(Başvuru no:39813/98)
KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ
STRAZBURG
12 TEMMUZ 2005
İşbu karar Sözleşme'nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.
Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 39813/98 başvuru no'lu davanın nedeni, Türk vatandaşı Soner Önder'in (Başvuran) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) 6 Ocak 1998 tarihinde, Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi'nin (AİHS) eski 25. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran, İstanbul Barosu avukatlarından H. Kaplan tarafından temsil edilmektedir.
OLAYLAR
1974 doğumlu başvuran, Keldani kökenli olup olayların meydana geldiği sırada İstanbul Teknik Üniversitesi'nde öğrenci idi.
25 Aralık 1991 tarihinde, saat 12.30-13.30 sularında bir grup Bakırköy'de (İstanbul) protesto gösterisi düzenlemiş ve göstericiler Olağanüstü Hal Bölge Valisi'nin (OHAL) erkek kardeşine ait mağazaya molotof kokteylle saldırıda bulunmuşlardır. Olay sırasında on iki kişi ölmüş, on iki kişi de yaralanmıştır.
25 Aralık 1991 tarihli gözaltı tutanağında, altmış kişilik bir gösterici grubun "Kürdistan ve Apo yanlısı" sloganlar attığı, bazı göstericilerin bankalara saldırıp civardaki mağazalara molotof kokteyli attıkları, taş ve sopalarla saldırıda bulunduklarına yer verilmiştir. Tutanakta başvuranın elinde molotof kokteyli ile yakalandığı belirtilmiştir.
Bakırköy Cumhuriyet Savcısı tarafından hazırlanan 25 Aralık 1991 tarihli olay tutanağında bir grup gösterici tarafından molotof kokteyli atılarak bir mağazanın ateşe verildiği yer almaktadır.
2 Ocak 1992 tarihinde başvuran, polis tarafından dinlenmiş, alınan ifadesinde bir molotof kokteyl attığını, diğer molotof kokteylin elinde kaldığını, Kulp, Lice, Maraş katliamlarının yıl dönümü vesilesiyle protesto gösterisi düzenleneceği konusunda Yavuz kod bir kişi tarafından haberdar edildiğini ve OHAL Bölge Valisi'nin kardeşine ait bir mağazaya molotof kokteyl attıklarını dile getirmiştir.
8 Ocak 1992 tarihinde başvuran ve diğer beş tutuklu İstanbul Adli Tıp Kurumu'na götürülmüşlerdir. Adli tabip tarafından hazırlanan raporda, başvuran da dahil olmak üzere bu kişilerin vücudunda hiçbir şiddet veya darp izine rastlanılmadığı belirtilmiştir.
Aynı tarihte başvuran Savcılık tarafından dinlenmiştir. Başvuran gözaltında alınan ifadesini yalanlamıştır.
9 Ocak 1992 tarihinde başvuran hakim tarafından dinlenmiş ve hakim tutuklama kararı vermiştir. Başvuran hakim karşısında verdiği ifadesinde suçsuz olduğunu ileri sürerek gözaltı ifadesini baskı altında gözleri bağlı olarak imzaladığını iddia etmiş ve bu ifadeyi inkar etmiştir. Savcılık önünde verdiği ifadesini kabul etmiş ancak yakalama tutanağına itiraz etmiştir.
17 Ocak 1992 tarihinde, sırasıyla 17 ve 16 Ocak 1992 tarihli Eyüp Savcılığı'nın ve İstanbul Cezaevi Müdürlüğü'nün talepleri üzerine, Adli Tıp Kurumu'nun Eyüp Şubesi başvuranı muayene etmiş ve doktor, tespit edilen ağrıların başvuranın hayatını tehlikeye sokmadığına kanaat getirerek 10 günlük iş göremez raporu vermiştir.
İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Başsavcısı 28 Ocak 1992 tarihli iddianamesi ile, Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 168 § 2 maddesi uyarınca yasadışı bir örgüte yardım ve yataklık etme ve bir mağazaya molotof kokteyli atma gerekçelerinden başvuran hakkında ceza davası açmıştır.
DGM'deki duruşma sırasında başvuran, olay günü saat 12.00 sularında Bakırköy Ortodoks kilisesindeki dini törene katıldığını, tören sonrasında evine gitmek üzere otobüse bindiğini, yolda yapılan kimlik kontrolü sırasında Mardin kökenli olması nedeniyle yakalanarak gözaltına alındığını ifade etmiştir.
Biri askeri olmak üzere üç hakimden oluşan DGM, 18 Ekim 1994 tarihinde, TCK'nın 125. maddesi uyarınca aralarında başvuranın da bulunduğu kişileri devletin bölünmez bütünlüğünü bozma, yasadışı gösteri düzenleme ve silahlı saldırı sonucu ölüme sebebiyet verme suçlarından ölüm cezasına çarptırmıştır. Mahkeme TCK'nın 59 § 2 maddesini uygulayarak sözkonusu cezayı ömür boyu hapis cezasına çevirmiştir. DGM gerekçelerinde, özelikle şikayetçi N.A.'nın başvuranın sözkonusu gösteriye katıldığı yönünde ifade verdiğini belirtmiştir.
23 Aralık 1994 tarihinde başvuran, DGM kararının temyizine gitmiştir. Başvuranın avukatı temyiz başvurusunda, müvekkilinin gözaltından sorumlu kişiler aleyhinde hiçbir hukuki dava açılmadığını belirtmiştir.
TCK'nın 55§1 maddesi uygulanarak verilen 28 Mayıs 1996 tarihli kararla Yargıtay, olayların meydana geldiği sırada başvuranın on sekiz yaşını doldurmadığı gerekçesiyle DGM'nin vermiş olduğu kararı bozmuştur.
12 Aralık 1996 tarihinde, DGM TCK'nın 125. maddesi uyarınca başvuranı ölüm cezasına çarptırmıştır. DGM, TCK'nın 55 § 1 maddesi uyarınca başvuranın olayların meydana geldiği tarihte reşit olmadığı gerekçesiyle bu cezayı yirmi yıl hapis cezasına çevirmiştir. Son olarak, TCK'nın 59 § 2 maddesi gereğince bu cezayı on altı yıl sekiz ay hapis cezasına indirmiştir.
Belirtilmeyen bir tarihte başvuran DGM kararının temyizine gitmiştir. Başvuranın avukatı temyiz başvurusunda, üç günlük iş göremez raporunu gözönünde bulundurarak insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele iddialarını yinelemiştir.
Yargıtay, 24 Kasım 1997 tarihli kararı ile DGM'nin kararını onamıştır.
HUKUK AÇISINDAN
I. AİHS'NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA
Başvuran, AİHS'nin 3. maddesinin ihlal edilmesinden şikayetçi olmaktadır.
Hükümet, 8 Ocak 1992 tarihli sağlık raporundan başvuranın gözaltı sonucunda vücudunda şiddet ve darp izinin bulunmadığının ortaya çıktığını iddia etmektedir. Hükümet, gözaltı süresinin bitiminden birkaç gün sonra elde edilen 17 Ocak 1992 tarihli sağlık raporunun cezaevi adli tabibi tarafından düzenlendiğini savunmaktadır. Hükümet'e göre bu raporda, başvuranın cezaevine nakledilmesinden sonra sağlık sorunlarının ortaya çıktığına yer verilmiştir. Sonuç olarak Hükümet raporun delil niteliğine itiraz etmektedir.
Kanıtları değerlendirmek için, AİHM, şimdiye kadar genellikle "her türlü makul şüphenin ötesinde" kriterini benimsemiştir (18 Ocak 1978 tarihli İrlanda-Birleşik Krallıklar kararı, A serisi no:25, s. 64-65, § 161). Ancak benzeri bir kanıt, yeterince ciddi, kesin ve birbiriyle örtüşen çürütülemez bir dizi emarelerden veya karinelerden doğabilir (Aydın ve Yunus-Türkiye, no: 32572/96 ve 33366/96, § 29, 22 Haziran 2004). Gözaltı kontrolleri altında bulunan kişilerin durumunda olduğu gibi dava konusu olayların tamamı veya büyük bir kısmı yalnız makamlar tarafından bilindiği durumda, bu tutukluluk döneminde meydana gelen bütün yaralanma ve ölüm olayları güçlü maddi karinelere yol açmaktadır. Delil yükümlülüğünün, yeterli ve ikna edici açıklama getirmesi gereken makamların üzerine düştüğüne kanaat getirmek uygun olacaktır (Salman-Türkiye, no: 21986/93, § 100, 2000-VII).
Bu durumda, AİHM, başvuranın diğer beş tutukluyla beraber 8 Ocak 1992 tarihinde on beş günlük gözaltının bitiminden bir gün önce bir doktor tarafından muayene edildiğini belirtmektedir. Muayene sonucunda düzenlenen raporda, vücudunda darp ve şiddet izine rastlanılmadığını belirtilmektedir. Buna karşın, ilgilinin cezaevinde tutuklu bulunduğu 17 Ocak 1992 tarihinde, Eyüp Adli Tıp Kurumu tarafından düzenlenen ikinci raporda ağrı ve halsizlik olduğuna yer verilmiştir. Özellikle, üç gün iş görmemeye yol açan, sol tesdiste diğerine oranla ağrıyla beraber ileri derecede bir şişlik bulunmaktadır.
Hükümet, bir taraftan iki sağlık raporu arasındaki uyumsuzluk ve diğer taraftan, başvuranın vücudunda tespit edilen izler konusunda makul bir açıklamada bulunmadığından dolayı, ilk sağlık muayenesinin usule uygun şekilde yapılmadığı sonucu çıkmaktadır (Bkz. Akkoç-Türkiye, no: 22947/93 ve 22948/93, § 118, 2000-X). AİHM, başvuranın vücudunda görülen izlerin yakalanmasından önce olmasının mümkün olmadığı ancak tutukluluk sırasında meydana gelebileceği sonucuna varmaktadır.
Böyle bir durum 3. madde bakımından, ne kötü muamele mağdurları tarafından dava edilen sözümona sorumluların salıverilmesini (Bkz. diğerleri arasında, Esen-Türkiye, no: 29484/95, § 28, 22 Temmuz 2003) ne de örneğin terörle veya organize suçlarla mücadeleye bağlı zorlukları (18 Aralık 1996 tarihli Aksoy-Türkiye kararı, 1996-VI, s. 2278, § 62) ileri sürmeksizin, Devletin zor durumda olan ve polis memurlarının elinde veya cezaevinde tutuklu bulunan herkesi koruma yükümlülüğünü yerine getirmediğini ortaya çıkarmıştır.
Sonuç olarak AİHM, bu durumda tespit edilen ve çürütülemez maddi delillerle doğrulanan izlerin AİHS'nin 3. maddesinin önemli bir ihlalini oluşturduğu sonucuna varmaktadır.
II. AİHS'NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI
AİHS'nin 6§ 1, 2 ve 3 maddesini ileri süren başvuran, kendisini mahkum eden DGM'nin üç üyesinin arasında bir askeri hakim bulunması nedeniyle, davasının tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından görülmediğini savunmaktadır; polis yanlış tutanaklar düzenlediğinden ve de suç teşkil eden gösteri sırasında başvuranın dini törene katıldığını gösteren keldani kilisesinin verdiği belge gözönünde bulundurulmadığından dolayı masumiyet karinesi ilkesi tanınmamıştır; ayrıca DGM, polis tarafından düzenlenen raporlar davacıların teşhisiyle çelişmesine rağmen kararını vermiştir.
Başvuranın şikayetleri, aslında adil yargılanma hakkından faydalanamaması ile ilgilidir. AİHM, şikayetleri AİHS'nin 3 d) paragrafıyla beraber 6§1 maddesi açısından incelemeye karar verir.
A. Devlet Güvenlik Mahkemesi'nin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında
Hükümet AİHM'ye, oluşumunda askeri hakimlerin çıkarılmasını öngören DGM'lere ilişkin 4338 sayılı ve 18 Haziran 1999 tarihli Kanun'un, Anayasa'nın 143. maddesini değiştirdiği yönünde bilgi vermiştir.
AİHM, bu davada ortaya çıkan sorunlara benzer sorunların ortaya çıktığı davaları bir çok kez incelemiş ve AİHS'nin 6§1 maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır (Bkz. sözü edilen Özel kararı, §§33-34 ve Özdemir-Türkiye, no:59659/00, §§35-36, 6 Şubat 2003).
AİHM, mevcut davayı incelemiş ve Hükümet'in, sözkonusu durumu farklı bir sonuca ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmektedir. TCK'nın öngördüğü suçlar hakkında DGM'ye çıkarılan başvuranın, aralarında askeri hakimin de bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan çekinmesinin anlayışla karşılanacağını saptamaktadır. Bu nedenden dolayı, başvuran, DGM'nin bu türden davalara ters düşen değerlendirmelerle haksız yere yönlendirilmesine izin vermesinden haklı olarak çekinmektedir. Böylece, bu mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında başvuran tarafından duyulan şüphelerin objektif olarak kanıtlandığı varsayılabilir (sözüedilen Incal-Türkiye, s.1573, §72 in fine).
AİHM, başvuranı yargılayıp mahkum ettiği sırada DGM'nin, AİHS'nin 6§1 maddesi uyarınca tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı sonucuna varmaktadır.
B. Ceza muhakemeleri usulünün hakkaniyeti hakkında
Hükümet ihlalin bulunmadığını iddia etmektedir.
AİHM, benzeri davalarda tarafsız ve bağımsız olmadığı ortaya konulan mahkemenin yargıya tabi kişilere hakkaniyete uygun yargılamayı garanti edemeyeceğini hatırlatır.
AİHM, başvuranın davasının tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından görülmesi hakkının ihlal edildiği sonucuna varıldığı gözönünde bulundurulduğunda, işbu şikayetin incelenmesinin gerekli olmadığı kanaatindedir (Bkz. diğerleri arasında 28 Ekim 1998 tarihli Çıraklar-Türkiye kararı, 1998-VII, s.3074, §§ 44-45).
C. Ceza muhakemeleri usulünün süresi hakkında
Başvuran, davasının AİHS'nin 6§1 maddesi uyarınca makul süre içinde görülmemesinden şikayetçi olmaktadır.
Hükümet, başvuranın davasının 28 Ocak 1992 tarihinde DGM tarafından görüldüğünü ve de DGM'nin de esas hakkındaki kararını 18 Ekim 1994 tarihinde verdiğini hatırlatmaktadır. Daha sonra başvuranın temyize gitmesinin ardından Yargıtay, temyize gidilen kararı bozmuştur; İstanbul DGM, başvuranın davasını yeniden incelemiş ve 12 Aralık 1996 tarihinde esas hakkında kararını vermiştir. Bu karar 24 Kasım 1997 tarihinde Yargıtay tarafından onanmıştır.
Hükümet, yirmi iki kişi hakkında ceza davası açıldığını belirterek, suç unsuru teşkil eden gösterinin niteliği gözönüne alınırsa, kanıt unsurlarını toplamakta ve araştırmacıları bulmakta karşılaşılan zorlukları ileri sürmektedir. Hükümet yargılamanın birçok aşamada gerçekleştiğini belirtmektedir: öncelikle 28 Ocak 1991'den 18 Ekim 1992 tarihinde kadar olan ilk aşamada, soruşturma yürütülmüştür. Daha sonra 28 Mayıs 1996 tarihine kadar olan ikinci aşamada Yargıtay yedi sanık tarafından yapılan temyiz başvurusunu incelemiştir. Ayrıca Yargıtay davanın esası hakkında duruşma yapmıştır. Kararın bozulmasının ardından DGM başvuranın davasını yeniden incelemiş ve 12 Aralık 1996 tarihinde esas hakkındaki kararını vermiştir. Son olarak Yargıtay 24 Kasım 1997 tarihinde temyize gidilen kararı onamıştır.
AİHM, yargılama süresinin makul niteliğinin, içtihadının yer verdiği özellikle davanın karmaşıklığı, başvuranın ve yetkili makamların tutumu gibi kriterleri gözönüne alarak değerlendirildiğini hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında Sablon-Belçika kararları, no: 36445/97, 10 Nisan 2001 ve Papachelas-Yunanistan, no: 31423/69, § 35, 1999-II).
AİHM, bu üç kriterlerin dışında, bu davadaki yargılamanın, başvuranın yakalandığı 25 Aralık 1991 tarihinde başladığını ve Yargıtay tarafından verilen karar tarihi olan 24 Kasım 1997 tarihinde sona erdiğini tespit etmiştir. Sonuç itibariyle, yargılama beş yıl on bir ay sürmüş ve başvuranın davası böylelikle DGM ve Yargıtay tarafından iki defa incelenmiştir. AİHM ayrıca, ulusal adli makamlara isnat edilebilecek hiçbir faaliyetsizlik dönemini tespit etmemiştir. yukarıda yapılan değerlendirmeleri gözönüne alarak AİHM, geneline bakıldığında başvuran aleyhinde ulusal makamlar tarafından başlatılan yargılama süresinin makul olduğuna kanaat getirmektedir.
Buradan yola çıkarak AİHM, AİHS'nin 6§1 maddesi uyarınca "makul sürenin" geçilmediği ve bu hükmün ihlal edilmediği kanaatine varmaktadır.
III. AİHS'NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA
A. Tazminat
Başvuran, mahkumiyeti nedeniyle uğradığı maddi zarar adı altında 50.000 Euro ve F Tipi Cezaevi'ndeki tutukluluk koşulları nedeniyle uğradığı manevi zarar adı altında 100.000 Euro talep etmektedir.
Hükümet bu miktarlara itiraz etmektedir.
AİHM 3. madde bakımından uğranılan zarar konusunda, başvuranın, işbu kararda yer alan ihlal tespitinin telafi etmeye yetmeyen manevi zarara uğradığına kanaat getirmektedir. AİHM hakkaniyete uygun olarak bu bakımdan başvurana 8.000 Euro verilmesine karar vermiştir.
AİHM, 6. madde bakımından uğranılan maddi zarar konusunda, AİHS'ye aykırılık mevcut değilse, DGM'deki yargılamada varılan sonuç üzerinde değerlendirmeye gitmez. Dolayısıyla başvurana bu bağlamda tazminat ödenmesine gerek yoktur (Bkz. Findlay-İngiltere, 25 Şubat 1997 tarihli karar, 1997-I, s.284, § 85).
İddia edilen manevi zarara gelince, AİHM, dava şartlarında, tespit edilen ihlalin hakkaniyetli bir tatmin oluşturduğuna dikkati çekmektedir (sözüedilen Çıraklar kararı, s. 3074, §49).
AİHM, bir başvuran hakkında verilen mahkumiyetin, 6§1 maddesine göre tarafsız ve bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında, prensip olarak en uygun tazminin, zamanında, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından başvuranı yeniden yargılamanın olacağı kanaatine varmıştır (Bkz. Gençel-Türkiye kararı, no: 53431/99, § 27, 23 Ekim 2003).
B. Masraf ve Harcamalar
Başvuran masraf ve harcamalar için 30.000 Euro talep etmektedir.
Hükümet, AİHM'yi bu talebi reddetmeye davet etmektedir, zira talep dayanaktan yoksun olup aşırıdır.
AİHM, elinde bulunan unsurları ve konuya ilişkin içtihadını gözönüne alarak, hakkaniyete uygun olarak yapılan masraflar için başvurana 2.000 Euro verilmesine karar vermiştir.
C. Temerrüt faizi
AİHM, Avrupa Merkez Bankası'nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına 3 puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.
BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,
1. AİHS'nin 3. maddesinin özü bakımından ihlal edildiğine;
2. AİHS'nin 3. maddesinin usul yönünden incelenmesine gerek olmadığına;
3. İstanbul DGM'nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması nedeniyle AİHS'nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;
4. AİHS'nin 6§1 ve 3 maddesine göre yapılan diğer şikayetlerin incelenmesine gerek olmadığına;
5. Cezai yargılama süresi nedeniyle AİHS'nin 6§1 maddesinin ihlal edilmediğine;
6. AİHS'nin 6. maddesi bakımından ileri sürülen manevi zarar için işbu kararın kendisinin adil tazmin oluşturduğuna;
7. a) AİHS'nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden T.L.'ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet'in başvurana:
i. AİHS'nin 3. maddesi bakımından manevi zarar için 8.000 Euro (sekiz bin Euro);
ii. masraf ve harcamalar için 2.000 Euro (iki bin Euro);
iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;
b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası'nın o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda faiz uygulamasına;
8. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;
KARAR VERMİŞTİR.
İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM İçtüzüğü'nün 77 §§ 2 ve 3. maddesine uygun olarak 12 Temmuz 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy