Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi .A.İ.H.M. 1977/7759 Esas 1981/ Karar

(AİHS m. 3, 6, 8, 12)

Karar Tarihi: 06.05.1981
Başvuru no: 7759/77

DAVANIN ESASI (Özet)

Dava Konusu Olaylar

1918 doğumlu olan başvurucu, 1949 yılından bu yana bir kuru temizleme şirketinde 1963 yılına kadar sürücü olarak, daha sonra da bölüm şefi olarak çalışmıştır. 28 Haziran 1974’te başvurucuya yapılan ihbarla, şirketteki yeniden yapılanma tedbirleri gereği 31 Aralıktan itibaren işten çıkarıldığı bildirilmiştir.(12)

Başvurucu, bu ihbarın hukuka uygun olmadığı iddiasıyla açtığı davanın ulusal mahkemeler tarafından Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının gerektirdiği "makul sürede" görülmediği şikayetiyle, Strasbourg organlarına başvurmuştur.(12)

Başvurucu 10 Temmuz 1974 tarihinde Hamburg İş Mahkemesine, işe son vermenin sosyal bakımından haksız olduğu iddiasıyla dava açmıştır. Bu mahkeme 8 Ocak 1975 tarihinde verdiği kararla, başvurucunun taleplerini kabul etmiş, karar 25 Şubat 1975’te taraflara tebliğ edilmiştir.(13-17)

13 Mart 1975 tarihinde davalı şirket, İş Mahkemesinin kararına karşı, Hamburg Üst Mahkemesine başvurmuştur. Üst Mahkeme 3 Şubat 1978 tarihinde verdiği kararla, davalının başvurusunu kabul etmiş ve başvurucunun aleyhine karar vermiştir. Bu karar 5 Nisan 1978’de taraflara tebliğ edilmiştir.(18-33)

Başvurucu, Federal İş Mahkemesinde kararı temyiz edebilmek için adli yardım almak amacıyla, 13 Nisan 1978’de bu mahkemeye başvurmuş, talebi 12 Eylül 1978’de kabul etmiştir. Başvurucu 20 Eylül 1978’de temyiz süresi dolmuş olmasına rağmen bu mahkemeden temyiz izni istemiş, 10 Ekim 1978’de bu izin vermiştir. Daha önce 22 Eylül 1978’de verilen temyiz dilekçesi davalıya iletilmiştir. Federal Mahkeme 26 Nisan 1979’da, başvurucunun iş akdinin 31 Aralık 1974’te sona erdiği sonucuna varmış ve davalının başvurucuya daha önce İş Mahkemesi tarafından hükmedilen 5 bin 700 Mark yanında 24 bin Mark daha ödenmesini önermiş, ancak bu öneri davalı tarafından kabul edilmemiştir. Davalının bu karara yaptığı itiraz, aynı tarihli kararla reddedilmiştir.(34-35)

10 Mayıs1979 tarihinde başvurucu, Federal Mahkemenin kararına karşı Anayasa Mahkemesine başvurmuş, başka şeylerle birlikte iş mahkemeleri önünde görülen davanın uzun sürmesinden şikayet etmiştir. Anayasa Mahkemesi 19 Temmuz 1979’da, anayasa başvurusunu kabuledilemez bularak reddetmiştir. Anayasa Mahkemesine göre, başvurucu temel haklardan birinin ihlal edilme ihtimalini yeterli açıklıkta göstermemiştir; davanın uzun sürmüş olması, davanın sonucunun temel haklardan birine aykırı olduğu tespitine varmayı gerektirmez.(36-37)

Başvurucu, işine son verildiği tarihten sonra bir yıl boyunca işsizlik yardımı almış, bu tarihten sonra eşinin geliri nedeniyle yardım ödenmemiştir. Başvurucu 1 Ağustos 1978’ten itibaren emeklilik aylığı almaktadır. Hükümete göre, Hamburg İş Müdürlüğü başvurucuya iş bulmak için 1974’ten bu yana çaba göstermiştir.(38)

Almanya’daki ekonomik durgunluk nedeniyle iş mahkemelerinin iş yükü 1974 ile 1976 yılları arasında önemli ölçüde artmıştır. Mahkeme’nin talebi üzerine verilen istatistiksel bilgiye göre, iş mahkemelerinin kararlarına karşı Üst Mahkemeye başvuru sayısı bir önceki yıla göre 1974’te yüzde 23.1, 1975’te yüzde 20.8, 1976’da yüzde 9.7 oranında artmıştır. Bu durumla baş edebilmek için yetkili makamlar, adli kadroları 1974’te yüzde 9.6, 1975’te yüzde 12.5, 1976’da yüzde 11.1 oranında arttırmışlardır. Görülen dava sayısı 1974’te yüzde 17.3, 1975’te yüzde 27.5, 1976’da yüzde 13.4 daha fazladır.(39)

Hamburg Üst Mahkemesi’nde ise, 1974’te 689, 1975’te 758, 1976’da 798 ve 1977’de 788 başvuru kaydı yapılmış; 1974’te 716, 1975’te 700, 1976’da 798, 1977’de 788 başvuru hakkında karar verilmiştir. Davaların görülme süresi bakımından Hamburg Üst Mahkemesi, iş davalarında diğer Eyaletlerin Üst Mahkemelerine göre daha iyi durumdadır.(39)

İş mahkemelerinin 1970’lerdeki bu iş yükü artışı ile karşılaşan Hükümet, 1978’de, davaları hızlandırmayı amaçlayan bir tasarıyı yasama organı önüne getirmiştir. Kabul edilen yasa 1 Temmuz 1979’da yürürlüğe girmiştir.(40)

KOMİSYON’DAKİ YARGILAMA (Özet)

Başvurucu, Komisyon’a yaptığı 18 Aralık 1976 tarihli başvuruda, davanın uzunluğundan şikayet etmiş, Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının ihlal edildiğini iddia etmiştir. Yargılama sırasında ayrıca, Sözleşme’nin 3 ve 12. maddelerini de ileri sürmüştür.(41)

Komisyon, 7 Aralık 1977’de başvurunun kabuledilebilirliğine karar vermiştir. Komisyon 14 Mayıs 1980 tarihli raporunda Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının ihlal edildiği, diğer maddeler bakımından da bir sorun bulunmadığı görüşünü bildirmiştir.(42)

(Dava, süresi içinde Mahkeme’nin önüne getirilmiştir.)

KARAR GEREKÇESİ (Özet)

1. Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının ihlali iddiası

Komisyon, Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının ihlal edildiği sonucuna varırken, Hükümet bu görüşe katılmamıştır.(45)

Başvurucunun ileri sürdüğü hakkın "kişisel bir hak" olup olmadığı tartışılmamış, Mahkeme de bu hakkı kişisel bir hak olarak kabul etmiştir. Bu nedenle, çözülmesi gereken tek sorun, makul sürenin aşılıp aşılmadığıdır.(46)

Mahkeme ilk önce dikkate alınacak süreyi belirlemiştir. Başvurucunun üç düzeydeki Alman mahkemeleri önündeki davası 10 Temmuz 1974’te başlamış ve Federal Anayasa Mahkemesinin önüne gelmiştir. Komisyon, Anayasa Mahkemesi önündeki yargılama süresinin konuyla ilgili olmadığını, çünkü anayasa başvurusunun kabuledilemez olduğuna Anayasa Mahkemesi’nin üç yargıçlı kurulu tarafından karar verildiği başvurularda Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının uygulanmadığını belirtmiş, ayrıca bir Anayasa Mahkemesi tarafından karara bağlanan hakların niteliğinin, 6(1). fıkranın uygulanmasına müsait olmadığı sonucuna varmıştır.(47)

Mahkeme’ye göre, şikayete konu olan olayda karar verirken, Anayasa Mahkemesinden, iş mahkemelerinden olduğu gibi, başvurucu ile işvereni arasında bir "uyuşmazlık" hakkında karar vermesinin istenmediğine işaret edilmesi yeterlidir; Anayasa Mahkemesi’nin kararı davacının davalıdan talep ettiği hak ile ilgili değildir (bk. yukarıda parag. 13, 15 ve 36). Federal İş Mahkemesinden sonraki yargılama, Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının dışında kalmaktadır. Bu nedenle, Sözleşme’nin 6(1). fıkrası bakımından incelenecek olan süre, İş Mahkemesinde davanın açıldığı 10 Temmuz 1974’ten Federal İş Mahkemesinin karar verdiği 26 Nisan 1979 tarihe kadar uzanmaktadır.(48)

Sözleşme’nin 6(1). fıkrasının kapsamına giren bir davanın uzunluğunun makullüğü, her olayın özel şartları içinde değerlendirilmelidir. Mahkeme cezai konularda, başka şeylerle birlikte, olayın karmaşıklığına, hem başvurucunun ve hem de yetkili makamların tutumuna bakmıştır (bk. 27.06.1968 tarihli Neumeister kararı, parag. 42-43 ve 16.07.1971 tarihli Ringeisen kararı, parag. 110). Mahkeme, kişisel haklarla bağlantılı olarak İdare Mahkemeleri önünde görülen davalarda aynı kriterlerin yanında, davalının davranışları ile uyuşmazlıkta davacı için tehlikede olan şeyin ne olduğunu da dikkate almıştır (bk. 28.07.1978 tarihli König kararı, parag. 99, 102-105 ve 107-111). Mahkeme bu davada da aynı yaklaşımı benimsemesi gerektiğini kabul etmiştir. Mahkeme, sadece Devlete atfedilebilecek gecikmelerin "makul süre"nin gereklerine aykırılık sonucuna varılmasını haklı gösterebileceğini eklemiştir.(49)

Avrupa Konseyi’ne üye bir çok Devlette olduğu gibi, Almanya’da da ceza veya İdare Mahkemeleri bir davada soruşturmadan ve yargılamanın yürütülmesinden sorumludur (bk. yukarıda belirtilen Neumeister kararı, parag. 21, ve König kararı, parag. 102-105, 107 ve 109). Buna karşılık, Almanya’da bütün hukuk mahkemelerinde olduğu gibi, iş mahkemelerindeki davalarda, uyuşmazlığın taraflarca yürütülmesi ilkesi hakimdir. Ayrıca Alman mevzuatı iş davalarında dostane çözümü teşvik etmektedir (İş Mahkemeleri Kanunu md. 54, 57, 64 ve 72). Mahkeme bu farklılıkları küçümsemeden, bunların yargısal makamları bir davayı Sözleşme’nin 6. maddesinin gerektirdiği süratte görülmesini sağlamaktan kurtarmadığını kabul etmektedir. Dahası, İş Mahkemeleri Kanununun 9. maddesine göre, her düzeydeki Alman iş mahkemeleri, davayı süratle görmek zorunda dırlar.(50)

Hükümet, ekonomik durgunluğun sonucu olarak iş davalarında önemli bir artış olduğuna ve bunun da Hamburg hukuk mahkemelerinin olduğu gibi, iş mahkemelerinin işlerini anormal ölçüde arttırdığına dikkat çekmiştir. Mahkeme Sözleşme’nin, Sözleşmeci Devletlere hukuk sistemlerini mahkemelerinin, "makul süre"de yargılama da dahil, Sözleşme’nin 6(1). fıkrasına uygun davranmalarına imkan verecek şekilde düzenleme görevi yüklediğine işaret etmektedir. Bununla beraber, iş yükünün geçici bir süre için artış göstermesi, bu tür istisnai durumları karşılayacak hızlı ve makul tedbirler alınması halinde, Sözleşmeci Devletlerin sorumluluğunu doğurmaz.(51)

Federal İş Mahkemesinin nihai kararını verinceye kadar geçen 4 yıl dört aydan fazla süre, Mahkeme’ye göre uzun görünmektedir. Ayrıca uyuşmazlıkta tehlikede olan şey, başvurucu için büyük öneme sahiptir: uyuşmazlığın konusu ya işe edilme ya da iş akdinin sona erdiğinin kabul edilmesi halinde kendisine tazminat ödenmesidir. Bu nedenle Mahkeme, yukarıda belirtilen kriterlere ve faktörlere dayanarak, her üç mahkeme önündeki yargılama sırasıyla incelemiştir.(52)

Mahkeme, Hamburg İş Mahkemesi önündeki yargılamanın, ortalama dava süresi olan 3.5 ayın üzerinde, 8 aydan biraz daha kısa bir zaman sürmesini, aşırı bir gecikme olarak görmemiştir.(53)

Hamburg Üst İş Mahkemesi önündeki yargılama 2 yıl on ay yirmi bir gün sürmüştür; bu süre, 1975 ile 1978 yılları arasında kaydedilen davaların ortalama görülme süresinin çok üstündedir. Hükümetin isabetle belirttiği gibi, başvurucunun avukatının daha sonra verdiği dilekçesinde, başvurucu tarafından davalı şirket yöneticileri hakkında suçlamalara yer verilmesi, başvurucunun kendisine gönderilen işine son verme ihbarlarını aldığını inkar ettikten sonra, bunun doğru olmadığını itiraf etmesi, davayı karmaşık hale getirmiştir. Ancak Mahkeme’ye göre davanın karmaşıklığı, kendi başına bu kadar uzun bir üst yargılama süresini haklı kılmaz.(54-55)

Mahkeme’ye göre ayrıca, başvurucunun avukatının iki kez duruşmanın ileri tarihe ertelenmesi talebi yargılamanın bir ay, başvurucunun işe son verme ihbarlarının kendisine gönderilmediğini iddia etmesi ise sekiz ay gecikmesine sebep olmuştur.(56)

Davalı şirketin ise, duruşmanın ileri tarihe ertelenmesi talepleri Mahkeme’ye göre önemli değildir; davalının tanık dinletme talebinden doğan gecikmenin sebebi ise, işe son verme tebligatının yapılmadığını iddia eden başvurucunun iddiası olup, davalı meşru savunma hakkını kullanarak bunun aksini tanıkla kanıtlamak istemiştir.(57)

Başvurucu, gereksiz yere bir çok duruşma yapılmasından, duruşmalar arasında uzun aralıklar bulunmasından, mahkemede yeterli görevli bulunmamasından ve bilirkişi atamasındaki gecikmeden şikayet etmiştir.(58)

Mahkeme’ye göre, bu tür davaların bir celsede görülmesini gerektiren Alman yasa hükmüne ve 1975 ile 1976 yılları arasında bu tür davaların ortalama üç duruşmanın üstüne nadiren çıktığını gösteren istatistiklere rağmen, bu davada altı duruşma yapılması, ilk bakışta şaşırtıcı görünmektedir. Ancak bu davanın ilerlemiş bir aşaması olan üçüncü duruşmada başvurucunun işe son vermeyle ilgili iki tebligatı aldığını inkar etmesi, mahkemeyi tanık dinlemeye zorlamıştır; bu talebi yerine getirmemek, davalının savunma hakkına zarar verme tehlikesi doğurmuştur. Mahkeme’ye göre, Üst Mahkemenin yargılamanın başlangıcında bilirkişi incelemesi istememiş olması da eleştirilemez. Bu mahkemenin başvurucunun şirket yöneticilerine karşı ciddi suçlamalarına rağmen, dostane çözümü sağlamayı düşünmesi anlaşılabilir bir durumdur; bu sorunu ele alma ihtiyacı, davayı dostane çözümle sonuçlandırma imkanı bulunmamasının ortaya çıkmasıyla doğmuştur. Bilirkişiden rapor istenmesindeki gecikmenin sebebi de ortaya çıkmaktadır; çünkü tanıkların ifadelerinin alınmasını beklemek gerekmiştir.(59)

Mahkeme, duruşmalar arasında uzun aralıklar bulunmasına da büyük önem vermiştir. İlk duruşmadan sonra verilen beş aylık aralıkta, Üst Mahkeme dostane çözüme ulaşılabilmesi için dosyayı çalışmış ve getirdiği öneri başvurucu tarafından gerçekçi ve olumlu bulunmuştur. Dava, yargıcın emekliye ayrılmasından sonra yeni yargıcın dosyayı çalışmak için verdiği uzun ara da, Mahkeme’ye göre normaldir. Karar verildikten sonra kararın tebliği için geçen iki aylık süreyi ise anlamak zordur.(60)

Hükümet, mahkemelerin iş yükünün artmasını, davanın uzunluğuna mazeret olarak göstermiştir. Mahkeme, adli kadrolardaki artış nedeniyle Hamburg İş Mahkemesinin daha fazla başvuruyu görmesini dikkate almıştır. Mahkeme’ye göre Hükümet, iş yükünü hafifletmek için tedbirler almıştır. Mahkeme’ye göre Federal İş Mahkemesi önündeki yargılama bir yıl on üç gün sürmüş olup, Mahkeme’ye göre bu aşamada da kusurlu bir gecikme bulunmamaktadır.(61)

2. Sözleşme’nin 8, 3 ve 12. maddelerinin ihlali iddiası

Mahkeme’ye göre davanın uzun sürmesinin, Sözleşme’deki diğer bazı haklar üzerinde sonuç doğurması mümkün olsa bile (bk. ayrıntılardaki farklılıklarla birlikte "Belçika Eğitim Dili davası kararı, parag. 7), bu davada 6(1). fıkrasının ihlal edilmediğine karar verildiğini hatırlatır. Bundan başka Mahkeme, Sözleşme’nin 8, 3 veya 12. maddeleri bakımından bir sorun doğmadığı sonucuna varmıştır.(65)

Bu Gerekçelerle Mahkeme Oybirliğiyle,

Sözleşme’nin 6(1). fıkrası ile 3, 8 ve 12. maddelerinin ihlal edilmediğine,

Karar Vermiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy