahkemesi tarafından dinlendiklerini gözlemlemektedir. Farklı birçok ceza davasının birleştirilmesinin ardından Asliye Ceza Mahkemesi iki kez daha H. Yayıkı dinlemiş, Ş. Günseli avukatı tarafından temsil edilmiştir. Başvuranların duruşmalara çoğunlukla katılmadıkları konusuna gelince, davanın seyri bu durumdan etkilenmiş görünmemektedir, zira bu gerekçeyle duruşmanın ertelendiği tutanaklara geçmemiştir. Aynı şekilde başvuranların avukatının savunmalarını sunmak için ek süre istemesi aşırı bir gecikmeye yol açmamıştır. Dava sürecinde kendilerine yüklenebilecek herhangi bir gecikme söz konusu değildir.
Yetkili mercilerin tutumu ile ilgili AİHM, başvuranların da bulunduğu olaylara karışan işçiler hakkında açılan bütün ceza davalarının 12 Eylül 1996 tarihinde 1995/1187 numaralı dosyada birleştirildiğini tespit etmektedir. Bu tarihten itibaren Asliye Ceza Mahkemesi kararını beş yıl sekiz ayda vermiştir. AİHMye göre özellikle 9 Aralık 1997 ve 10 Mayıs 2002 tarihleri arasında Asliye Ceza Mahkemesi H.D. adlı sanığın mahkemeye gelmemesi gibi tek bir gerekçeye dayalı olarak tekerrür eder şekilde duruşmaları ertelemiştir. AİHM bu süre boyunca dava sürecinde kayda değer bir ilerlemenin sağlanamadığını not etmektedir.
AİHM 6/1 maddesinin Sözleşmeci Devletlere kendi yargı sistemlerini, mahkemelerinin özellikle makul süre de dahil, AİHMnin bütün gerektirdiklerini karşılayacak şekilde gerekli yükümlülüklerin her birini düzenlemesi görevini yüklediğini hatırlatmaktadır (Bkz. Djaid-Fransa kararı, no: 38687/97, 29 Eylül 1999). AİHM mevcut başvuruda duruşmaların gereksiz yere Asliye Ceza Mahkemesi tarafından defalarca ileri bir tarihe ertelendiği ve Hükümetin bu gecikmeye ilişkin makul bir açıklama getirmediği saptamasını yapmaktadır.
Mahkemeye sunulan tüm delilleri incelemesinin ve mahkemenin bu yöndeki yerleşik içtihadını göz önüne almasının ardından AİHM, söz konusu sürecin uzunluğunun aşırı olduğuna ve «makul süre» ile bağdaşmadığına itibar etmektedir.
Bu nedenle AİHSnin 6/1 maddesi ihlal edilmiştir.
II. AİHSNİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI
AİHSnin 41. maddesine göre Mahkeme işbu Sözleşme ve Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, AİHM, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun surette, zarar gören tarafın adil tatminine hükmeder.
A. Tazminat
Başvuranlar maruz kaldığı manevi zarar için 25.000 Euro tazminat talep etmektedir.
Hükümet bu miktarlara karşı çıkmıştır.
AİHM başvuranların belirli bir manevi zarara uğradıklarına itibar ederek hakkaniyete uygun şekilde başvuranların her birine ayrı olarak 3.600 Euro ödenmesine karar vermiştir.
B. Yargılama masraf ve giderleri
Başvuranların avukatı masraflar için 400 Euro ve AİHM önünde başvurunun hazırlanması için yapılan çalışma saatlerine karşılık 6.000 Euro talep etmektedir. Bu taleplerle ilgili ispat edici AİHMye herhangi bir belge sunulmamıştır.
Hükümet bu miktarlara itiraz etmiştir.
AİHMnin yerleşik içtihadına göre bir başvuran gerçekliğini, gerekliğini kanıtladığı makul miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir (Bkz. Iatridis-Yunanistan (dostane çözüm) no: 31107/96, Nikolova-Bulgaristan no: 31195/96). Bu bağlamda AİHM, başvuranların AİHM önünde yapmış oldukları yargı giderlerine karşılık hiçbir belgeyi sunmadıklarını not etmektedir. Bu nedenle başvuranlara bu yönde herhangi bir ödeme yapılmamaktadır.
C. Gecikme Faizi
Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankasının marjinal kredi faizlerine uyguladığı orana üç puanlık bir artış eklenerek belirlenecektir.
BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,
1. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;
2. AİHSnin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;
3 a) AİHSnin 44 / 2. maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, miktara yansıtılabilecek her türlü vergi ve masraflardan muaf olarak, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.TL.ye çevrilmek üzere, Savunmacı Hükümetin gerçek kişi başvuranların her birine 3.600 (üç bin altı yüz) Euro manevi tazminat ödemesine;
b) söz konusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet tarafından, Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faizin uygulanmasına;
4. Adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddine;
Karar Vermiştir.
İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHMnin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3. maddelerine uygun olarak 21 Şubat 2008 tarihinde yazıyla bildirilmiştir. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy