(AİHS m. 5, 50)
Karar Tarihi: 02.12.1987
Başvuru no: 9990/82
USUL VE ESAS
1. Bu dava, 14 Mart 1985 tarihinde İnsan Hakları Avrupa Komisyonu tarafından Mahkemenin önüne getirilmiştir. Dava, bir İtalyan vatandaşı olan Lorenzo Bozanonun, 30 Mart 1982de Fransa Cumhuriyeti aleyhine Komisyonu yaptığı bir başvuruyla başlamıştır.
2. Mahkeme, 18 Aralık 1986 tarihinde verdiği kararda, Sözleşmenin 5(1). fıkrasının ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Mahkemeye göre, başvurucunun 26-27 Ekim 1979 gecesi, polis tarafından bir arabanın içinde zorla, Limogesdan İsviçre sınırına götürülürken özgürlükten yoksun bırakılması, ne "hukuki"dir ve ne de "kişi güvenliği hakkı"yla bağdaşır; bu tutma, yetkili mahkeme tarafından verilen "15 Mayıs 1979 tarihli aleyhteki kararı dolanmak için tasarlanmış bir iadenin, kılık değiştirmiş bir biçimi olup", "sınırdışı etme.... kararını" uygulamak üzere gerekli bir "tutma" değildir (bk. 18.12.1986 tarihli Bozana (Esas hk) kararı, parag. 53-60 ve 4. hüküm fıkrası).
Geriye sadece, mevcut olaya Sözleşmenin 50. maddesinin uygulanması meselesi kalmıştır. Davanın esasıyla ilgili olarak daha önce zikredilen karara atıfta bulunulacak (bk. aynı karar, parag. 11-37) ve Mahkeme burada bir kaç temel ayrıntıyı vermekle yetinecektir.
3. Başvurucu, 18 Haziran 1980de İsviçreden İtalyaya iade edilmiş olup, şimdi Elba adasında, Cenova Ceza Üst Mahkemesi tarafından 22 Mayıs 1975te gıyabında verdiği ömür boyu hapis cezasını (bk. ayrı karar, parag. 14 ve 27) çekmektedir.
Bozano, avukatı vasıtasıyla asıl talep olarak Mahkemeden, Cumhurbaşkanı tarafından af edilmesini veya aleyhindeki ceza davasının yeniden görülmesini sağlamak için, Fransız Hükümetinin İtalyan yetkililere diplomatik kanallardan yaklaşmasını söylemesini istemiştir. Başvurucu ayrıca, söz konusu tutulmanın bir sonucu olarak, kendisinin ve eşinin uğradığını iddia ettiği maddi ve manevi zararları için 3,300,000 Fransız Frangı tazminat, "Mahkemenin asıl talebi kabul etmemesi halinde ..., bundan sonra cezaevinde geçireceği süre nedeniyle gelecekteki maddi ve manevi zararları için 17,000,000 Fransız Frangı eklenmesini" ve "yargılama giderleri için 144,000 Fransız Frangı" ödenmesini, bu miktardan Komisyon ve Mahkeme tarafından verilen adli yardımın düşülmesini istemiştir (bk. aynı karar, parag. 65-66).
Mahkeme, 18 Aralık 1986 tarihli kararında ilk olarak, uyuşmazlık konusuyla bağlantılı olmadığı için asıl talebi ve ikinci olarak da, başvuruculuk sıfatı bulunmayan bayan Bozano namına yapılan talepleri reddetmiştir (bk. aynı karar, parag. 65-66). Mahkeme, adil karşılıkla ilgili diğer meseleleri, karara hazır olmadıkları için saklı tutmuş ve Hükümeti iki ay içinde konuyla ilgili görüşlerini sunmaya ve özellikle başvurucu ile ulaşabilecekleri bir anlaşmayı bildirmeye davet etmişti (bk. aynı karar, parag. 66/son ve hüküm fıkralarının 8. bendi).
4. Bu tür bir anlaşmaya varma teşebbüslerinin başarısız olması üzerine, Yazı İşleri Müdürlüğü 23 Şubatta Hükümetten, 23 Martta başvurucunun avukatlarından ve 11 Mayısta Komisyon temsilcisinden yazılı görüşlerini almıştır.
Mahkemede 27 Kasım 1987de yapılan nihai müzakerelere yargıçlar Cremona ve Gersingin katılamamaları üzerine yedek yargıçlar D. Bindschedler-Robert ve F. Gölcüklü katılmıştır. Mahkeme bu koşullarda bir duruşma yapmaya ihtiyaç bulunmadığına karar vermiştir.
KARAR GEREKÇESİ
6. Sözleşmenin 50. maddesi şöyledir:
"Mahkeme, Sözleşmeci Tarafların resmi makamları veya diğer makamları tarafından verilen bir kararın veya yapılan tasarrufun tamamen ya da kısmen bu Sözleşmeyle üstlendiği yükümlülüklere aykırı olduğu sonucuna varırsa, ve bu Sözleşmeci Tarafın iç hukuku, bu karar veya tasarrufun sonuçlarını kısmen onarmaya imkan veriyorsa ve gerekli gördüğü takdirde zarara uğrayan tarafa adil bir karşılık ödenmesine hükmedebilir."
Başvurucu zararlarına karşılık tazminat ile avukatlık ücretlerinin ödenmesini istemiştir.
I. Zararlar
7. Başvurucu ilk olarak, 26-27 Ekim 1979 gecesi Fransada tutulması, 27 Ekim 1979dan 18 Haziran 1980 tarihine kadar İsviçrede tutulması ve bu tarihten sonra İtalyada yattığı ve "iyi hal" nedeniyle cezaevinden tahliye edilebileceği 18 Haziran 2005 tarihine kadar yatacağı ceza için, günlüğü 2,000 Franktan toplam 18,729,00 Frank tazminat istemiştir.
8. Hükümet, başvurucunun Limogesdan İsviçre sınırına kadar zorla götürüldüğü "on iki saatten daha az bir süre" tutulmasından doğan zarar nedeniyle tazminata hükmedilmesine karşı çıkmamıştır. Hükümet, Mahkemenin içtihatları ve ulusal mahkemelerin kararları ışığında, "nominal tazminat"ın 1,000 Franktan daha fazla olamayacağını belirtmiştir.
Bu kadar bir miktar, Mahkemenin 18 Aralık 1986 tarihli kararında meydana geldiğini belirttiği Sözleşmenin 5(1). fıkrası ihlalinin ağırlığıyla orantılı değildir. Bu ihlal, özgürlük hakkının ve kişi güvenliğinin bir ihlali olup, yetkili Fransız mahkemesi tarafından verilmiş aleyhteki bir kararı dolanmak için tasarlanmış bir iadenin kılık değiştirmiş bir biçimi ve sınırdışı etme usulünün amacı ve gayesi dışında bir kötüye kullanmadır (bk. yukarıda geçen karar, parag. 60-61). Beraberinde getirdiği olaylar (bk. aynı karar, parag. 22-26, 59), başvurucuda kaçınılmaz olarak manevi zararlara sebep olmuştur.
9. Hükümete göre Fransa, Bozanonun önce Cenevrede ve daha sonra Elba adasında katlandığı özgürlükten yoksun kalmadan sorumlu tutulamaz; çünkü, bunlar Fransız makamlarının bir tasarrufundan değil, ama başvurucu hakkında Cenova Ceza Üst Mahkemesinin 22 Mayıs 1975te verdiği ve İtalyan Temyiz Mahkemesinin 25 Mart 1976da onadığı mahkumiyet kararından ve bundan hemen sonra İtalyanın İsviçreden iade talebinden doğmuştur (bk. aynı karar, parag. 27).
Başvurucu ise, kendisinin Limogesdan "kaçırılması" ile sözü edilen özgürlükten yoksun bırakmalar arasında doğrudan ve yeterli bir nedensellik bağı bulunduğunu, dahası, bunun doğuracağı sonuçların "önceden görüldüğünü" ve "istendiğini" ileri sürmüştür.
Mahkeme, 26-27 Ekim 1979 gecesinden sonra meydana gelen iki tutmanın Sözleşmeye uygun olup olmadığı inceleyemez ve bundan sonra da incelemeyecektir. Komisyon, Bozanonun İtalya aleyhine yaptığı başvuruyu, 12 Temmuz 1984te kabuledilemez bulmuştur. Komisyon aynı gün, başvurucunun İsviçreye karşı başvurusunu, bir istisna hariç, kabuledilemez bulmuştur; Komisyon, Sözleşmenin 5(4). fıkrasıyla ilgili başvuruyu 13 Aralık 1984te kabuledilebilir bulmuş, ancak Bozanonun bu konudaki şikayetini geri almasından sonra, 9 Mayıs 1987de başvurunun kalan kısmının da düşmesine karar vermiştir (bk. aynı karar, parag. 39, 53 ve 65/son). Buna göre, adil karşılığa hükmedilmesi, Bozanonun mahkumiyetini veya İsviçre Federal Mahkemesinin başvurucunun iadesine itirazı reddettiği 13 Haziran 1980 tarihli kararının sorgulanması veya kısmen de olsa tazmin edilmesi için bir temel oluşturmaz. Bu noktada Mahkeme, Hükümetin savunmasını kabul etmektedir.
Ama yine de, Sözleşmenin 50. maddesi bakımından, Komisyon temsilcisinin önerdiği gibi, "başvurucunun sınırdışı etme kararının uygulanmasından önceki durumu" zikretmeye ihtiyaç vardır.
15 Mayıs 1979da, Limoges Ceza Üst Mahkemesi Dairesi, Fransa kamu düzenine aykırı olacağı gerekçesiyle, İtalyanın istediği iadenin aleyhine karar vermiştir. Bu karar Hükümeti bağlayıcı olduğu halde (bk. aynı karar, parag. 18), sınırdışı etme kararı verilmesini engellememiştir. Ancak olayların olağan akışı içinde, başvurucu bu tür bir karar aleyhine idare mahkemesine başvurabilir ve Fransız Yüksek İdare Mahkemesinden yürütmenin durdurulmasını isteyebilirdi. Fransız yetkilileri, 17 Eylül 1979 tarihli sınırdışı etme kararını başvurucuya tebliğ etmek için bir aydan fazla süre beklemekle, başvurucunun kendisi için teorik olarak mevcut hukuk yollarını etkili bir şekilde kullanmasını engellemişlerdir; yetkililer Bozanoyu daha etkili bir oldu bittiyle yüz yüze getirebilmek için, kendisine karşı hazırladıkları eylemi anlamamasını sağlamak istemiş oldukları görünümünü vermişlerdir (bk. aynı karar, parag. 48, 50, 59).
Bozano, 19 Eylül 1979 tarihinden itibaren tabi olduğu adli gözetim tedbiri 26 Ekim 1979da kaldırıldıktan sonra, tabi ki en azından bir süre Fransada serbest kalmayı ümit edebilirdi. Başvurucunun idare mahkemesine ve Yüksek İdare Mahkemesine yaptığı başvurular olumsuz sonuçlansaydı, ki sınırdışı etme kararını iptal eden kararda gösterilen birinci gerekçeye bakıldığında (bk. aynı karar, parag. 35) bu kesinlikle mümkün değildi, başvurucu normal olarak, gerekirse adli gözetim altında, İsviçreden başka bir ülkeye gidebilme imkanına sahip olacaktı (bk. aynı karar, parag. 59/son). Tabi ki başka bir ülkenin de, karşılıklı ilişkilerinde uygulanabilir olan bir iade andlaşması gereğince veya böyle bir andlaşma bulunmasa bile, başvurucuyu aynı şekilde İtalyaya iade etmeyeceği söylenemez. Ancak bu durumda kendisinin İtalyan makamlarına teslim edilmesinde en azında bir gecikme olurdu. O halde Bozanonun Limogesdan İsviçre sınırına zorla götürülmesi, kesin olarak belirlenemese bile, kendisinin gerçek bir zarar görmesine sebep olmuştur. Bu sonuç, sınırdışı etmenin bir sonucu olmayıp, Hükümetin de belirttiği gibi, yürütülen "süreç" ile başvurucunun 26-27 Ekim 1979 gecesi Fransada hukuka aykırı ve keyfi olarak özgürlükten yoksun bırakılmasının bir sonucudur.
Hükümet, Mahkemenin bu düşünceyi kabul etmesi halinde, alternatif olarak, bu başlık altında hükmedilmesi gereken ek miktarın 2,000 Frangı aşmaması gerektiğini savunmuştur. Fakat olayın şartları içinde bu miktar, söz konusu zararla orantılı değildir.
10. Mahkeme, Sözleşmenin 50. maddesinin gerektirdiği şekilde hakkaniyet esasına dayanarak, katlandığı zararlara karşılık başvurucuya 100,000 Frank ödenmesine hükmetmektedir.
II. Avukatlık ücretleri
11. Bozanonun avukatları Nisan 1986daki duruşmadan önce, Komisyona başvuru yaptıkları 30 Mart 1982 tarihinden bu yana, bu dosyayla ilgili olarak 360 saat çalıştıklarını söylemişlerdir; saati 400 Franktan, toplam 144,000 Frank yargılama gideri olarak talep etmişlerdir; bu miktardan Komisyon ve Mahkeme önündeki yargılamalar için verilen adli yardım düşülecektir. Avukatlar daha sonra bu taleplerini değiştirmemişlerdir.
Hükümet meseleyi Mahkemenin takdirine bırakmıştır.
12. Yukarıda belirtilen rakam, aşırı görünmemektedir. Bu miktardan, Avrupa Konseyi tarafından söz konusu dönemde ödenen 5,650 Frank düşülmelidir.
Bu Gerekçelerle Mahkeme Oybirliğiyle,
1. Davalı Devletin başvurucuya zararları karşılığı 100,000 Frank, yargılama giderleri için 138,350 Frank ödemesine;
2. Adil karşılık konusundaki diğer taleplerin reddine
Karar Vermiştir. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy