Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi .A.İ.H.M. 1976/7525 Esas 1983/ Karar

(AİHS m. 50)

Başvuru no: 7525/76

USUL VE ESAS (ÖZET)

Dudgeon davası, İnsan Hakları Avrupa Komisyon’u tarafından 1 Temmuz 1980 tarihinde Mahkeme’ye gönderilmiştir. Dava, 22 Mayıs 1976’da, Birleşik Krallık vatandaşı Jeffrey Dudgeon tarafından Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı’na karşı yapılan bir başvuru ile başlamıştır.(1)

Mahkeme Genel Kurulu 22 Ekim 1981 tarihli kararıyla, başvurucunun, yetişkin erkeklerin kendi rızalarıyla özel alanlarında gerçekleştirdikleri bazı eşcinsel hareketleri Kuzey İrlanda’da suç kabul eden yasaların bulunması nedeniyle, Sözleşmenin 8. maddesinin ihlalinden mağdur olduğunu kabul etmiştir (bk. Dudgeon kararı, parag. 37-63).(2)

Başvurucunun avukatı 23 Nisan 1981 tarihli duruşmada, Mahkeme’nin Sözleşmenin ihlal edildiğini tespit etmesi halinde, uğradığı zararlar ile hukuki ve diğer harcamalar için, 50. madde çerçevesinde maddi tazminat talep edeceğini belirtmiştir.(3/1)

Mahkeme 22 Ekim 1981’de, 50. maddenin uygulanması sorununu saklı tutmuş ve Mahkeme İçtüzüğünün 50. maddesinin dördüncü fıkrası çerçevesinde Daireye geri göndermiştir. Aynı gün Daire, Komisyon’u başvurucuyu ve Hükümeti varabilecekleri dostane çözüm bildirimi de dahil, bu konudaki yazılı görüşlerini iki ay içinde sunmaya davet etmiştir.(3/2)

22 Ekim 1982 tarihli Mahkeme kararını takiben ve Hükümetin girişimiyle, Eşcinsel Suçlar (Kuzey İrlanda) 1982 Kararnamesi adıyla bir Konsey Kararnamesi çıkarılmıştır. 9 Aralık 1982’de yürürlüğe giren bu Kararname akıl hastaları, silahlı kuvvetler mensupları ve tacir denizcilere ilişkin istisnalar getirerek, Kuzey İrlanda’da 21 yaş ve üstündeki iki yetişkin erkek arasında kendi rızalarıyla özel alanlarında gerçekleşen eşcinsel hareketleri suç olmaktan çıkarmıştır.(5)

KARAR GEREKÇESİ (ÖZET)

Başvurucu, aleyhindeki yasal düzenlemenin ve 1976’da kendine karşı yapılan polis soruşturmasının neden olduğunu iddia ettiği zararlar ile hukuki ve diğer harcamaların karşılanmasını istemiştir. Bu konular ayrı ayrı incelenecektir.(9)

I. Aleyhteki düzenlemenin doğurduğu iddia edilen zararlar

Başvurucu, Sözleşmenin 8. maddesini ihlal ettiği Mahkeme tarafından tespit edilen yasalar nedeniyle, aşağıdaki şekillerde "uzun yıllar ciddi zarara" uğradığını iddia etmiştir:

- Psikolojik zarar,

- Toplum ve ailesi ile ilişkilerinde zarar görmesi,

- Kişisel potansiyelini ortaya koyamama,

- İtibarının zedelenmesi,

- Para kazanma imkanının kaybı,

Başvurucu, tazminat olarak 10 bin Pound’un uygun bir miktar olacağını ileri sürmüştür.(10/1)

Hükümet, yasanın varlığından kaynaklandığı iddia edilen zarara itiraz etmiş, başvurucunun iddialarında yer alan zorlukların söz konusu yasadan çok, toplumda eşcinselliğin kabul görmemesinden kaynaklandığını öne sürmüştür. Hükümet, esas itibarıyla Mahkeme’den, 22 Ekim 1981 tarihli kararının maddi tazminata gerek olmaksızın, tek başına, başvurucu için adil karşılığı sağlamaya yettiğine karar vermesini istemiştir. Hükümet, alternatif olarak, 10 bin Pound’un aşırı olduğunu belirtmiştir.(10/2)

Söz konusu yasaların mevcudiyeti şüphesiz, başvurucu üzerinde bir dereceye kadar korku ve psikolojik sıkıntı yaratmıştır; bu durum, Mahkeme’nin 8. maddenin ihlalini tespit ederken belirttiği gerekçelerden de anlaşılmaktadır (bk. Dudgeon kararı parag. 37,40, 41, ve 60).(11/1)

Bununla beraber adil karşılık, sadece "gerekliyse" sağlanır ve bu konu Mahkeme tarafından neyin hakkaniyete uygun olduğu gözönüne alınarak takdir edilir (bk. Sunday Times (50. md) kararı, parag. 15 son).(11/2)

Başvurucu, yeni yasanın getirdiği 21 yaş sınırının, 8. madde çerçevesindeki iddiasına adil karşılık olmadığını belirtmiştir. Ne var ki, 50. maddenin uygulamasına ilişkin usul çerçevesinde Mahkeme’nin görevi, davanın esasına ilişkin verdiği kararını temel alarak, adil karşılığa hükmetmekle sınırlıdır.(13)

Dudgeon rıza yaşına ilişkin sorun hakkında Kuzey İrlanda mevzuatında değişiklik yapılması amacına ulaşmış görülmelidir. Mahkeme, bu durumu ve tespit edilen ihlalin niteliğini gözönüne alarak, 22 Ekim 1981 tarihli kararının, tek başına 50. maddenin amacına uygun adil karşılık sağladığına ve maddi tazminata hükmetmenin "gerekli" olmadığına karar vermiştir (bk. Le Compte, Van Leuven ve De Meyere (50. md) kararı, parag. 16).(14)

Başvurucu, maddi tazminatın yanı sıra, Hükümetin Kuzey İrlanda’da memuriyete başvurması halinde eşcinsel oluşu nedeniyle kendisine karşı ayırımcılık yapılıp yapılmayacağının açıklamasını istemiştir. Başvurucu bu talebinin ardından, Kuzey İrlanda’da bir memuriyete atanmıştır. Buna rağmen başvurucu bütün Birleşik Krallık’ta ve özellikle Kuzey İrlanda’da o sıradaki istikrarsız ekonomik durum nedeniyle, Hükümetin beyanda bulunmasına ilişkin talebini sürdürmüştür.(15/1)

Mahkeme Sözleşme’ye göre, Sözleşmeye Taraf Devlete, başvurucunun talep ettiği türden bir açıklama yapması için talimat vermeye yetkili değildir (bk. aynı karar, parag. 13).(15/2)

II. Polis soruşturması nedeniyle uğrandığı iddia edilen zarar

Başvurucu, kendisine karşı yürütülen 1976’daki polis soruşturmasının (bk. Dudgeon kararı, parag. 33) kendisinde sıkıntı, acı, endişe ve rahatsızlığa neden olduğunu iddia etmiştir. Buna karşılık olarak 5 bin pound talep etmiştir.(16/1)

Bu konuda Hükümet, Mahkeme’den 22 Ekim 1981 tarihli kararın adil karşılık için yeterli olduğuna karar vermesini istemiştir. Alternatif olarak da, 5 bin pound’un aşırı olduğunu ileri sürmüştür.(16/2)

Polis, başvurucunun aleyhindeki yasa gereğince, suç işleme ihtimalini soruşturmakla görevlidir. Bu olayda iç hukuk çerçevesinde, polisin hukuka aykırı davrandığını gösteren bir belirti yoktur. Bunun da ötesinde Dudgeon, yasal bir zorunluluk altında olmadığından, kendisini emniyete davet eden polislerin bu talebini reddedebilirdi. Bu nedenle Mahkeme, başvurucunun kendi durumunu, haksız yere gözaltına alınan kişinin durumuna benzetmesini kabul etmemektedir.(17/1)

Bununla beraber, başvurucunun özel alanında 21 yaşından büyük başka erkeklerle yasadışı eşcinsel ilişkiye girmesi hakkında sorguya çekilmesi ve özel yazılarına el koyulması onun özel yaşamına bir müdahale oluşturmaktadır. Mahkeme 22 Ekim 1981 tarihli kararında, bu müdahalenin Sözleşme’nin 8. maddesine göre kabul edilemeyeceğini belirtmiştir. Ayrıca başvurucu bir yıldan fazla bir süre, kovuşturmaya uğrama ihtimaliyle karşı karşıya kalmıştır.(17/2)

Mahkeme bu nedenle, başvurucunun iddia ettiği gibi belli bir oranda sıkıntı, acı, endişe ve rahatsızlık duyduğuna ikna olmuştur.(17/3)

Bununla beraber, 1976’da yürütülen polis soruşturması, başvurucunun özel yaşamına bu tür bir müdahalede bulunmaya izin veren yasalar çerçevesinde sadece bir uygulama tedbiridir (bk. Dudgeon kararı parag. 41 son). Mahkeme’nin 22 Ekim 1981 tarihli kararı, söz konu yasalarda değişiklik yapılmasına neden olmuş (bk. yukarıda parag. 5) ve bu değişiklik, zararlar için adil karşılık olmuştur. Bu olayda polis soruşturması sonucu olarak katlanılan zarar, ayrıca tazminata hükmedilmesine neden olacak türden değildir.(18)

III. Masraflar

Başvurucu, Komisyon ve Mahkeme yargılamasına ilişkin hukuki ve diğer harcamalar için, toplam 4 bin 655 pound talep etmiştir.(19)

A. Giriş

Sözleşme’nin 50. maddesine göre ödenebilecek masraf ve harcamalar, zarar gören tarafça, Komisyon ve daha sonra Mahkeme tarafından tespit edilen bir ihlalin iç hukuk sistemi vasıtasıyla önlenmesi ve düzeltilmesi ile bir giderim elde edilmesi amacıyla yapılan masraflardır (bk. Neumeister (50. md) kararı, parag. 43). Ayrıca, masraf ve harcamaların gerçekten ve zorunlu olarak yapılmış olduğu, aynı zamanda miktar olarak da makul olduğunun ortaya konulması gerekmektedir (bk. Sunday Times (50. md) kararı, parag. 23-42).(20)

Hükümetin sunuşunda, bazı masrafların, Kuzey İrlanda Eşcinsel Hakları Derneği (NIGRA) tarafından karşılandığı ve masrafların başvurucunun kendisi tarafından yapılmadığı, bu nedenle harcamaların tazmin ettirilmemesi gerektiği belirtilmiştir.(21/1)

Mahkeme aynı görüşte değildir. Dudgeon, davasının hukuki masraflarını bir müvekkil olarak kendisi karşılamış, bir anlaşmayla avukatlarına ödeme yapma sorumluluğunu üstlenmiştir. Başvurucunun masraflarını karşılamak üzere üçüncü kişilerle tamamiyle özel nitelikte anlaşmalar yapmış olması, 50. maddenin amacı bakımından önemli değildir. Bu tür özel anlaşmalar, avukatın Komisyon’dan adli yardım aldığı ve başvurucunun her hangi bir avukatlık ücretinden sorumlu olmadığı durumdan farklıdır (bk. Komisyon İçtüzüğüne Ek ve Luedicke, Belkacem ve Koç (50. md) kararı, parag. 15). Bu gerekçe talep edilen diğer harcamalar için de geçerlidir.(21/2)

A. Hukuki giderler

1. Komisyon önündeki giderler

Başvurucu, Komisyon’un kabuledilebilirlik kararının verdiği tarihten itibaren geçerli olan (3 mart 1978) adli yardımı almadan önce, avukatlarının hizmetlerinin karşılığı olarak ödediği 1,805 Poundu talep etmiştir.(22/1)

Bu miktarın 1,290 pound’u, başvurunun kabuledilebilir bulunması şartı ile ödenmiştir. Kuzey İrlanda iç hukukunda, avukatlık ücretlerine ilişkin yapılan şartlı bir anlaşma icra edilemez. Buna göre Dudgeon, bu ücretleri yasal olarak ödemek zorunda değildir; ayrıca bu ücretleri başvurucu adına NIGRA ödediği için, gerçekte kendisi ödememiştir. Bu nedenle, bu ücretleri fiilen ödemek zorunda kaldığından söz edilemez.(22/2)

Mahkeme’nin, geri kalan harcamaların fiilen yapılmak zorunda kalındığına dair bir kuşku duymasına neden yoktur; bunlar zorunlu olarak yapılmış olup, miktar olarak makuldür.(22/3)

Sonuç olarak Mahkeme, bu başlık altında 515 Pound ödenmesine hükmetmiştir.(22/4)

2. Mahkeme önündeki giderler

Başvurucu, esas hakkındaki aşamada, kıdemsiz avukata ödediği 500 Poundun, kıdemli avukata ödediği 1,150 poundun ve 50. madde aşamasında kıdemsiz avukata ödediği 460 poundun kendisine geri ödenmesini istemiştir. Talep edilen ilk iki miktar anlaşma sonucu, Komisyon tarafından adli yardım olarak verilen toplam 11,835.92 Frank’a ilaveten ödenmiştir; 50. maddenin uygulanmasına ilişkin yargılama açısından hukuki yardım yapılmamıştır.(23)

Yukarıda belirtilenler dışında (bk. yukarıda para. 21), Komisyon ve Hükümet, başvurucunun adli yardımın kapsadığı miktarın altında veya üstündeki masrafları için ödeme yapmak zorunda olmadığı konusunda bir beyanda bulunmamışlardır.(24/1)

Bu şartlarda, Mahkeme’nin talep edilen ücretlerin fiilen ödendiğine, gerekli ve miktar olarak da makul olduğuna ilişkin kuşku duymasına neden yoktur. Yukarıda belirtilen toplam 11 bin 835.92 Frank’a harcamalar ve ödemelere ayrılan 10 bin 135.92 Frank dahildir; avukatlık ücreti olarak sadece 1700 Frank ödeme yapılmıştır.(24/2)

A. İdari giderler

50. madde çerçevesindeki sunuş ile Mahkeme duruşmasına hazırlıkla ilgili fotokopi, posta ve telefon masrafları için Komisyon’dan adli yardım olarak alınan 230 Frank’a ilave olarak, toplam 150 pound daha istenmiştir.(25/1)

Bu şartlarda, Mahkeme’nin ek harcamaların fiilen yapıldığına, gerekli olduğuna ve miktar olarak makul olduğuna ilişkin kuşku duymasına bir neden yoktur.(25/2)

D. Diğer Masraflar

Bu başlık altında, başvurucu avukatları ile Londra’da yaptığı dört görüşme nedeniyle yolculuk ve ikamet için yapılan harcamalara ilişkin olarak 540 pound talep etmiştir. Hükümet, yapılan üç görüşmenin gerekliliğini tartışmamıştır.(26/1)

Bu şartlarda Mahkemenin, talep edilen tüm masrafların fiilen yapıldığına, gerekli ve miktar olarak makul olduğuna ilişkin kuşku duymasına bir neden yoktur.(26/2)

Son olarak, başvurucunun isteği üzerine, 23 Nisan 1981 tarihindeki duruşma için Strasbourg’a gelen bilirkişinin yolculuk ve ikamet harcamaları için toplam 50 Pound talep edilmiştir.(27/1)

Başvurucunun, söz konusu bilirkişinin tanık olarak dinlenmesi talebi, duruşmadan kısa zaman önce sunulmuş, bu talep ne Komisyon ve ne de Hükümet tarafından desteklenmiştir. Mahkeme tanığın dinlenmesi talebini kabul etmemiştir. Mahkeme bu talebi kabul etmemiş olmasına rağmen, daha sonraki bir tarihte Mahkeme önündeki duruşmada (İçtüzük madde 43(3) ile madde 38(1) birlikte okunması) veya bu amaçla Mahkemeyi temsil eden üyelerinden biri aracılığıyla (İçtüzük kuralı 48(3) ile 38(2) birlikte okunması) bilirkişiyi dinleyebilirdi. Bu nedenle 23 Nisan 1981 tarihinde bilirkişinin Strasbourg’da bulunması önemli olmayıp, gelmesiyle ilgili masraflar gerekli bir harcama olarak görülemez.(27/2)

bu gerekçelerle mahkeme oybirliğiyle,

1. Adil karşılık olarak, Birleşik Krallık tarafından beyan yapılmasına dair bir talimat verilmesi talebinin kabuledilemez olduğuna;

2. Birleşik Krallık’ın, katlanılan masraf ve harcamalara ilişkin olarak başvurucuya 3 bin 315 İngiliz Poundu ödemesine;

3. Geri kalan talebin reddine

karar vermiştir.

SON KARARIN YERİNE GETİRİLMESİ

BAKANLAR KOMİTESİ: DH (83) 13; 27.10.1983

Hükümetin verdiği bilgiye göre: Eşcinsel Suçlarla ilgili 1982 tarihli yasa, iki yetişkin erkeğin rızaya dayalı aleni olmayan eşcinsel ilişkilerini suç olmaktan çıkarmıştır. Bu yasa değişikliği 9 Aralık 1982 tarihinde yürürlüğe girmiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy