Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi .A.İ.H.M. 1999/5220 Esas 2001/ Karar

(AİHS m. 1, 2, 6, 10, 13, 15, 19, 35, 56)

Başvuru no: 5220/99
Karar Tarihi: 12.12.2001

İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi BÜYÜK DAİRESİNİN,

Vlastimir ve Borka BANKOVİÇ, Zivana STOJANOVİC, Mirjina STOIMENOVSKİ, Dragan Sukovic tarafından

Belçika, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Fransa, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İzlanda, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, İspanya, Türkiye ve Birleşik Krallık’a karşı

20 Ekim 1999 tarihinde yapılan ve 28 Ekim 1999 tarihinde kaydedilen başvuru hakkında (Başvuru no. 52207/99)

KABULEDİLEBİLİRLİK KARARI

İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (...) yargıçlardan oluşan Büyük Daire olarak toplanarak,

Birinci Dairenin kendi yargı yetkisini Büyük Daire lehine bıraktığı 14 Temmuz 2000 tarihli kararı dikkate alarak (Sözleşme md. 30),

Davalı Devletlerin ve başvurucuların gönderdiği cevabı dikkate alarak,

Tarafların 24 Ekim 2001 tarihli sözlü sunumlarını ve yargıçların sorularına dayalı olarak daha sonra verdikleri yazılı cevapları dikkate alarak,

24 Ekim 2001 ve 12 Aralık 2001 tarihinde müzakereler yaptıktan sonra

12 Aralık 2001 tarihinde aşağıdaki kararı vermiştir:

DAVANIN ESASI

1. Başvurucuların hepsi Yugoslavya Federal Cumhuriyeti vatandaşıdır. Birinci başvurucu Vlastimir Bankoviç 1942, ikinci başvurucu Borka Bankovic 1945 doğumludur. Bu başvurucular kendi adlarına ve ölen kızları Ksenija Bankovic adına Mahkeme’ye başvurmuşlardır. Üçüncü başvurucu Zivana Stojanovic 1937 doğumlu olup, kendi adına ve ölen oğlu Nebojsa Stojanovic adına Mahkeme’ye başvurmuştur. Dördüncü Başvurucu Mirjana Stoimenovski de kendi adına ve ölen oğlu Darko Stoimenovski adına başvuruştur. Beşinci başvurucu Dragan Sukovic, kendi adına başvurmaktadır.

2. Başvurucular Mahkeme önünde Essex’te avukatlık yapan bay Anthony Fisher, Belgrat İnsan Hakları Merkezi Direktörü bay Vojin Dimitrijevic, Tuff Üniversitesinde Uluslararası Hukuk profesörü bay Hurst Hannum ve Essex Üniversitesinde Uluslararası Hukuk profesörü ve aynı zamanda avukat bayan Françoise Hampson tarafından temsil edilmişlerdir. Bu avukatlar danışmanları bay Rick Lawson ve bayan Tatjana Papic ve bay Vladan Joksimovic ile birlikte Mahkeme’deki duruşmalara katılmışlardır. Üçüncü başvurucu Zivana Stojanovic de duruşmaya katılmıştır.

3. Hükümetler Mahkeme önünde kendi görevlileri tarafından temsil edilmişlerdir. Hükümetler duruşmada şu kişiler tarafından temsil edilmişlerdir: Birleşik Krallık, (Birleşik Krallık tarafından yapılan sunumlar tüm sorumlu devletler adına yapılmıştır) Kraliyet Avukatı ve Uluslararası Hukuk profesörü bay Christopher Greenwood, Dışişleri görevlisi bay Martin Eaton ve danışman Martin Hemming; Belçika, Görevli bay Jan Lathouwers; Fransa, avukat bay Pierre Boussarogue; Almanya, Almanya Avrupa Birliği Daimi Temsilci Yardımcısı bay Christoph Blosen; Yunanistan, avukat bay Micheal Apessos; Macaristan, görevli bay Lipot Höltzl ve yardımcı görevli bayan Monica Weller; İtalya yardımcı görevli bay Francesco Crisafulli; Lüksembourg, görevli bay Nicolas Mackel; Hollanda, görevli bayan Jolien Schukking; Norveç, görevli bay Frode Elgesem; Polonya, görevli bay Krysztof Drzewicki, avukat bayan Renata Kowalska; ve Türkiye, yardımcı görevli bayan Deniz Akçay.

A. Dava konusu olaylar

4. Taraflarca sunulan dava konusu olaylar aşağıdaki gibi özetlenebilir.

5. Davalı Devletler, dava konusu olaylar hakkında bir açıklamada bulunmaksızın başvuruyu kabuledilemez olarak nitelendirmişler ve bir olayı açıkça tartışmamış olmalarından kendileri aleyhine sonuç çıkarılmaması gerektiğini belirtmişlerdir. Mahkeme, davadaki olayları özetlerken, bir olaya açıkça karşı çıkılmamış olmasını, taraflardan birinin o olayı kabul ettiği şeklinde yorumlamamıştır.

1. Ardalan

6. Kosova’da, 1998 - 1999 yılları boyunca Sırblar ile Kosovalı Arnavut güçleri arasındaki çatışmalar iyi belgelenmiştir. 1992 yılında Londra Konferansıyla kurulan altı Devletten meydana gelen Temas grubu, tırmanan çatışma nedeniyle uluslararası toplumda yükselen endişeler ve diplomatik girişimlerin başarısız kalması üzerine toplanmış, çatışmanın tarafları arasında görüşmeler yapılması için tarafları toplantıya çağırmayı kararlaştırmışlardır.

7. NATO (Kuzey Atlantik Andlaşması Teşkilatı) 30 Ocak 1999 tarihinde, Kuzey Atlantik Konseyinin kararının ardından, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nin Uluslararası toplumun istemlerine uymaması halinde hava saldırısında bulunacağını duyurmuştur. Sonuç olarak çatışmanın tarafları arasında 6 - 23 Şubat 1999 tarihleri arasında Rambouillet’te ve 15 - 18 Mart 1999 tarihleri arasında Paris’te görüşmeler yapılmıştır. Ortaya çıkan barış anlaşması Kosovalı Arnavut delegasyonu tarafından imzalanmış, fakat Sırp delegasyonu tarafından imzalanmamıştır.

8. Kosova krizine müzakereler yoluyla siyasi bir çözüm bulmak amacıyla gösterilen tüm çabaların başarısız olduğunu göz önüne alan Kuzey Atlantik Konseyi, hava saldırılarının (Müttefik Kuvvetler Operasyonu) başlamasına karar vermiş ve bu karar 23 Mart 1999 tarihinde NATO Genel Sekreteri tarafından ilan edilmiştir. Hava saldırıları 24 Mart tarihinden 8 Haziran 1999 tarihine kadar devam etmiştir.

2. Radio Televizije Srbije’nin (RTS) bombalanması

9. Belgrat’ta Sırp Radyo Televizyon (RTS) binalarında üç televizyon kanalı ve dört radyo kanalı faaliyet göstermektedir. Ana yayın birimleri, Takosvka caddesindeki üç binada toplanmış bulunmaktadır. Sadece teknik elemanlardan oluşan ana kumanda odası, bu binalardan birinin birinci katında bulunmaktadır.

10. 23 Nisan 1999 tarihi saat 02.00’den hemen sonra, Takosvka caddesinde bulunan binalardan birisi NATO uçaklarından atılan bir bombayla vurulmuştur. Dört katlı binanın iki katı çökmüş, ana kumanda odası imha edilmiştir.

11. Bu olayda birinci ve ikinci başvurucunun kızı, üçüncü başvurucunun oğlu ile dördüncü başvurucunun oğlu, beşinci başvurunun kocası ölmüştür. RTS’nin bombalanması sırasında 16 kişi ölmüş ve 16 kişi de ağır surette yaralanmıştır. O gece üçü Belgrat’ta olmak üzere Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nde toplam 24 hedef vurulmuştur.

3. Diğer uluslararası yargı yerindeki davalar

12. Yugoslavya Federal Cumhuriyeti 26 Nisan 1999 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreterine sunduğu deklarasyonla, Uluslararası Adalet Divanı’nın zorunlu yargı yetkisini kabul ettiğini bildirmiştir. Yugoslavya Federal Cumhuriyeti, 29 Nisan 1999 tarihinde, Belçika ve diğer 9 Devlet aleyhine Müttefik Kuvvetler Operasyonu’nda yer almaları nedeniyle Uluslararası Adalet Divanı’na dava açmış ve Divan İçtüzüğünün 73. maddesi uyarınca geçici önlemlerin alınmasını talep etmiştir. Uluslararası Adalet Divanı 2 Haziran 1999 tarihli kararıyla bu talebi reddetmiştir. Davadaki diğer hususlar halen derdesttir.

13. Müttefik Kuvvetler Operasyonu’nu denetim amacıyla kurulmuş olan Komite, Haziran 2000’de Eski Yugoslavya Federal Cumhuriyeti Uluslararası Ceza Mahkemesi Savcısına başvurmuş ve soruşturma açılmasını istenmiştir. Savcı soruşturma açmama kararını 2 Haziran 2000 tarihinde Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine bildirmiştir.

B. İlgili uluslararası hukuk metinleri

1. 1949 tarihli Washington Andlaşması

14. 24 Ağustos 1949 tarihinde yürürlüğe giren Washington Andlaşması (1949 Andlaşması) 10 ülkeden (Belçika, Fransa, Lüksembourg, Hollanda, Birleşik Krallık, Danimarka, İzlanda, İtalya, Norveç, Portekiz , Kanada ve ABD) oluşan Kuzey Atlantik Andlaşması Teşkilatı (NATO) adlı bir ittifak kurmuştur. 1949 Andlaşmasına 1952 yılında Yunanistan ve Türkiye de katılmışlar. Federal Almanya Cumhuriyeti 1955, İspanya ise 1982 yılında üye olmuşlardır. Bu ülkelere 12 Mart 1999 yılında Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Polonya dahil olmuştur.

15. NATO’nun temel amacı, Birleşmiş Milletler Şartındaki ilkelere uygun olarak siyasi veya askeri yollarla tüm üyelerinin güvenlik ve bağımsızlığını korumaktır. NATO’nun temel faaliyet prensibi, üyelerinin güvenliğinin bölünmezliği temelinde, bağımsız devletler arasındaki karşılıklı işbirliği için ortak taahhüttür.

2. 1969 Andlaşmalar Hukuku Üzerine Viyana Sözleşmesi (1969 Viyana Sözleşmesi)

16. 1969 tarihli Viyana Sözleşmesinin 31. maddesi “Genel Yorum Kuralları” başlığını taşımakta olup, aşağıdaki gibidir:

“1. Bir andlaşma, andlaşmanın bütünü içinde ve konu ve amacının ışığında hükümlerine verilecek alelade manaya uygun şekilde hüsnüniyetle yorumlanır.

...

3. Sözleşmenin bütünü ile birlikte aşağıdakiler de dikkate alınır:

...

(b) Tarafların Sözleşmenin yorumu konusundaki mutabakatını tespit eden Sözleşmenin uygulanması ile ilgili olarak daha sonraki (tarihli) herhangi bir uygulaması,

(c) Taraflar arasındaki ilişkilerde milletlerarası hukukun tatbiki kabil herhangi bir kuralı”

17. Sözleşmenin 32. maddesi “İlave Yorum Vasıtaları” başlığını taşımakta olup, aşağıdaki gibidir:

“31. maddenin uygulanmasından hasıl olan manayı teyit etmek veya 31. maddeye göre yapılan yorum
(a) manayı muğlak ve anlaşılmaz bırakıyorsa;

(b) çok açık bir şekilde saçma olan veya makul olmayan bir sonuca götürüyorsa,

manayı tespit etmek için andlaşmanın hazırlık çalışmalarına ve yapılma şartları dahil, tamamlayıcı yorum araçlarına başvurulabilir.”

18. Uluslararası Hukuk Komisyonu (ILC) bu maddelerin yorumunda şunları belirtir: Madde 31 ve 32‘ye bağlantılı olarak başvurulmalıdır; böylece ‘genel yorum kuralları’ ve ‘ilave yorum vasıtaları’ arasında kesin bir ayrım sonucu yaratmamalıdır. Madde 31’deki yorumu oluşturan unsurlar, metnin orijinal şeklini aldığı zamanki veya daha sonraki tarafları arasında mutabakatı kapsadığı zaman, ayrımın kendisi haklı görülebilir. Hazırlık çalışması aynı orijinal karaktere sahip değildir, fakat metinde bulunan mutabakat ifadelerini aydınlatması açısından önemlidir (YRBK: ILC(1966), ii. 219-220).

3. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin 1. maddesinin hazırlanış öyküsü

19. Avrupa Konseyi Danışma Meclisi Komitesi tarafından hukuki ve idari sorular üzerine hazırlanan metin, ki bu metin daha sonra Sözleşme’nin 1. maddesi olmuştur, şu hükmü öngörmüştür: “Üye Devletler kendi ülkeleri üzerinde ikamet eden herkesin... haklarını güvence altına almayı üstlenirler.” Hükümetlerarası Uzmanlar Komitesi, Danışma Meclisinin hazırladığı metni de incelemiş ve “ülkeleri üzerinde yaşayan herkesi” yerine, “egemenlik yetkisi içinde bulunan herkes” ifadesiyle değiştirmeye karar vermiştir. Gerekçeler, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin Collected Edition of Travaux Preparatoires’inden alıntılanan aşağıdaki paragrafta belirtilmiştir (Vol.III ,p.260):

“Genel Kurul taslağı, Sözleşmenin etkisini ‘imzacı Devletlerin ülkelerinde ikamet eden tüm kişilere’ yaymıştır. Komiteye göre, ‘ikamet eden’ ibaresi fazla kısıtlayıcıdır. Komite, Sözleşme’nin yararlananları imzacı Devletlerin ülkelerinde bulunan herkese, bu kişiler yasal anlamda orada ikamet etmeseler bile yaymak için haklı sebeplerin bulunduğu kanısındadır. Bu nedenle Komite, ‘ikamet eden’ sözcüğünü ‘egemenlik yetkisi içinde bulunan’ sözcüğüyle değiştirmiştir. Bu husus ayrıca Birleşmiş Milletler Komisyonu Taslak Sözleşmesinin 2. maddesinde de belirtilmiştir.”

20. Sözleşme’nin 1. maddesinin kabul edilmesinden önce konuyla ilgili son yorum, 25 Ağustos 1950 tarihinde Danışma Meclisinin ana oturumu sırasında Belçika temsilcisi tarafından şu şekilde yapılmıştır:

“Bundan böyle Devletlerimiz, Sözleşme’nin bu hükmüne binaen, bir Devletimizin ülkesi üzerinde bulunup da haklarının ihlal edildiğinden şikayetçi olmak için haklı sebepleri bulunan bir bireyi, milliyetine bakmadan, hiç bir fark gözetmeden ve ayrım yapmadan tam yetkiyle koruma hakkına sahiptir.”

21. Travaux Preparatoires şunu belirterek devam etmektedir: Madde, ‘egemenlik yetkisi içinde bulunan’ ifadesi dahil, herhangi bir müzakere ihtiyacı doğurmamaktadır. Metin, 25 Ağustos 1950 tarihinde (bugünkü haliyle) herhangi bir değişikliğe uğramadan Danışma Meclisi tarafından kabul edilmiştir (bk. yukarıda adı geçen derleme Baskı, C. VI, s. 132).

4. 1948 tarihli İnsan Hakları ve Ödevleri Üzerine Amerikan Bildirisi

22. Bildirinin 2. maddesi şöyledir:

“Yasa önünde herkes eşit olup bu Bildirideki haklara ve ödevlere ırk, cins, dil, inanç veya başka her hangi bir sebeple ayrım yapılmaksızın sahiptir.”

23. İnsan Hakları Amerikan Komisyonu, Coard Davası raporunda (Rapor No.109/99, Dava No. 10.951, 29 Eylül 1999 tarihli Coard et al. - Amerika Birleşik Devletleri, parag. 37, 39, 41 ve 43) Granada’daki Amerikan askeri güçlerinin uyguladığı operasyonların ilk günlerinde başvurucuların maruz kaldıkları gözaltı ve çeşitli muameleleri içeren şikayetlerini incelemiş ve şöyle değerlendirmiştir:

“Her ne kadar Amerikan Bildirisi’nin ülke dışı uygulaması (extraterritorial application) meselesi taraflarca gündeme getirilmemiş ise de, Komisyon, bazı koşullarda ülke dışı mahallerde meydana gelmiş bazı fiiller üzerinde egemenlik yetkisini kullanmasının ait olduğu normlara sadece uygun değil, ama bu normların bir gereği olduğunu da kaydeder. Bireyin temel hakları ırk, milliyet, inanç, cinsiyet ayrımı yapılmaksızın, eşitlik ve ayrımcılık yasağı ilkeleri temelinde Amerikan Bildirisinde açıkça tanınmıştır. ... Buradaki bireysel haklar kişiye sırf insan olduğu için tanınmış olduğundan, her Amerikan Devleti egemenlik yetkisi içinde bulunan herkesin buradaki haklarını korumakla yükümlüdür. Bu durum, daha çok devletin ülkesinde bulunan kişileri işaret etmekte ise de, bazı şartlar altında, ilgili kişi bir devletin ülkesinde bulunduğu halde diğer bir devletin kontrolüne tabi ülke dışı bir mahaldeki eylemlerini, genellikle o devletin yurt dışındaki görevlilerinin eylemlerini işaret eder. Kural olarak soruşturma, mağdurun zannedilen milliyeti veya belirli bir coğrafi alanda bulunması konusunda değil, fakat bazı koşullarda, ilgili Devletin, otoritesi ve kontrolü altında bulunan kişinin haklarına saygı gösterip göstermediği üzerinde yoğunlaşır.”

24. İnsan Hakları Amerikan Mahkemesi’nin yargı yetkisinin dayanağı olan 1978 tarihli İnsan Hakları Amerikan Sözleşmesi’nin 1. maddesinin konuyla ilgili hükmü şöyledir:

“Bu Sözleşme’ye Taraf Devletler, Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklere saygı göstermeyi ve egemenlik yetkileri içinde bulunan herkesin bu haklardan tam ve serbestçe yararlanmalarını sağlamayı taahhüt ederler.”

5. 1949 tarihli Savaş Mağdurlarının Korunması Üzerine dört Cenova Sözleşmesi

25. Bu Sözleşmelerin (1949 tarihli Cenova Sözleşmelerinin) 1. maddeleri, “Sözleşmeci Devletlerin her şart altında bu Sözleşmeye uymayı ve uyulmasını sağlamayı” taahhüt etmelerini gerektirir.

6. 1966 tarihli Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi ve Seçmeli Protokol

26. 1966 tarihli Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşme’nin 2(1). fıkrası aşağıdaki gibidir:

“Bu Sözleşmeye Taraf her Devlet, bu Sözleşmede tanınan hakları ... kendi ülkesi üzerinde bulunan ve egemenlik yetkisine tabi olan bütün bireyler için güvence altına almayı bu ve haklara saygı göstermeyi taahhüt eder.”

İnsan Hakları Komisyonu 1950 yılında, 6. oturumu sırasında Sözleşme taslağının 2(1). fıkrasına “ülkesi üzerinde bulunan ve egemenlik yetkisine tabi olan” sözcüklerini içeren değişiklik önergesini kabul etmiştir. Bu kelimeleri çıkarmak amacıyla 1952 ve 1953 yıllarında yapılan öneriler kabul edilmemiştir. İnsan Hakları Komitesi daha sonra, kesin ve sınırlı bir bağlamda Sözleşmeci Devletlerin görevlilerinin yurtdışındaki eylemleri nedeniyle sorumluluklarını geliştirecek yollar aramıştır.

27. 1966 tarihli Seçmeli Protokolün konuyla ilgili maddesi aşağıdaki gibidir:

“Bu Protokole Taraf haline gelen Sözleşmeye Taraf bir Devlet, kendi egemenlik yetkisine tabi bulunan ve Sözleşmede düzenlenen haklarının bu Taraf Devlet tarafından ihlal edildiğini iddia eden bireylerin yapacağı şikayetleri Komitenin alma ve kabul etme yetkisini tanır.”

ŞİKAYETLER

28. Başvurucular, 28 Nisan 1999 tarihinde ‘RTS’ binasının NATO güçleri tarafından bombalanması nedeniyle şikayetçi olup, Sözleşme’nin şu maddelerinin ihlal edildiğini iddia etmektedirler: md. 2 (yaşama hakkı), md. 10 (ifade özgürlüğü) ve md. 13 (etkili bir hukuk yoluna başvurma hakkı).

KARAR GEREKÇESİ

29. İlk beş başvurucu kendileri ve ölen yakınları adına, bombardıman sırasında yaralanan altıncı başvurucu ise sadece kendi adına Sözleşme’nin 2, 10 ve 13. maddelerine dayanarak başvurmuşlardır. Mahkeme’nin de onayıyla, tarafların yazılı ve sözlü sunumları sadece kabuledilebilirlik konusuyla sınırlandırılmıştır. Hükümetler ayrıca şikayetlerin ‘açıkça temelsiz olduğu’nu savunmayacaklarını bildirmişlerdir.

30. Başvurucular, başvurunun kabuledilebilirliği konusunda başvurunun Sözleşme’yle yer bakımından (ratione loci) bağdaşmakta olduğunu iddia etmektedirler. Başvuruculara göre, davalı Devletlerin gerek Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’ndeki eylemleri gerekse kendi ülkelerinde hazırlayıp Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nde sonuçlarını doğuran eylemleri, kendilerini ve ölen yakınlarını bu Devletlerin egemenlik yetkileri içine sokmuştur. Başvurucular ayrıca bombardımanın NATO güçlerince gerçekleştirilmiş olmasına rağmen, davalı Devletlerin saldırı nedeniyle ağır surette sorumlu olduklarını ve kendileri için tüketilmesi gereken herhangi bir yol bulunmadığını söylemişlerdir.

31. Hükümetler ise başvurunun kabuledilebilir olmadığını savunmaktadırlar. Hükümetler esas itibarıyla, başvurunun Sözleşme’yle kişi bakımından (rationa personae) bağdaşmadığını, çünkü başvurucuların Sözleşme’nin 1. maddesi anlamında davalı Devletlerin egemenlik yetkileri içine girmediklerini iddia etmektedirler. Hükümetler ayrıca bu Mahkeme’nin, Uluslararası Adalet Divanının “Monetary Gold prensibi”ne göre Amerika Birleşik Devletleri’nin, Kanada’nın ve NATO’nun haklarını ve yükümlülüklerini ilgilendiren bir davanın esası üzerinde karar veremeyeceğini, çünkü bu Devletlerin hiçbirinin Sözleşme’ye ve dolayısıyla mevcut başvuruda taraf olmadığını belirtmektedirler (Monetary Gold Removed from Rome in 1943, ICJ Reports 1954, s. 19 as applied in East Timor, ICJ Reports 1995, s. 90).

32. Fransa Hükümeti ayrıca, bombardımanın davalı Devletlere değil, davalı Devletlerden ayrı bir uluslararası hukuksal kişiliğe sahip olan NATO’ya atfedileceğini ileri sürmektedir. Türk Hükümeti de, Kuzey Kıbrıs’taki görüşleri uyarınca belirli sunumlar yapmıştır.

33. Macaristan, İtalyan ve Polonya Hükümetleri, Sözleşme’nin 35(1). fıkrasındaki hüküm uyarınca, kendi ülkelerinde bulunan etkili iç hukuk yollarının tüketilmediğini ileri sürmektedirler.

A. Başvurucular ve ölen yakınları, Sözleşme’nin 1. maddesinin anlamında davalı Devletlerin “egemenlik yetkisi” içine (within the jurisdiction) girmekte midirler?

34. Bu hüküm, başvurunun kabuledilebilirliğine itiraz konusunda Hükümetlerin dayandıkları başlıca temel olup, Mahkeme öncelikle bu konuyu inceleyecektir. Sözleşme’nin 1. maddesi şöyledir:

“Sözleşmeci Devletler, bu Sözleşme’nin Birinci Bölümünde tanımlanan hak ve özgürlükleri, kendi egemenlik yetkisi içinde bulunan herkes için güvence altına alırlar.”

1. Davalı Hükümetlerin sunumları

35. Hükümetler, başvurucuların ve ölen yakınlarının olay zamanında davalı Devletlerin ‘egemenlik yetkisi içinde’ olmadıklarını ve bu nedenle başvurunun Sözleşme’yle ‘kişi bakımından’ (ratione personae) bağdaşmadığını iddia etmektedirler.

36. Hükümetler, ‘egemenlik yetkisi’ teriminin, uluslararası kamu hukukunda olağan ve yerleşik anlamına göre yorumlanması gerektiğini belirtmektedirler. Bu nedenle “egemenlik yetkisi”nin kullanımı, bir biçimde o Devletle bağı bulunan veya o Devletin kontrolü altında bulunan kişiler üzerinde fiili veya sözde bir hukuki otorite iddiasını veya bu otoritenin kullanılmasını içerir. Hükümetler ayrıca “egemenlik yetkisi” teriminin bir süreden beri mevcut olan ve yapılandırılmış bir ilişki biçimini içerdiğini belirtmişlerdir.

37. Davalı Hükümetler, Mahkeme’nin bu konuda içtihatlarının kendi görüşlerini desteklediğini, Mahkeme’nin egemenlik yetkisi kavramını, davalı bir Devletin kendi ülkesi dışında yaptığı eylemlerden etkilenen bazı kişilerin o Devletin egemenlik yetkisi içinde sayılmasını sağlayacak şekilde uyguladığını, çünkü o Devletin bu kişiler üzerinde bir biçimde hukuki bir otorite kullandığını ileri sürmektedirler. Davalı Hükümetlere göre, Issa ve Öcalan davalarında (bk. 30.05.2000 tarihli Issa ve Diğerleri - Türkiye kabuledilebilirlik kararı, no. 31821/96 ve 14.12.2000 tarihli Öcalan - Türkiye kabuledilebilirlik kararı, no. 46221/99) başvurucuların davalı Devletin ülkesi dışında gözaltına alınmaları ve tutulmaları, bu kişiler üzerinde yabancı topraklarda askeri kuvvetler tarafından böyle bir hukuki otorite veya egemenlik kullanımının klasik örneğini oluşturmaktadır. Bir Arnavutluk gemisinin İtalya kıyılarından 35 mil açıkta bir İtalyan deniz kuvvetleri aracıyla kasıtlı olarak vurulması iddiasıyla ilgili Xhavara davasında (bk. 11.01.2001 tarihli Xhavara ve Diğeleri - İtalya ve Arnavutluk kabuledilebilirlik kararı, no. 39473) egemenlik yetkisi, davalı Devletler tarafından yazılı bir anlaşmayla paylaşılmıştır. Hükümetler, egemenlik yetkisi konusundaki kendi yorumlarının, Sözleşme’nin hazırlık çalışmaları (travaux préparatoires) ile Sözleşme’nin onaylamasından bu yana Sözleşme’yi uygulayan Devlet pratiği tarafından da desteklendiğini düşünmektedirler. Bu pratik konusunda davalı Hükümetler, Sözleşmeci Devletlerin ülkeleri dışında katıldıkları askeri operasyonlar için Sözleşme’nin 15. maddesi gereğince yükümlülük azaltma yapmamalarına göndermede bulunmaktadırlar.

38. Hükümetler, başvurucuların şikayetçi olduğu eylemin, açıkça bu tür bir hukuki otoritenin veya yetkinin kullanımı olarak görülemeyeceği sonucuna varmaktadırlar.

39. Hükümetler ayrıca, başvurucuların temel sunumlarında Sözleşme’nin 1. maddesindeki egemenlik yetkisine verdikleri anlama, yani Sözleşme’nin 1. maddesindeki korumada mevcut pozitif yükümlülüğün, sahip olunan kontrolle orantılı bir şekilde uygulanması gerektiği görüşüne karşı itirazda bulunmaktadırlar.

40. Hükümetler, öncelikle Sözleşme’nin 1. madde metninin bu yorumu desteklemediğini düşünmektedirler. Eğer Sözleşme’yi hazırlayanlar “‘neden - sonuç”a dayanan etkili bir sorumluk amaçlamış olsalardı, 1949 tarihli Cenova Sözleşmelerinin 1. maddelerinde (bk. yukarıda parag. 25) kullanılan ifade tarzına benzer bir ifade benimserlerdi. Her halükarda, başvurucuların egemenlik yetkisine ilişkin yorumu, Sözleşmeci Devletlerin maddi hakların korunmasına dair pozitif yükümlülüklerini Sözleşme’nin 1. maddesinin hiç bir şekilde düşünmediği bir tarzda ters yüz edecek veya bölecektir.

41. Hükümetler ikinci olarak, başvurucuların Sözleşme’nin 1. maddesini genişleterek yorumlamak için Sözleşme’nin 15. maddeye dayanmalarının yanlış olduğunu, aslında 15. maddenin Hükümetlerin görüşünü desteklediğini belirtmektedirler. Hükümetlere göre, Sözleşme’nin 15. madde metninde veya uygulamasında, Sözleşme’nin 15(2). fıkrasındaki ‘savaş’ veya ‘ olağanüstü hal’in, başvurucuların yanlış olarak zannettikleri gibi ülke içindeki ‘savaş’ veya ‘olağanüstü hal’in yanında ülke dışındaki ‘savaş’ ve ‘olağanüstü hal’i de kastettiğine dair hiç bir şey yoktur. Dolayısıyla, Sözleşme’nin 15(2). fıkrası, başvurucuların Sözleşme’nin 1. maddesini genişleten yorumunu desteklememektedir.

42. Hükümetler üçüncü olarak, başvurucuların Yugoslavya Federal Cumhuriyeti yurttaşlarının Sözleşme’nin tanıdığı yollardan yoksun kalacağı iddiası hakkında şunu anımsatmaktadırlar: Türkiye’nin kuzey Kıbrıs davalarında Sözleşme’ye göre sorumlu olmadığına ilişkin yapılacak bir tespit, o topraklardaki sakinlerin Sözleşme’nin sağladığı haklardan yararlanmaları gerektiği halde yararlanmalarını engelleyecektir (bk. 23.03.1995 tarihli Loizidou - Türkiye (ilk itirazlar) kararı; 18.11.1996 tarihli Loizidou - Türkiye (Esas hk) kararı; ve Kıbrıs - Türkiye Büyük Daire kararı, no.25781/94). Hükümetlere göre mevcut davada ise, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti Sözleşme’ye taraf değildir ve dolayısıyla onun sakinleri de Sözleşme uyarınca herhangi bir hakka sahip değildir.

43. Hükümetler dördüncü olarak, bu tür bir askeri faaliyete katılan Devletlerin Sözleşme’ye göre sorumlu tutulmamalarının taşıdığı riskler konusunda başvurucuların iddialarına sert bir şekilde karşı çıkmışlardır. Hükümetler, aslında ülke dışı egemenlik yetkisi konusunda başvurucuların bu yeni ‘sebep - sonuç’ teorilerinin daha ciddi uluslararası sonuçlara neden olabileceğini iddia etmektedirler. Böyle bir teori, bir NATO üyesi olarak tüm ülkelerin ayrı ayrı sorumlu olabileceğine dair başvurucuların iddialarına eklendiğinde, Sözleşme’nin amacını ve gayesini ciddi olarak saptıracaktır. Bu teori, özellikle uluslararası toplu askeri faaliyetler üzerinde ciddi sonuçlar doğuracaktır; çünkü bazı Devletlerin, ülkelerinde yaşayanların Sözleşme’deki haklarını koruyamadıkları ve hatta bir Sözleşmeci Devletin askeri bir harekatta aktif bir rol almadığı durumlarda bile dünyanın her hangi bir yerinde Sözleşmeci Devletlerin askeri harekata katılmalarını denetleme yetkisi verecektir. Hükümetlere göre Sözleşme’nin buna açılması, Devletlerin askeri harekatlara katılmasını önemli ölçüde zayıflatan bir risk oluşturacak ve her halükarda Sözleşme’nin 15. maddesindeki yükümlülük azaltmaların daha koruyucu hale gelmesiyle sonuçlanacaktır. Hükümetler ayrıca, uluslararası insancıl hukukun, Eski Yugoslavya için Ceza Mahkemesinin (ICTY) ve en son olarak Uluslararası Ceza Mahkemesinin (ICC), bu tür devlet eylemlerini kontrol etmek amacıyla bulunduğunu belirtmektedirler.

44. Son olarak Hükümetler, başvurucuların ileri sürdükleri Sözleşme’nin 1. maddesi bakımından Devletin sorumluluğu konusunda alternatif teorilere karşı çıkmaktadırlar. Hükümetler, başvurucuların NATO güçleri tarafından Belgrat hava sahasının kontrol edildiği iddiasını reddetmekte ve her halükarda bu tür bir kontrolün nitelik ve kapsamının, yukarıda geçen kuzey Kıbrıs kararlarıyla belirlenen ve etkili bir kontrolün yapılması veya hukuki yetkinin kullanılması anlamına gelen toprak kontrolü ile eşdeğer sayılabileceğine itiraz etmektedir. Hükümetler ayrıca, başvurucuların mevcut başvuruyu Soering davasıyla (bk. 07.07.1989 tarihli Soering - Birleşik Krallık kararı) kıyaslamalarını temelden hatalı bulmaktadırlar. Bay Soering’in sınır dışı edilmesine ilişkin tartışmalı karar alındığı tarihte, davalı Devletin ülkesinde tutulu bulunuyordu; bu durum Devletin Sözleşme’deki hakları tümüyle sağlayabileceği durumdaki bir bireyin üzerinde hukuki yetkinin kullanmasına klasik bir örnek oluşturmaktadır.

45. Özetle Hükümetler, başvurucuların ve ölen yakınlarının davalı Devletlerin egemenlik yetkileri içine girmediğini, bu nedenle başvurunun Sözleşme’yle “kişi bakımından” (ratione personae) bağdaşmadığını ileri sürmektedirler.

2. Başvurucuların iddiaları

46. Başvurucular, bu başvurunun Sözleşme hükümleriyle ‘yer bakımından’ (ratione loci) bağdaştığını, çünkü Sırp Radyo Televizyonunun (RTS) vurulmasıyla davalı Devletlerin egemenlik yetkisi içine girmiş olduklarını düşünmektedirler. Başvurucular özellikle, “egemenlik yetkisi”nin, yukarıda geçen Loizidou kararlarında (ilk itirazlar ve esas hk) geliştirilen “etkili kontrol" kriterinin benimsenmesiyle tespit edilebileceğini, böylece Sözleşme’nin 1. maddesinde yer alan Sözleşme’deki hakları koruma biçimindeki pozitif yükümlülüğün kapsamının, fiilen uygulanan kontrolün derecesiyle orantılı olacağını belirtmektedirler. Başvurucular, Sözleşme’nin 1. maddesindeki egemenlik yetkisi kavramına bu tür bir yaklaşımın, Mahkeme’nin gelecekte ele alacağı benzer olaylardan doğan şikayetler açısından ‘kullanışlı’ bir kriter sağlayacağını düşünmektedirler.

47. Buna göre, yukarıda belirtilen Lozidiou kararlarında (ilk itirazlar ve esas hk) olduğu gibi, Türk güçlerinin Kıbrıs’ta etkili kontrole sahip olduğu tespit edildiği zaman, Türkiye’yi o bölgede Sözleşme’deki hakları tam olarak korumakla yükümlü tutmak makuldür. Buna karşın, davalı Devletler kendi ülkeleri dışında bulunan bir hedefi vurdukları zaman, Sözleşme’deki hakları burada tam olarak korumak gibi kendileri için imkansızı yapmaya zorlanamazlar ama, bu durumda kontrolleri içinde, Sözleşme’deki haklar bakımından sorumlu tutulabilirler.

48. Başvurucular bu yaklaşımın bu güne kadarki Sözleşme içtihatlarıyla bütünüyle tutarlı olduğunu savunmakta ve özellikle yukarıda geçen Issa, Xhavara ve Öcalan kabuledilebilirlik kararlarıyla birlikte Ilascu davasındaki (04.07.2001 tarihli Ilascu - Moldava ve Rusya Federasyonu kabuledilebilirlik kararı, no. 48787/99) kabuledilebilirlik kararına dayanmaktadırlar. Ayrıca başvurucular bu yaklaşımın, Amerikan Komisyonunun benzer ifadelerle yapmış olduğu yorumla da uyumlu olduğunu (Coard Davası Raporu, yukarıda parag. 25) söylemektedirler. Başvurucular, İnsan Hakları Komitesinin bir davasını örnek göstererek, Komitenin, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nin 2(1). fıkrası ve Seçmeli Protokolün 1. maddesi hususunda tutarlı sonuçlara ulaştığını kabul etmektedirler.

49. Başvurucular, kendilerinin “egemenlik yetkisi” kavramına olan yaklaşımlarının Sözleşme metninin genel yapısı ve özellikle 15. maddesiyle desteklendiğini söylemektedirler. Başvurucular, Sözleşme’nin 15. maddesinin, ülke dışındaki savaş veya olağanüstü hallerde uygulanmaması halinde anlamsızlaşacağını savunmuşlardır. Bu nedenle böyle bir durumda bir Devletin, Sözleşme’nin 15. maddesi uyarınca yükümlülük azaltma bildiriminde bulunması gerekir; böyle bir bildirimde bulunmaması halinde, Sözleşme söz konusu çatışma hallerinde bile uygulanır.

50. Başvurucular, Hükümetlerin Sözleşme’nin hazırlık çalışmalarına (travaux préparatoires) dayanmaları konusunda ise, hazırlık çalışmalarının Sözleşme’nin 1. maddesindeki egemenlik yetkisinin kullanılmasına verilecek anlam bakımından ilk kaynak veya kesin delil olmadığını belirtmektedirler. Gerçekten de başvurucular, Hükümetlerin Sözleşme’nin 1. maddesindeki egemenlik yetkisinin temel unsurları olduğunu söyledikleri “hukuki otorite” ve “yapılandırılmış ilişkiler” kavramlarının hazırlık çalışmalarında (travaux préparatoires) geçmediğini belirtmektedirler.

51. Başvurucular, 1. madde hakkında kendilerine ait yorumun tehlikeli bir gelişmeye yol açacağına ilişkin Hükümetlerin iddialarını reddetmektedirler. Mevcut dava, BM’nin barış gücü görevi sırasında meydana gelen veya avare bir askerin sebep olduğu bir kaza veya ihmalle ilgili değildir. Bu dava, davalı Devletlerin her biri tarafından onaylanmış planlı ve planlandığı gibi icra edilmiş bir harekatla ilgilidir. Başvuruculara göre asıl bu tür bir Devlet eyleminden doğan Sözleşme ihlalleri nedeniyle Devletleri sorumlu tutmamak tehlikeli olur. Başvurucular, yaşama hakkının önemini ve Sözleşme’nin Avrupa kamu düzeni içindeki rolünü vurgularken, davalı Devletlerin sorumlu tutulmamalarının başvurucuları çaresiz bırakacağını ve davalı Devletlerin ordularına da cezai yönden dokunulmazlık (impunity) içinde diledikleri gibi hareket etme imkanı kazandıracağını belirtmektedirler. Uluslararası Adalet Divanı (ICJ) bireylerin yaptıkları başvuruları almamaktadır; Eski Yugoslavya için Ceza Mahkemesi (ICTY) bireyleri ağır savaş suçlarından yargılamaktadır; Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) ise henüz kurulmamıştır.

52. Başvurucular alternatif olarak, şunu iddia etmektedirler: hava operasyonun büyüklülüğü ve sadece havada birkaç kayıp göz önünde tutulduğunda, NATO’nun hava sahası üzerindeki kontrolü, hemen hemen Türkiye’nin kuzey Kıbrıs toprakları üzerindeki kontrolü gibi tamdır. Bu kontrol kapsam bakımından sadece hava sahasıyla sınırlıdır; ama Sözleşme’nin 1. maddesindeki pozitif yükümlülük de aynı şekilde sınırlı tutulabilir. Başvurucular “etkili kontrol” ve ‘”egemenlik yetkisi” gibi kavramların, çok hassas ülke dışı harekatların kara birliklerine ihtiyaç duyulmaksızın yapılmasına imkan veren modern ve hassas silahların mevcudiyetini ve onların kullanılmalarının etkisini dikkate alacak şekilde, yeterince esnek yorumlanmaları gerektiğini düşünmektedirler. Günümüzdeki bu tür ilerlemeler karşısında hala hava saldırıları ve kara birlikleri arasında farka dayanmak, gerçekçi olmaz.

53. Başvurucular alternatif olarak, mevcut davadaki olayları yukarıda geçen Soering davasındaki olaylarla karşılaştırmaktadırlar. Başvuruculara göre tartışma konusu eylem, aslında Sırp Radyo Televizyonu RTS’yi vurmak ve bombalamayı başlatmak gibi davalı bir Devletin veya Devletlerin ülkesinde önceden alınan kararların ülke dışındaki sonuçlarıdır. Bu nedenle başvurucular, Soering davasındaki gerekçelerle, mevcut davada da egemenlik yetkisi kurulabileceğini söylemektedirler.

3. Mahkemenin değerlendirmesi

54. Mahkeme, başvurucular ile davalı Devletler arasındaki gerçek bağın, karar her nerede verilmiş olursa olsun, Devletlerin ülkeleri dışında icra edilen veya sonuçlarını doğuran (“ülke dışı eylem”) bu tartışma konusu eylem olduğunu kaydeder. Bu nedenle Mahkeme burada incelenecek olan asıl sorunun, başvurucuların ve ölen yakınlarının, davalı Devletlerin ülke dışı bir eylemleri sonucu egemenlik yetkileri içine girip girmeyeceklerini düşünmektedir (bk. 26.06.1992 tarihli Drozd ve Janousek - Fransa ve İspanya kararı, parag. 91; yukarıda geçen Loizidou kararları (ilk itirazlar ve esas hk), sırasıyla parag. 64 ve 56; ve yukarıda geçen Kıbrıs - Türkiye kararı, parag. 80).

(a) Uygulanabilir yorum kuralları

55. Mahkeme bu Sözleşme’nin 1969 tarihli Viyana Sözleşmesinde belirtilen kurallar ışığında yorumlanması gerektiğini hatırlatır (bk. 21.b02.1975 tarihli Golder - Birleşik Krallık kararı, parag. 29).

56. Mahkeme bu nedenle “egemenlik yetkisi içinde” terimine kendi bağlamında ve Sözleşme’nin konusu ve amacı ışığında verilecek olağan anlamı belirlemeye çalışacaktır (bk. 1969 tarihli Viyana Sözleşmesinin 31(1). fıkrası ve diğer kararlar arasında 18.12.1986 tarihli Johnston ve Diğerleri - İrlanda kararı, parag. 51). Mahkeme ayrıca “bir Sözleşme’nin yorumu bakımından tarafların mutabakatlarını ortaya koyan Sözleşme’nin uygulanması sırasında sonraki bir pratiği” de dikkate alır (bk. 1969 tarihli Viyana Sözleşmesi, md. 31(3)(b) ve yukarıda geçen Loizidou kararı (ilk itirazlar) parag. 73).

57. Dahası, Viyana Sözleşmesinin 31(3)(c) bendi, “taraflar arasında uygulanabilecek bir uluslararası hukuk kuralı”nın dikkate alınması gerektiğini belirtmektedir. Daha genel olarak Mahkeme, Sözleşme’nin temelini oluşturan prensiplerin boşlukta yorumlanamayacağını ve uygulanamayacağını hatırlatır. Mahkeme ayrıca, kendi yetkisiyle ilgili sorunları ele alırken, konuyla ilgili uluslararası hukuk kurallarını dikkate almak ve sonuç olarak Devletin sorumluluğunu, Sözleşme’nin bir insan hakları sözleşmesi olarak özel karakterini akılda tutmakla birlikte, uluslararası hukuk ilkelerine uygun bir biçimde belirlemek zorundadır (bk. yukarıda geçen Loizidou (Esas hk) kararı, parag. 43 ve 52). Sözleşme mümkün olduğunca, bir parçası olduğu uluslararası hukuk prensipleriyle uyumlu bir şekilde yorumlamalıdır (bk. Al-Adsani - Birleşik Krallık Büyük Daire kararı, no. 35763, parag. 60).

58. Mahkeme ayrıca, 1969 tarihli Viyana Sözleşmesi’nin 31. maddesinin uygulanması sonucu ortaya çıkan anlamı teyid etmek amacıyla veya 1969 tarihli Viyana Sözleşmesinin 31. maddesine göre yorumlandığında anlam “muğlak veya silik” kaldığı veya “açıkça saçma veya gayri makul” bir sonuca yol açtığı için anlamı belirleyebilmek amacıyla hazırlık çalışmalarına (travaux préparatoires) başvurulabileceğini hatırlatır (md. 32). Mahkeme ayrıca Uluslararası Hukuk Komisyonunun (ILC) 31 ve 32. maddelerde düzenlenmiş yorum kuralları arasındaki ilişki hakkındaki şerhi de kaydeder (Bu maddelerin metinleri ve ILC’nin şerh özeti için bk. yukarıda parag. 16-18).

(b) “Egemenlik yetkisi içinde” kelimelerinin anlamı

59. Sözleşme’nin 1. maddesindeki bu terimin “olağan anlamı” konusunda Mahkeme, uluslararası kamu hukuku açısından bir Devletin egemenlik yetkisinin esas itibarıyla ülkesel olduğuna kanaat getirmiştir. Uluslararası hukuk bir Devletin ülke dışında egemenlik yetkisini kullanmasını ihtimal dışı tutmamakla birlikte, bu konudaki yetkinin temellerinin uyrukluk, bayrak, diplomatik ve konsolosluk ilişkileri, koruma, pasif kişilik ve evrensellik gibi, söz konusu Devletlerin ülkesel egemenlik haklarıyla tanımlanmış ve sınırlanmış olduğu söylenmiştir (Mann, “The Doctrine of Jurisdiction in International Law”, RdC, 1964, Vol. 1; Mann, “The Doctrine of Jurisdiction in International Law, Twenty Years Later”, RdC, 1984, Vol. 1; Bernhardt, Encyclopaedia of Public International Law, Edition 1997, Vol. 3, pp. 55-59 “Jurisdiction of States” and Edition 1995, Vol. 2, pp. 337-343 “Extra-territorial Effects of Administrative, Judicial and Legislative Acts”; Oppenheim’s International Law, 9th Edition 1992 (Jennings and Watts), Vol. 1, § 137; P.M. Dupuy, Droit International Public, 4th Edition 1998, p. 61; and Brownlie, Principles of International Law, 5th Edition 1998, pp. 287, 301 and 312-314).

60. Bu nedenle örneğin, bir devletin yurt dışında bulunan kendi yurttaşları üzerinde egemenliğini kullanma yetkisi, o Devletin ve diğer Devletlerin ülkesel yetkisine tabidir (Higgins, Problems and Process (1994), s. 73; ve Nguyen Quoc Dinh, Droit International Public, 6th Edition 1999 (Daillier and Pellet), s. 500). Buna ek olarak bir Devlet, bazı yönlerden ülkesel egemenlik yetkisi kullanmakta olduğu sonucuna varılabilecek işgalci bir Devlet olmadıkça, diğer Devletin rızası, daveti veya zımnen kabulü bulunmaksızın o Devletin ülkesinde fiilen egemenlik yetkisi kullanamaz (Bernhardt, yukarıda geçen, Vol. 3 s. 59 ve Vol. 2 s. 338-340; Oppenheim, yukarıda geçen, parag. 137; P.M. Dupuy, yukarıda geçen, s. 64-65; Brownline, yukarıda geçen, parag. 313; Casese, International Law,2001, s. 89; ve en yakın tarihli, the “Report on the Preferential Treatment of National Minorities by their Kin- States” Venedik Komisyonu tarafından 48. Genel Kurul toplantısında kabul edildi, Venedik, 19-20 Ekim 2001).

61. Bu nedenle Mahkeme’ye göre Sözleşme’nin 1. maddesi, bu olağan ve esas itibarıyla ülkesel egemenlik yetkisi anlayışını yansıtacak biçimde düşünülmelidir; egemenlik yetkisinin diğer dayanakları ise istisnaidir ve her bir olayın şartları içinde özel haklı sebepler bulunmasını gerektirir (bk. ayrıntılardaki farklılıklarla birlikte ve genel olarak, Select Committee of Experts on Extraterritorial Criminal Jurisdiction, European Committee on Crime Problems, Council of Europe, “Extraterritorial Criminal Jurisdiction”, 1990’da yayınlanan Rapor, s. 8-30).

62. Mahkeme, Sözleşme’nin onaylanmasından bu yana Sözleşme uygulamasında Devlet pratiğinin, Sözleşmeci Devletlerin bu davaya benzer davalar bağlamında ülke dışı sorumluluk endişesi taşımadıklarını gösterdiğini tespit etmektedir. Sözleşmeci Devletler Sözleşme’yi onaylamalarından bu yana ülke dışında bir çok askeri göreve (başka yerlerin yanında örneğin Körfez’de, Bosna Hersek’te ve Yugoslavya Federal Cumhuriyetinde) katılmalarına rağmen, hiç biri, Sözleşme’nin 15. maddesine göre yükümlülük azaltmak suretiyle (derogation), ülke dışı faaliyetlerinin Sözleşme’nin 1. maddesindeki egemenlik yetkisi kullanımı anlamına geldiği inancında olduğunu ima etmemiştir. Mevcut yükümlülük azaltmaları, bazı iç çatışmaları nedeniyle Türkiye (güneydoğu bölgesinde) ve Birleşik Krallık (Kuzey İrlanda) tarafından yapılmıştır. Mahkeme, başvurucuların 15. maddenin genel olarak Sözleşmeci Devletin ülkesi içinde veya dışında olsun bütün “savaş” ve “olağanüstü” halleri kapsadığına dair iddialarının kabulüne ilişkin herhangi bir dayanak bulamamaktadır. Gerçekten de bizzat Sözleşme’nin 15. maddesi, Sözleşme’nin 1. maddesinde belirtilen ‘egemenlik yetkisi’ sınırlamasıyla birlikte yorumlanmalıdır.

63. Sonuç olarak Mahkeme, esas itibarıyla ülkesel olan bu egemenlik yetkisi kavramına bir de hazırlık çalışmalarında (travaux préparatoires) açık bir teyit bulmuştur. Buna göre Hükümetlerarası Uzmanlar Komitesi, kişiye gönderme yaparak “kendi ülkeleri üzerinde ikamet eden herkes” kelimeleri yerine, hukuki anlamda ikamet etmeyen ve fakat yine de bir Sözleşmeci Devletin ülkesinde bulunan kişilere de Sözleşme’nin uygulanabilmesini sağlamak amacıyla “egemenlik yetkisi içinde” kelimelerini koymuştur (bk. yukarıda parag. 19).

64. Sözleşme’nin yaşayan bir belge olarak günün koşuları ışığında yorumlanması fikri, Mahkeme içtihatlarında gayet iyi bir biçimde kökleşmiştir. Mahkeme bu yaklaşımı sadece Sözleşme’nin maddi hükümlerinde değil (bk. örneğin, yukarıda geçen Soering kararı parag. 102; 22.11.1982 tarihli Dudgeon - Birleşik Krallık kararı; 22.04.1997 tarihli X, Y ve Z - Birleşik Krallık kararı; V. - Birleşik Krallık Büyük Daire kararı, no.24888/94, parag. 72; ve Matthews - Birleşik Krallık Büyük Daire kararı, no. 24833/94, parag. 39), daha sık olarak Sözleşmeci Devletlerin Sözleşme organlarının yargılama yetkilerinin tanımasıyla ilgili eski 25 ve 46. maddelerinin yorumunda da kullanmıştır (bk. yukarıda geçen Loizidou kararı (ilk itirazlar), parag.71). Mahkeme Lozidiou kararında, bu hükümlerin sadece kırk yıl önce bu Sözleşme’yi hazırlayan kişilerin iradelerine uygun olarak yorumlanamayacağı, Sözleşmeci Devletlerin azınlığı tarafından Sözleşme’yi kabul ettikleri tarihte Sözleşme’nin 25 ve 46. maddelerinin söz konusu sınırlamalara izin verdiğini düşündükleri kanıtlansa bile, bu tür bir delilin “belirleyici olamayacağı” sonucuna varmıştır.

65. Bununla birlikte, Loizidou (ilk itirazlar) davasında tartışılan şey, Sözleşme organlarının bir davaya bakma yetkileri meselesiydi; oysa mevcut davadaki mesele Sözleşme’nin 1. maddesinin kapsamı meselesi olup, Sözleşmeci Devletlerin pozitif yükümlülüklerinin kapsamı ve böylece insan haklarının korunmasına dair Sözleşme sisteminin kapsamı ve bütün boyutları bakımından belirleyicidir. Her halükarda yukarıda travaux préparatoires‘ten ayrıntılı olarak yapılan alıntılar, Sözleşme’nin 1. maddesine verilmek istenen anlamın açık bir ifadesi olup, bu husus göz ardı edilemez. Mahkeme, Sözleşme’nin 1. maddesini “sadece” travaux préparatoires’e göre yorumlamadığını veya travaux préparatoires’u “belirleyici” bulmadığını; bu hazırlık materyalinin Sözleşme’nin 1. maddesinin daha önce Mahkeme tarafından tespit edilen olağan anlamını teyit eden açık bir kanıt oluşturduğunu vurgulamaktadır (1969 Viyana Sözleşmesi, madde 32).

66. Bu nedenle ve Mahkeme’nin Soering davasında belirttiği gibi:

“Sözleşme’nin 1. maddesi, Sözleşme’nin kapsamına, özellikle ülkesel (territorial) olarak bir sınır getirmektedir. Ayrıca, bir Sözleşmeci Devlet tarafından üstlenilen taahhüt, Devletin kendi "egemenlik yetkisi" (jurisdiction) içinde bulunan kişilerin sıralanan haklarını ve özgürlüklerini "güvence altına almak"la (Fransızca metinde "reconnaitre") sınırlıdır. Dahası Sözleşme, kendisine Taraf olmayan Devletlerin faaliyetlerini düzenlemediği gibi, Sözleşmeci Devletlerin Sözleşme standartlarını diğer Devletlere empoze etmesini gerektiren bir vasıta da değildir.”

(c) Egemenlik yetkisinin kullanılması olarak kabul edilen ülke dışı eylemler

67. Mahkeme, egemenlik yetkisinin esas itibarıyla ülkesel olduğu anlayışını korumakla birlikte, sadece istisnai durumlarda Sözleşmeci Devletlerin ülkelerinin dışında yaptıkları veya ülke dışında sonuç doğuran eylemlerinin, Sözleşme’nin 1. maddesi anlamında egemenlik yetkisinin kullanılması olarak görülebileceğini kabul etmiştir.

68. Mahkeme içtihatlarında egemenlik yetkisinin “ulusal topraklarla sınırlı olmadığı”na örnek olarak (bk. Lozidiou kararı (ilk itirazlar) parag. 62) bir kimsenin Sözleşmeci bir Devlet tarafından sınırdışı edilmesi veya geri gönderilmesi hallerinde Sözleşme’nin 2 ve/veya 3. maddesi (istisnai olarak 5 ve/veya 6. maddesi) bakımından sorun doğabileceği ve böylece Sözleşme’ye göre Devletin sorumlu tutulabileceği durumlara atıfta bulunulmuştur (bk. yukarıda geçen Soering kararı, parag. 91; 20.03.1991 tarihli Cruz Varas ve Diğerleri - İsveç kararı parag. 69 ve 70; ve 30.10.1991 tarihli Vilvarajah ve Diğerleri - Birleşik Krallık kararı, parag. 103).

Bununla birlikte Mahkeme, davalı Devletin kendi ülkesinde, yani açıkça kendi egemenlik yetkisi içinde bulunan bir kimseyle ilgili olan ve Devletin yurt dışında egemenlik yetkisini veya hakkını fiilen kullanmasıyla ilgili olmayan hallerde sorumluluğunun doğduğunu kaydeder (bk. ayrıca yukarıda geçen Al-Adsani kararı, parag. 39).

69. Ayrıca, Lozidiou (ilk itirazlar) kararının 62. paragrafında kaydedilen diğer bir örnek, Drozd ve Janousek davasıdır. Mahkeme o davada Komisyon’un çok sayıda kabuledilebilirlik kararını zikrederek, kural olarak Sözleşmeci Devletlerin (Fransa ve İspanya’nın) yetkili makamlarının (yargıçlarının) kendi ülkelerinin dışında sonuç doğuran tasarrufları nedeniyle sorumluluğunun doğabileceğini kabul etmiştir (bk. yukarıda geçen Drozd ve Janousek kararı, para.91). O davada tartışma konusu tasarruflar, olayın özel koşulları içinde davalı Devlete yüklenemez; çünkü söz konusu yargıçlar İspanyol veya Fransız yargıcı sıfatıyla hareket etmemişler ve fakat davalı Devletlerden bağımsız olarak görev yapan Andorra mahkemeleri olarak faaliyette bulunmuşlardır.

70. Bundan başka Mahkeme, Lozidiou (ilk itirazlar) kararında, Sözleşme’nin amacını ve konusunu akılda tutup, Sözleşmeci bir Devletin, hukuka uygun veya hukuka aykırı olarak, askeri bir harekat sonucu kendi ülkesi dışında bir bölgede etkili bir kontrole sahip olması halinde sorumluluğunun doğabileceğini belirtmiştir. Böyle bir bölgede Sözleşme’deki hakları ve özgürlükleri koruma yükümlülüğü, davalı Devletin silahlı kuvvetleri vasıtasıyla doğrudan veya yerel idare vasıtasıyla dolaylı olarak oluşturduğu böyle bir kontrolden türemektedir. Mahkeme o davada, başvurucunun şikayet ettiği eylemlerin, Sözleşme’nin 1. maddesi anlamında Türkiye’nin egemenlik yetkisi içinde görülebileceği sonucuna varmıştır.

Mahkeme, Lozidiou davasının esas hakkındaki kararında ise, Türkiye’nin Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) makamlarının tasarrufları ve uygulamaları üzerinde gerçekten ayrıntılı bir kontrole sahip olup olmadığı konusu üzerinde karar vermeyi gerekli görmemiştir. Çok sayıda askeri birliğin Kuzey Kıbrıs’ta üstlendikleri aktif görevlerden açıkça anlaşıldığına göre Türk ordusu, “adanın o kısmı üzerinde etkili ve kapsamlı bir kontrole” sahiptir. Böyle bir kontrolün, konuyla ilgili diğer testler ve olayın içinde bulunduğu koşullar uyarınca, “KKTC”nin eylemleri ve politikaları için Türkiye’nin sorumluluğunu gerektirdiği belirlenmiştir. Mahkeme şöyle sonuçlandırmıştır: Bu nedenle Mahkeme, bu tür tasarruflardan ve uygulamalardan etkilenen kişilerin, Sözleşme’nin 1. maddesi anlamında Türkiye’nin egemenlik yetkisi içinde kaldıkları sonucuna varmıştır. Dolayısıyla Türkiye’nin Sözleşme’de belirtilen hak ve özgürlükleri sağlama yükümlülüğünün Kuzey Kıbrıs’ı da kapsadığını tespit edilmiştir.

Mahkeme daha sonra verdiği yukarıda geçen Kıbrıs - Türkiye kararında buna ek olarak, burada “etkili kontrolü” bulunan Türkiye’nin sorumluluğunun orada bulunan kendi görevlilerinin eylemleriyle sınırlı tutulamayacağını, fakat Türkiye’nin desteğiyle varlığını sürdüren yerel idarenin eylemleriyle de sorumlu tutulacağını belirtmiştir. Bu nedenle Sözleşme’nin 1. maddesi uyarınca Türkiye’nin “egemenlik yetkisi”nin, Sözleşme’nin tüm maddi haklarını bütün kapsamı ile güvence altına alarak, kuzey Kıbrıs’ı da kapsadığını kabul edilmiştir.

71. Özet olarak Mahkeme kararları, bir Sözleşmeci Devletin egemenlik yetkisini ülke dışında kullanmasını, Mahkeme’nin ancak istisnai hallerde kabul edeceğini göstermektedir. Mahkeme bunu, davalı bir Devletin yurt dışında bir ülke ve orada yaşayanlar üzerinde, askeri işgalin veya o ülkenin yönetiminin rızası veya daveti veya katılması sonucu etkili bir kontrole sahip olarak, normal şartlarda o yönetim tarafından kullanılması gereken kamu gücünü kendisi kullanması halinde kabul etmektedir.

72. Bu yaklaşım doğrultusunda Mahkeme yakın bir tarihte verdiği bir kararda, bir Devletin başka bir Devlet aleyhine açılan davada kendini savunmak için davaya katılmasını egemenlik yetkisinin ülke dışında kullanılması olarak görmemiştir (bk. 09.02.2000 tarihli McElhinney - İrlanda ve Birleşik Krallık kabuledilebilirlik kararı, no. 31253/96, s. 7). Mahkeme şöyle demiştir:

“Başvurucunun İrlanda’daki davada Birleşik Krallık Hükümetinin aldığı tutumla ilgili olarak Sözleşme’nin 6. maddesi bakımından yaptığı şikayet hakkında Mahkeme, bir Hükümetin başka bir Sözleşmeci Devletin mahkemeleri önünde davanın tarafı olarak tutumunun Sözleşme’nin 6. maddesi bakımından sorumluluğunu doğurup doğurmayacağını soyut olarak ele alması gerekmemektedir. ... Mahkeme olayın özel koşulları içinde, başvurucunun İrlanda mahkemelerinde aleyhine dava açmaya karar verdiği Birleşik Krallık’ın egemenlik muafiyeti savunmasında bulunmasının, başvurucuyu Sözleşme’nin 1. maddesi anlamında Birleşik Krallık’ın egemenlik yetkisi içine sokmaya yetmez.”

73. Buna ek olarak Mahkeme, bir Devlet tarafından egemenlik yetkisinin ülke dışı kullanılmasının kabul edildiği diğer davaların, ‘yurt dışında o Devletin bayrağını taşıyan hava veya deniz taşıtlarında diplomatik ve veya konsolosluk görevlilerinin eylemlerini kapsamaktadır. Bu özel durumlarda, uluslararası örf ve adet hukuku ile sözleşme hükümleri, konuyla ilgili Devletin egemenlik yetkisini ülke dışında kullanmasını kabul edilmiştir.

(d) Bu durumda başvurucular davalı Devletlerin ‘egemenlik yetkisi’ içine girmekte midirler?
74. Başvurucular Sırp Radyo Televizyonu RTS’nin davalı Devletler tarafından bombalanmasının, Sözleşme’nin 1. maddesindeki “egemenlik yetkisi” kavramına sokulabilecek bir ülke dışı eylem oluşturduğunu iddia etmektedirler. Başvurucular Sözleşme’nin 1. maddesindeki, “egemenlik yetkisi” ibaresinin olağan anlamı konusunda başka bir yaklaşım önermektedirler. Mahkeme, bir Sözleşmeci Devletin egemenlik yetkisinin ülke dışında kullanılması demek olduğuna dair istisnai durumun aynı şekilde mevcut davada bulunduğuna ikna olmalıdır.

75. Başvurucular ilk olarak, Kuzey Kıbrıs davasında geliştirilen “etkili kontrol” kriterinin özgün bir biçimde uygulanmasını önermektedirler. Başvurucular, Sözleşme’nin 1. maddesindeki pozitif yükümlülüğün, hakların belirli bir ülke dışı durumda sahip olunan kontrolün düzeyi ile orantılı bir tarzda korunmasını kapsadığını iddia etmektedirler. Hükümetler ise bu yaklaşıma, “egemenlik yetkisini” Sözleşme’nin 1. maddesinde tasarlanmayan ve bu maddeye uymayan “neden-sonuç” anlayışına götüreceği gerekçesiyle karşı çıkmışlardır. Mahkeme başvurucuların bu yaklaşımının, dünyanın neresinde yapılmış olursa olsun veya sonuçları nerede hissedilirse hissedilsin, Sözleşmeci bir Devlete atfedilen bir eylemden olumsuz etkilenen bir kimsenin sırf bu nedenle Sözleşme’nin 1. maddesi bakımından o Devletin “egemenlik yetkisi” içine girdiğini savunmaya benzediğini düşünmektedir.

Mahkeme, Sözleşme’nin 1. maddesinin böylesi bir “egemenlik yetkisi” yaklaşımı içermediğini söyleyen Hükümetlerin görüşüne katılma eğilimindedir. Kuşkusuz, başvurucuların kabul ettiği bu egemenlik yetkisi ve buna bağlı olarak Devletin Sözleşme’den doğan sorumluluğu, o özel fiilin işlendiği koşullar ve doğurduğu sonuçlarla sınırlı olacaktır. Oysa Mahkeme Sözleşme’nin 1. maddesinin ifade tarzının, “Sözleşme’nin birinci bölümünde tanımlanan hak ve özgürlükleri” güvence altına alan 1. maddedeki pozitif yükümlülüğün, söz konusu ülke dışı eylemin içinde bulunduğu özel koşullara göre biçilip dikilebileceğine dair başvurucuların görüşünü desteklemediği kanaatindedir. Mahkeme bu konuda kendi görüşünün, Sözleşme’nin 19. maddesinin metni tarafından desteklendiğini düşünmektedir. Gerçekten de başvurucuların yaklaşımı, Sözleşme’nin 1. maddesindeki “egemenlik yetkisi içinde” ibaresinin nasıl uygulanacağını açıklamamakta ve hatta bu ibareyi anlamdan yoksun ve lüzumsuz bir hale dönüştürmektedir. Sözleşme’yi hazırlayanlar, “egemenlik yetkisi”nin başvurucuların savunduğu gibi kapsamlı olmasını istemiş olsalardı, aynı dönemde kabul edilen dört 1949 tarihli Cenova Sözleşmelerinin 1. maddelerinde yer alan metinle aynı veya benzer bir metne yer verebilirlerdi (bk. yukarıda parag. 25).

Ayrıca, başvurucuların “egemenlik yetkisi” yaklaşımı, bir bireyin Sözleşmeci bir Devletin egemenlik yetkisine girip girmediğinin belirlenmesini, Sözleşme’nin güvence altına aldığı hakların ihlalinden ötürü mağdur olup olmadığının belirlenmesiyle özdeşleştirmektedir. Bunlar, bireyin Sözleşme hükümlerini Sözleşmeci Devlete karşı ileri sürmeden önce, yukarıda belirtilen sıra düzeni içinde yerine getirilmiş olması gereken birbirinden ayrı ve farklı kabuledilebilirlik koşullarıdır.

76. İkinci olarak başvurucuların alternatif önerilerine göre, hava sahası kontrolünün sınırlı olması, davalı Devletin başvurucuları koruma şeklindeki pozitif yükümlülüğünü sadece sınırlandırır, ama ortadan kaldırmaz. Mahkeme bu görüşün esas itibarıyla başvurucuların birinci önerileriyle aynı argüman olduğunu tespit etmekte ve aynı gerekçelerle reddetmektedir.

77. Üçüncü olarak başvurucular, yukarıda geçen Soering davasıyla karşılaştırmaya dayanan, davalı Devletlerin egemenlik yetkisi bulunduğu yönünde bir başka alternatif argüman ileri sürmektedirler. Mahkeme bu yaklaşımı, mevcut dava ile Soering davası arasındaki temel farkları göz önüne alarak, yukarıda 68. paragrafta not edildiği gibi ikna edici bulmamaktadır.

78. Dördüncü olarak Mahkeme, başvurucuların dayandığı uluslararası hukuk belgelerinde, iddia edildiği gibi benzer “egemenlik yetkisi” hükümlerine çeşitli bağlamlarda atfedilecek özgün anlamlar hakkında açıklamada bulunmayı gerekli görmemektedir; çünkü Mahkeme başvurucuların bu konudaki iddialarıyla ikna olmamıştır (bk. yukarıda parag. 48). Mahkeme, yukarıda geçen İnsan Hakları Amerikan Komisyonu’nun Coard raporunda dayanılan (bk. yukarıda parag. 23) 1948 tarihli İnsan Hakları ve Ödevlerine dair Amerikan Bildirisi’nin 2. maddesinin egemenlik yetkisini sınırlayan açık bir hükme yer vermediğini kaydeder. Buna ek olarak, 1966 tarihli Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nin (KİSHUS) 2(1). fıkrası göre (bk. yukarıda parag. 26), bu Sözleşme’yi hazırlayanlar daha 1950 yılında Sözleşme’nin ülkesel boyutunu kesin ve özel olarak sınırlandırmışlardır. İnsan Hakları Komitesinin bazı hallerde istisnai olarak ülke dışı egemenlik yetkisini tanımış olmasının (ki başvurucular sadece bir örnek göstermektedirler), 1966 tarihli KİSHUS’un aynı maddesiyle her halükarda açıkça tanınan ülkesel egemenlik yetkisinin yerine geçtiğini veya 1966 tarihli Seçmeli Protokolün 1. maddesindeki “egemenlik yetkisi”ni anlamını açıkça ortaya koyduğunu söylemek güçtür. 1978 tarihli İnsan Hakları Amerikan Sözleşmesi’nin 1. maddesi (bk. yukarıda parag. 24), Avrupa Sözleşmesi’nin 1. maddesine benzer bir “egemenlik yetkisi” hükmü içermekle birlikte, başvurucular Amerikan Sözleşmesi’yle ilgili her hangi bir kararı Mahkeme’ye sunmamışlardır.

79. Beşinci ve daha genel olarak başvurucular, kendilerinin davalı Devletlerin egemenlik yetkisi içine girmediklerinin kabulü halinde, Sözleşme’nin ordre public (kamu düzeni) misyonunun ortadan kaldırılacağını ve Sözleşme’nin insan haklarını koruma sisteminde istenmeyen bir boşluk yaratılacağını iddia etmektedirler.

80. Bu konuda Mahkeme, insan olarak bireyin korunması için Avrupa kamu düzeninin anayasal belgesi olan Sözleşme’nin özel karakterini ve kendisinin Sözleşme’nin 19. maddesinde belirtilen Sözleşmeci Devletlerin bu Sözleşme ile üstlendikleri taahhütleri yerine getirmelerini güvence altına alma rolünü göz önünde tutmalıdır (bk. yukarıda geçen Loizidou (ilk itirazlar) kararı, parag. 93). Bu nedenle, davalı Devletlerin ülke dışı egemenlik yetkisinin kabul edilmemesinin, Sözleşme sisteminin esas itibarıyla bölgesel niteliğini vurgulayan Sözleşme’nin ordre public (kamu düzeni) amacıyla veya sistemin ülkesel boyutu hakkında belirli bir ışık tutmayan Sözleşme’nin 19. maddesiyle çatışacağını iddia etmek güçtür.

Mahkeme’nin Kıbrıs - Türkiye kararında (bk. yukarıda parag. 78), kuzey Kıbrıs’ta “insan haklarını koruma sisteminde istenmeyen bir boşluktan” sakınmak gerektiğinin bilincinde olduğu doğrudur. Bununla birlikte, Hükümetler tarafından da belirtildiği gibi başvurucuların bu yorumu, mevcut durumdan tamamıyla faklı bir durumla ilgilidir: kuzey Kıbrıs sakinleri, ülkeleri üzerinde Türkiye’nin etkili kontrolünün bulunması ve bunun sonucu bir Sözleşmeci Devlet olarak Kıbrıs Hükümetinin Sözleşme’yle üstlendiği yükümlülükleri yerine getirmemesi nedeniyle, daha önceden yararlanmış oldukları Sözleşme sisteminden ve koruyucularından kendilerini çıkarılmış bulacaklardı.

Kısacası Sözleşme, 56. maddeye bağlı olarak, esas itibarıyla bölgesel bağlamda ve özellikle Sözleşmeci Devletlerin egemenlik alanında (espace juridique) işleyen çok taraflı bir andlaşmadır. Yugoslavya Federal Cumhuriyeti, bu egemenlik alanının içine girmediği açıktır. Sözleşme, Sözleşmeci Devletlerin eylemleri konusunda da olsa, tüm dünyada uygulanmak amacıyla düşünülmemiştir. Buna göre Mahkeme, insan haklarının korunmasında boşluktan veya çatlaktan sakınma arzuna sadece, söz konusu ülkenin normal olarak Sözleşme’nin kapsadığı fakat özel koşullar içinde bulunan bir ülke olması halinde egemenlik yetkisinin varlığına dayanmıştır.

81. Son olarak başvurucular, özellikle Mahkeme’nin yukarıda geçen Issa ve Öcalan davalarındaki kabuledilebilirlik kararlarına dayanmaktadırlar. Mahkeme’nin her iki davada kabuledilebilirlik kararı verdiği ve bu davaların Türk görevlileri tarafından Türk toprakları dışında yapıldığı iddia edilen eylemlerle ilgili olduğu doğrudur. Buna karşın her iki davada da, “egemenlik yetkisi” sorunu davalı Hükümet tarafından gündeme getirilmediği gibi, bu meseleden kabuledilebilirlik kararlarında da söz edilmemiştir; her halükarda bu davalar esas hakkında karar verilmek üzere beklemektedir. Aynı şekilde, başvurucuların gönderme yaptığı Xhavara davasında kabuledilemezliğe giden kararda egemenlik yetkisi itirazı yapılmamıştır. Yine başvurucular, Arnavutluk ve İtalya arasında egemenlik yetkisinin paylaşılmasına dair önceden yapılan Hükümetin sunduğu yazılı anlaşma deliline itirazları olmamıştır. Başvurucuların da atıfta bulunduğu Ilascu davası, Rus kuvvetlerinin Moldava’nın bir kısmı üzerinde kontrole sahip oldukları iddiasıyla ilgili olup, bu konu esasla birlikte kesin karara bağlanacaktır. Dolayısıyla bu davalar Sözleşmeci Devletlerin yargılama yetkisine dair Sözleşme’nin 1. maddesi anlamında başvurucular tarafından yapılan yoruma her hangi bir destek oluşturmamaktadır.

4. Mahkeme’nin vardığı sonuç

82. Mahkeme bu nedenle şikayet konusu eylemlerden mağdur olan kişiler ile davalı Devletler arasında herhangi bir “egemenlik yetkisi” bağının varlığına ikna olmamıştır. Buna göre Mahkeme, başvurucuların ve onların ölen yakınlarının, söz konusu ülke dışı eylemleri nedeniyle davalı Devletlerin egemenlik alanına girmiş olabileceklerine kanaat getirmemiştir.

B. Diğer kabuledilebilirlik meseleleri

83. Yukarıdaki varılan sonuç ışığında Mahkeme, başvurunun kabuledilebilirliğine ilişkin tarafların ileri sürdüğü diğer iddia ve savunmaları incelemenin gerekli olmadığını düşünmektedir.

Bunlar, “davalı Devletlerin üyesi oldukları uluslararası örgütler tarafından gerçekleştirilen eylemler nedeniyle çeşitli yönlerden sorumlu olmaları; başvurucuların Sözleşme’nin 35(1). fıkrası uyarınca etkili iç hukuk yollarını tüketip tüketmedikleri ve Mahkeme’nin yukarıda zikredilen Uluslararası Adalet Divanının Monetary Gold kararında ortaya çıkan prensipler karşısından davaya bakma yetkisine sahip olup olmadığı meseleleridir.

C. Özet ve sonuç

84. Mahkeme bu nedenlerle, davalı Devletlerin tartışma konusu eylemi Sözleşme bakımından sorumluluklarını doğurmamaktadır. Bu nedenle taraflarca ileri sürülen diğer kabuledilebilirlik meselelerini incelemek gerekli değildir.

85. Bu nedenle Sözleşme hükümleriyle bağdaşmayan bu başvuru, Sözleşme’nin 35(3) ve (4). fıkraları uyarınca kabuledilemez bulunmalıdır.

Bu Gerekçelerle Mahkeme Oybirliğiyle,

Başvurunun kabuledilebilir olmadığına

Karar Vermiştir. (¤¤)

Full & Egal Universal Law Academy