Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. (BKM)'nin 26 banka arasında gerçekleştirilen "ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu Protokolü"ne süresiz muafiyet tanınması talebi - Karar Sayı 10-10/89-39

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2009-4-227 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 10-10/89-39
Karar Tarihi : 28.1.2010

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI (Başkan) 10
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR

B. RAPORTÖRLER : Serpil YANIK, Sinan BOZKUŞ, Hale GÜNDÜZ,
Selvi KOCABAY

C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Bankalararası Kart Merkezi A.Ş.
Temsilcisi: Prof. Dr. Erden KUNTALP, 20
Av. Dr. Güzin PEKGÜÇLÜ, Av. Cemre KOCAÇİMEN
Turan Güneş Blv. Korman Sit. 51/N Yıldız/Ankara

D. İLGİLİ TARAF : Bankalararası Kart Merkezi A.Ş.
Nispetiye Cd. Akmerkez E3 Blk. K:3 34337 Etiler/İstanbul

E. DOSYA KONUSU: Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. (BKM)’nin 26 banka
arasında gerçekleştirilen “ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu
Protokolü”ne süresiz muafiyet tanınması talebi.
30
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.9.2009 tarih ve 7053 sayı ile giren
başvuru üzerine düzenlenen 18.1.2010 tarih, 2009-4-227/MM-10-SY sayılı
Muafiyet Ön İnceleme Raporu 20.1.2010 tarih, REK.0.08.00.00-130/17 sayılı
Başkanlık önergesi ile 10-10 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.

G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
1. Protokole katılan bankalar tarafından, birbirlerinden alacakları ücretlerin birlikte
belirlenmesinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4.
maddesinin “Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan 40
maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi”
şeklindeki (a) bendine aykırılık oluşturduğu,
2. Yapılan değerlendirmeler çerçevesinde,
a) Protokol’ün Bölüm III/8. maddesi uyarınca getirilen başka bir ATM veya banka
kartı paylaşımı yasağının kaldırılması,
10-10/89-39
2
b) Bölüm III/1. madde (d) bendi uyarınca getirilen kart sahibi bankanın
müşterisine uygulayabileceği ücretin ATM sahibi banka bazında farklılık
gösteremeyeceği şeklindeki hükmün, söz konusu ücretin Ortak ATM paylaşım
platformu dışındaki ikili veya çoklu işbirlikleri çerçevesinde farklılaşmasına izin
verecek şekilde yeniden düzenlenmesi ve 50
c) kart hamillerinin takas komisyonunun düzeyi konusunda bilgilendirilmesine
yönelik olarak belirlenen takas komisyonunun BKM web sitesinde yayınlanması
koşullarının 30 gün içerisinde yerine getirilmesi halinde söz konusu Protokol’e
Kanun’un 5. maddesi kapsamında muafiyet verilebileceği,
3. Muafiyet süresinin, ilgili anlaşmanın şu aşamada pazarda tam olarak
öngörülemeyen birtakım etkilerinin görülerek yeniden değerlendirilebilmesi için üç
yıl olarak belirlenmesinin uygun olacağı,
4. Ayrıca, 1993 yılında oluşturulmuş Altın Nokta Sistemi ile 1998 yılında kurulmuş
olan Ortak Nokta Sistemi’nin de rekabeti sınırlayıcı yönleri bulunduğundan ayrı
bir muafiyet incelemesine tabi tutulmaları gerektiği ve söz konusu muafiyet 60
incelemesinin yapılabilmesi için Kanun’un 14. ve 15. maddelerinde yer alan bilgi
isteme ve yerinde inceleme yetkilerinin verilmesinin uygun olacağı,
görüşüne yer verilmiştir.

H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

H.1. İlgili Pazar

H.1.1. Ürün Pazarı
Başvuru konusu dikkate alınarak ilgili ürün pazarı, “otomatik para çekme 70
makineleri (ATM) hizmetleri pazarı” olarak belirlenmiştir.
Ayrıca, müşterilerin ATM’lerden para çekmelerini sağlayan ATM kartı veya banka
kartı müşterinin mevduat hesabına bağlı olduğundan, inceleme konusu ATM
paylaşımından etkilenmesi muhtemel ikinci ilgili ürün pazarı da “mevduat
bankacılığı hizmetleri pazarı”dır.

H.1.2. Coğrafi Pazar
ATM paylaşımı yoluyla elde edilecek maliyet tasarruflarının veya bu paylaşımdan
etkilenecek yatırım kararlarının ve mevduat bankacılığındaki olası rekabet
artışlarının ülke genelinde sonuçları olacaktır. Bu bakımdan ilgili coğrafi pazar 80
“Türkiye” olarak tespit edilmiştir.

H.2. ATM Paylaşımlarına İlişkin Bilgi
ATM hizmetleri kart hamilinin bankası, ATM sahibi banka ve kartlı sistem
kuruluşu olmak üzere üç farklı taraftan oluşmaktadır. Kart hamilinin bankası
banka kartını ihraç etmekte; ATM sahibi banka ise ATM cihazlarını satın almakta,
kullanacakları alanı kiralamakta, telekom altyapısını kurmakta ve ATM’lerde
10-10/89-39
3
sürekli bir şekilde para bulundurulmasını sağlayarak operasyonel maliyetlere
katlanmaktadır. ATM hizmeti bankalar tarafından verilmekle birlikte, ilave
ödemenin serbest olduğu ülkelerde banka dışındaki kuruluşlar da ATM hizmeti 90
vermektedir. Kartlı sistem kuruluşunun temel görevi elektronik ortamda işleme
ilişkin bilgileri ATM’den kart hamilinin bankasına göndermek ve kart hamilinin
bankasından aldığı bilgileri geri ileterek işlemin gerçekleşmesini sağlamaktır. Bir
diğer ifadeyle kartlı sistem kuruluşu bankalar arasında bağlantıyı sağlayacak
altyapı kurmakta ve alacak verecek ilişkisini düzenlemektedir. Söz konusu
işlemlerin şebekeye (ülkemizde BKM) yüklediği maliyetler “switch fee” (erişim
ücreti) adı altında şebekeye ödenmektedir.
ATM paylaşım anlaşmalarının yapılması sonucu bankaların birbirlerinin
ATM’lerini kullanmaya başlamaları, paylaşıma taraf olan bankalar arasında bir
ücret ödenmesi gereğini de ortaya çıkarmıştır. Zira başka bir bankanın 100
müşterisinin ATM’yi kullanması durumunda ilgili maliyetlerin mevduat sahibinden
veya mevduatın bulunduğu bankadan tahsil edilmesi gerekmektedir. Maliyetlerin
karşılanması -bir ATM’nin bankaya maliyeti yaklaşık 20.000 ABD Doları olup
bankaların düzenli bir şekilde buraya para nakil etmesi, güvenliğini sağlaması,
bakım yaptırması, destek hizmet vermesi, kira ve sarf malzemesi maliyeti ile
teknoloji ve yazılım maliyeti, sigorta ve fonlama maliyetlerine de katlanması
gerekmektedir- ve sistemin devamının sağlanması için bir ATM paylaşım
sisteminde başlıca üç farklı ücret tipi bulunmaktadır. İlki bankalar arasında
gerçekleşen ve kart sahibi bankanın ATM sahibi bankaya ödediği takas
komisyonu, ikincisi ATM sahibi bankanın kendi müşterisi olmayan kart 110
kullanıcısından işlem başına tahsil ettiği ilave ödeme ücreti, sonuncusu ise kart
sahibi bankanın kendi müşterisinden başka banka ATM’si kullanılması
durumunda tahsil ettiği yabancı ATM ücretidir.
Türkiye’de ATM teknolojisi 1980’lerin sonunda kurulmaya başlanmış ve
1990’larda bankacılık sektöründeki rekabetin artmasıyla ATM kullanımında da
önemli artışlar olmuştur.
Ortak ATM Paylaşım Platformu öncesinde, Türkiye’deki ATM’lerin %....’ü küçük
ve orta ölçekli bankaların oluşturduğu Ortak Nokta ve büyük bankaların
oluşturduğu Altın Nokta ağında paylaşıma açıktır. Söz konusu dönemde, hiçbir
ağa üye olmayan ya da ikili anlaşması bulunmayan tek banka İş Bankası’dır ve 120
bu bankanın ATM’lerinin toplam ATM sayısına oranı ise %....’tir.
Bağımsız ATM işleticileri ise son döneme kadar Türkiye ATM pazarında faaliyet
göstermezken, 2008 yılında Finansbank kanalıyla ABD ve İngiltere’de yaygın
olan bağımsız ATM operatörü Talon, özellikle petrol istasyonu gibi stratejik
yerlere ATM ağı kurmaya başlamış, ancak projenin başarısızlıkla sonuçlanması
üzerine pazardan çıkmıştır.



130


10-10/89-39
4
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

H.3.1. ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu Protokolü
ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu Protokolü (Protokol)’nün tarafları; Akbank
T.A.Ş., Albaraka Türk Katılım Bankası A.Ş., Alternatifbank A.Ş., Anadolubank
A.Ş., Asya Katılım Bankası A.Ş., Citibank A.Ş., Denizbank A.Ş., Eurobank
Tefken A.Ş., Finansbank A.Ş., Fortis Bank A.Ş., HSBC Bank A.Ş., Ing Bank A.Ş.,
Kuveyt Türk Katılım Bankası A.Ş., Millennium Bank A.Ş., Şekerbank T.A.Ş., T. 140
Finans Katılım Bankası A.Ş., T. Garanti Bankası A.Ş., T. Halk Bankası A.Ş., T. İş
Bankası A.Ş., T. Vakıflar Bankası T.A.O., T.C. Ziraat Bankası A.Ş., Tekstil
Bankası A.Ş., Turkish Bank A.Ş., Turkland Bank A.Ş., Türk Ekonomi Bankası
A.Ş., Yapı ve Kredi Bankası A.Ş.’dir.
Protokolün konusu, BKM tarafından sunulan mevcut ATM altyapısının
kullanılması suretiyle, Türkiye Cumhuriyeti ve KKTC sınırları içinde kurulmuş olan
ATM’ler için ATM Banka Kartı Paylaşım Platformu’nun (Platform) kurulmasıdır.
Protokol’de, Platform’un amacının, ATM ağının sağlanması ve verimliliğinin
artırılmasının yanı sıra, ATM yatırımlarında tasarruf ve kart hamillerine kolaylık
sağlanması olduğu belirtilmiştir. Protokol 1.10.2009 tarihinden itibaren 150
uygulanmaya başlanmıştır.
Taraflar, Protokol ve içeriğinin katılmak isteyen diğer tüm bankaların da
katılımına açık olması konusunda mutabakata varmışlardır. Protokol’de,
bankaların kendi ATM’lerinin operasyonel, işlevsel yönetimi ve ATM’lerine
verdikleri marka-isimlendirme ile ATM’lerinin işletimi hususundaki
uygulamalarının kendilerine özgü olduğu ve söz konusu Protokol kapsamı
dışında olduğunu hükme bağlanmıştır.
Protokol’de yer alan, ücretlendirme, platformun desteklediği işlemler, ATM
masraf, bakım sorumluluğu, ATM Platform Komitesi, takas ve hesaplaşma ile ilgili
hükümleri ile “Genel Hükümler” başlığı altında toplanan birtakım hususlara 160
aşağıda yer verilmiştir.

H.3.1.1. Ücretlendirme
ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu’nda uygulanacak ücretlendirme, “Standart
ATM Ücretlendirmesi” ve “Tek ATM Ücretlendirmesi” olmak üzere iki şekilde
düzenlenmiştir.
i. Standart ATM Ücretlendirmesi: Tek ATM Ücretlendirmesi kapsamındaki
ATM’ler dışındaki ATM’lere uygulanacak ücretlendirmedir.
ii. Tek ATM Ücretlendirmesi: Söz konusu ücretlendirme aşağıda belirtilen iki
durumda uygulanmaktadır: 170
- Siyasi ilçe sınırı içinde paylaşıma dâhil bir bankanın kendi ATM’si haricinde
herhangi bir ATM noktası yoksa ATM sahibi banka isterse sahip olduğu ATM
veya ATM’ler için bu ücret çeşidini kullanabilir.
- Sadece Karadeniz, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri için geçerli
olmak üzere, bu bölgelerin ilçe sınırı içinde platforma dâhil kendi bankası hariç
10-10/89-39
5
yine Platforma dâhil başka tek bir bankaya daha ait ATM bulunması halinde, o
ATM’lerin sahibi bankalar da isterlerse bu ücret çeşidini o ATM’ler için
kullanabilirler.
Protokol’de, Tek ATM Ücretlendirmesi’ne dâhil olacak ATM’lerin o ATM’lere sahip
banka tarafından BKM’ye aylık olarak bildirileceği ifade edilmektedir. BKM ise 180
tekilliği kontrol edecek, hata var ise bankaya bilgi vererek ücretlendirmeyi
standart ATM ücretlendirmesine otomatik olarak çevirecektir.
Standart ve Tek ATM Ücretlendirmesi kapsamında, ATM üzerinden yapılacak
işlemlerin ücretlendirilmesinde iki çeşit tarife kullanılacağı karara bağlanmıştır.
Uygulanacak tarifeler aşağıda belirtilmiştir.
Tablo-1: Standart ATM Ücretlendirmesi
İşlem Türü Komisyon Oranı Komisyon Sabiti
ATM Banka Kartı Nakit Çekim Onay % 1 0,75 TL
ATM Banka Kartı Bakiye Sorma Onay - 0,20 TL
Tablo-2: Tek ATM Ücretlendirmesi
İşlem Türü Komisyon Oranı Komisyon Sabiti
ATM Banka Kartı Nakit Çekim Onay % 1 1,13 TL
ATM Banka Kartı Bakiye Sorma Onay - 0,30 TL
Söz konusu işlem ücretleri, ATM sahibi banka tarafından kart sahibi bankanın
onay verdiği işlemlerden alınacaktır. Protokolde, komisyon oranının çekilen para
tutarı üzerinden hesaplanan belli bir oran olduğu, komisyon sabitinin ise para 190
çekim / bakiye sorma işlemi başına sabit bir tutar olarak yansıtıldığı ifade
edilmiştir. Komisyon sabiti TL cinsinden virgülden sonra iki basamak olup
hesaplamalarda üçüncü basamağın çıkması durumunda bir üst değere
yuvarlanacaktır.
Tek ATM Ücretlendirmesi işlemlerine ait komisyon sabiti Standart ATM
Ücretlendirmesi işlemlerine ait komisyon sabitinin bir buçuk katı; Tek ATM
Ücretlendirmesi İşlemlerine ait komisyon oranı standart ATM ücretlendirmesi
işlemlerine ait komisyon oranının aynısıdır. Tek ATM Ücretlendirmesine tabi
ATM’ler için ATM sahibi bankanın tek ATM’leri dikkate alınarak ortalamada
%98,75 ve üstü sistem performansı göstermeleri aranır ve kart sahibi bankanın 200
müşterilerinden kaynaklı şikâyetlerini ATM Platform Komitesi’ne getirmesi istenir.
“Tek ATM” tanımı 1.10.2012 tarihinde ATM Platform Komitesi’nde
değerlendirilecektir.
Protokol’de, sabit fiyatların her takvim yılında düzenlemeye tabi olacağı
belirtilmiştir. Her yılın Ocak ayında, bir önceki yılın TÜİK Üretici Fiyat Endeksi
(ÜFE) oranları baz alınarak (bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı baz
alınarak ve 12 aylık kümülatif ortalama alınacaktır), o yılın sabit ücretleri
kendiliğinden artırılacak ve o yılın Mart ayından başlamak üzere yürürlüğe
girecek ve uygulanacaktır. 12 aylık ÜFE oranının negatif olması durumunda konu
ilk Platform Komite toplantısında değerlendirilecektir. 210
10-10/89-39
6
Protokol’de ayrıca, ATM sahibi bankaların kendi ATM’lerini kullanan Platform’a
dâhil kart sahibi bankaların kart hamili müşterileri tarafından gerçekleştirilen
işlemler için komisyon, işlem ücreti veya başka her nam altında olursa olsun
herhangi bir ücret talep edemeyecekleri hükme bağlanmıştır. Buna ek olarak, kart
sahibi bankanın müşterisine uygulayabileceği ücret ATM sahibi banka bazında
farklılık göstermeyecektir.
Protokol’de, Platform’da 31.12.2009 tarihine kadar yılsonu dengeleme, sisteme
katılım ve benzeri nam altında ücretlerin bulunmadığı ve bulunmayacağı
belirtilmiştir. 31.12.2009 tarihinden sonra gerçekleşebilecek yeni Platform
katılımları için ATM Platform Komitesi’nin Platform’a katılmayı talep eden banka 220
için belirleyebileceği ve bir kereye mahsus olarak alınabilecek “Katılım Ücreti”
uygulayabilecektir. Bu ücret platformun tanıtımına yönelik pazarlama
faaliyetlerinde kullanılacaktır. Söz konusu ücret BKM’ye üye olup banka kartı
ihracı yapmayan veya BKM’ye üye olmayıp yeni üye olacak bankalara
uygulanmayacaktır.
H.3.1.2. Platformun Desteklediği İşlemler
Protokol’de bankaların Platform’daki başlangıç işlem setleri olan “ATM Banka
Kartı Nakit Çekimi” ve “ATM Banka Kartı Bakiye Sorma” işlemlerini
destekleyeceği belirtilmiştir. Bu işlemler ATM Platform Komitesi’nin onayına tabi
olacak şekilde zamanla revize edilerek genişletilebilecektir. Bankalar genişletilen 230
bu işlemleri kendi banka kartları ve ATM’lerinde destekleyeceklerdir.
H.3.1.3. ATM Masraf, Bakım Sorumluluğu
Protokolde, tüm Platform katılımcısı bankaların, Platform’a katılacaklarını
bildirdikleri ATM’lerinin masraf, bakım, onarımından ve sair her türlü işleminden
ve bu işlemin masrafından sorumlu oldukları hükme bağlanmıştır.
H.3.1.4. ATM Platform Komitesi
ATM Platform Komitesi, Platforma katılan her bankanın birer temsilcisinden
oluşur. Komite, başkan, başkan yardımcısı ve sekreter seçimini kendi içinde
yapar. Seçilen başkan, başkan yardımcısı ve sekreter temsilcisi bulunduğu
bankayı temsil etmenin yanı sıra, 2 yıl boyunca bu görevleri üstlenir ve iki defa 240
üst üste aynı göreve seçilemez. Görev dönemi içerisinde istifa, banka tarafından
temsilciliğinin sona erdirilmesi veya başkaca bir sebeple başkan, başkan
yardımcısı ve/veya sekreter pozisyonunun boşalması halinde, pozisyonu boşalan
temsilcinin kalan görev süresi kadar görev yapmak üzere, boşalan yere aynı
Banka’nın yeni seçtiği temsilcisi en geç 30 gün içinde o banka tarafından yazılı
olarak bildirilir, Aksi durumda boşalan pozisyona başka bir banka temsilcisi
seçilir.
Protokol’de, ATM Platform Komitesi’nin, platforma özgü operasyonel, çalışma
prensipleri, ücretlendirme, pazarlama, iş geliştirme ve güvenlik konularında görev
ve yetki sahibi olduğu; gerekli gördüğü konularda, BKM’nin çalışma 250
komitelerinden veya sair ilgili olabilecek kurum ve kuruluşlardan görüş ve
değerlendirme talep edebileceği belirtilmiştir.
10-10/89-39
7
Komite’de bankaların oy haklarının bulunması için ilgili bankaların Platform’da
kullanılabilen ATM’sinin olması gerekmektedir. ATM sahibi olmayan bankalar için
banka kartı ihraç ortalamaları tüm bankalar içinde %4 ve üzerinde ise, ilgili
bankalar da oy hakkına sahip olurlar. Bu belirtilen koşullarda oy hakkı olan
bankaların birer oy hakkı vardır.
H.3.1.5. Takas ve Hesaplaşma
Platform kapsamında gerçekleştirilen işlemler için takas ve hesaplaşma BKM
Switch İşlemleri Ücretlendirme (SIU) üzerinden gerçekleşecektir. Komisyonun 260
hesaplanmasında o gün için geçerli ATM listesi kullanılacaktır. O ay geçerli ATM
listesinde olmayan bir ATM (yeni kurulum) için standart ücretlendirme
uygulanacaktır.
H.3.1.6. Genel Hükümler
Protokol’de, bankaların başka bir yerel ATM ve Banka Kartı paylaşımında yer
almayacağı, ancak, ATM Platform Komitesi’ne yazılı olarak bilgi vermek suretiyle,
BKM’nin sağladığı altyapı kullanılarak yapılan ikili anlaşmalar tahtında ATM ve
Banka Kartları ile ilgili paylaşımlara katılabileceği hükme bağlanmıştır. Her
halükarda, bankaların BKM’nin sağladığı altyapı üzerinden birden fazla ikili ATM
ve Banka Kartı paylaşım anlaşması yapabilmesi ATM Platform Komitesi’nin 270
onayını gerektirdiği ifade edilmiştir.
Protokol ile bankaların Platform’u geliştirmek, desteklemek ve reklamını yaparak
tanıtmak için diğer banka isimlerini/logolarını ve/veya promosyon içeriğini
kullanmaları yasaklanmıştır. Ayrıca, tarafların, bir banka kartı ATM’de takılıyken
ve/veya ATM henüz müşteri tarafından talep edilen işlemi gerçekleştirmemişken,
herhangi bir mecra kullanarak Platform’a dâhil olan diğer banka kartlarına
ve/veya bunların sahiplerine promosyonlu kampanya, direkt satış yapmaları
ve/veya bu sebeplerle işlemleri bir kesintiye uğratmaları yasaklanmıştır.
Protokol’e göre, kart sahibi banka ilgili banka kartı için ne kadar günlük para
çekme limiti tayin etmiş ise, ATM’lerden nakit çekim işlemi kart sahibi bankaca 280
tayin edilen bu limit dâhilinde yapılacaktır. ATM sahibi banka kart sahibi bankanın
müşterisinin nakit çekim talebini, limit kontrolü yapmaksızın ilgili kart sahibi
bankaya gönderecektir. Sadece teknik nedenlerle tek seferde günlük para çekme
limiti kullanılması halinde ATM sahibi bankanın kendi müşterilerine uyguladığı bu
teknik limit tutarı ile diğer banka müşterilerine uygulayacağı teknik limit tutarı aynı
olacaktır.

H.3.2. Daha Önceki ATM Paylaşım Sistemleri
H.3.2.1. Altın Nokta Sistemi
Altın Nokta Sistemi; Akbank, Garanti Bankası, Vakıflar Bankası, Halk Bankası 290
(Halk Bankası daha sonra Ortak Nokta Sistemi’ne dâhil olmuştur), Osmanlı
Bankası ve Dış Ticaret Bankası arasında 1993 yılında imzalan “Para Çekme
Makineleri (ATM) Ortak Kullanım Protokolü” çerçevesinde yürütülmüştür. Söz
konusu sistem ATM ortak kullanım prensipleri çerçevesinde, üye bankaların
sahip oldukları ATM’leri birbirlerinin müşterilerine açmalarına yöneliktir. Altın
10-10/89-39
8
Nokta Sistemi’ne ilişkin kararlar üye bankaların her birinin birer temsilcisinden
oluşan karar organı ile alınmıştır.
H.3.2.2. Ortak Nokta Sistemi
1998 yılında hayata geçirilen “Ortak Nokta Bankalar Arası Paylaşım Protokolü”ne
dahil olan Türkiye Ekonomi Bankası, Şekerbank, Citibank, Turkish Bank, ING 300
Bank,, Millennium Bank, Turkland Bank, Tekstilbank, Finansbank, HSBC Bank,
Alternatifbank, Eurobank Tefken, Denizbank, Anadolubank, Denizbank, Albaraka
Türk Katılım Bankası, T. Finans Katılım Bankası ve Asya Katılım Bankası
bankaları kredi kartları ve banka kartları konusunda ATM’lerini ortak kullanıma
açmak için anlaşmışlardır. Ortak Nokta Sistemi’ne katılmış olmak, katılımcı
bankalara önceden tesis etmiş oldukları veya protokolden sonra gerek gördükleri
kurum veya şirketlerle yapacakları anlaşmalar konusunda hiçbir kısıtlama
getirmemiştir.
Paylaşımın ön koşulu her bankanın en az 10 adet ATM cihazını sisteme dâhil
etmesi ve tüm ATM’lerini kullanıma açmasıdır. 1998 yılı itibariyle ATM sayısı ön 310
koşulunu sağlayamayan bankalara yılsonuna kadar bu sayıyı temin etme
garantisi vermeleri durumunda paylaşıma katılma hakkı tanınmıştır.
H.3.2.3. İkili Anlaşmalar
ATM ortak kullanımına yönelik Altın Nokta ve Ortak Nokta platformlarının dışında,
ikili anlaşmalar yoluyla da paylaşım yapılmıştır. Bu çerçevede gerçekleştirilen ikili
anlaşmalar; Ziraat Bankası ile Halk Bankası, Vakıflar Bankası, Finansbank ve
Denizbank arasında, Garanti Bankası ile Türkiye Ekonomi Bankası arasında,
Akbank ile Citibank arasında imzalanmıştır.
H.3.2.4. Ortak ATM Paylaşım Platformunun Önceki Sistemlerle
Karşılaştırılması 320
Takas komisyonları sistemlere göre karşılaştırıldığında, en sık çekilen 20 ve 50
TL para miktarlarına göre en düşük takas ücretlerinin Ortak Nokta Sistemi’nde,
en yüksek ücretlerin ise Altın Nokta Sistemi’nde alındığı görülmektedir. Ortak
ATM Paylaşım Platformu ise Ortak Nokta’dan sonra en düşük takas ücreti alınan
ikinci sistemdir. Çekilen meblağ arttıkça en çok takas komisyonu Ziraat
Bankası’nın gerçekleştirdiği ikili anlaşmalarda oluşmakta, hâlihazırda yürürlükte
olan Ortak ATM Paylaşım Platformu ise en pahalı ikinci sistem konumuna
gelmektedir. Ancak “dengeleme ücreti”, Altın Nokta Sistemi’ni yukarıdaki
hesaplamalarda ortaya çıkandan daha pahalı hale getirmektedir
Son olarak değinilmesi gereken husus ise her bir sistem üyesinin müşterilere 330
yansıttıkları ücretlerdir. Bankalar, yabancı ATM’lerin kullanılması durumunda
müşterilerinden çoğunlukla takas oranının üzerinde bir meblağ tahsil etmektedir.
Ücret, kart sahibi banka tarafından yansıtıldığından, hangi bankanın ATM’sinin
kullanıldığı bir önem arz etmemektedir.
Mevcut sistemde 6 banka, sisteme dâhil başka bir bankanın ATM’sinden para
çeken müşterilerinden hiçbir ücret tahsil etmeyecektir. 4 banka müşterilerinden
takas komisyonuna eşit miktarda ücret tahsil edecektir. Geriye kalan 16 bankanın
10-10/89-39
9
ise tahsil edeceği sabit ücret ve/veya oran komisyon oranından daha yüksek
düzeydedir.
Bankaların müşterilerinden tahsil ettikleri ücretler Ortak ATM Paylaşım Platformu 340
ile diğer sistemler ve ikili anlaşmalarla karşılaştırıldığında ise, tüm banka
ATM’lerinde işlem yapabilme imkânıyla birlikte genelde müşteriye yansıyan
ücretlerde de bir miktar artışa gidilmiştir.
Diğer taraftan, hem eski sistemlerde hem de yeni sistemde bazı büyük
bankaların takas oranlarının çok üzerinde yabancı ATM ücretleri uyguladıkları
görülmektedir. Küçük bankaların ise genelde ya hiç ücret almadıkları ya da göreli
düşük düzeyde tuttukları anlaşılmaktadır.

H.3.3. Değerlendirme
H.3.3.1. Genel Değerlendirme 350
Yalnızca para çekilebilmesine imkân tanıyan ilk ATM’ler dünyada 1960’ların
sonunda kullanılmaya başlanmıştır. Bu tarihten sonra gelişen teknoloji ile birlikte
fon transferi yapılabilen, mevduat hesabına para yatırılabilen makineler
kullanılmaya başlanmış ve günümüzde yüz, ses ve parmak izinden kullanıcıları
tanımlayabilen ATM’ler üretilerek tüketicilerin kullanımına sunulmuştur. İlk
kullanılmaya başlandığında yalnızca kendi müşterilerinin kullanımına açık olan
ATM’ler bankaların ülke içinde ve dünya çapında faaliyet göstermesinin mümkün
olmaması ve zamanla mobilitenin artması ile birlikte yetersiz kalmaya başlamıştır.
Bu durum ATM sahibi bankaların ortak kullanım anlaşmaları yaparak ATM
şebekeleri kurmalarına yol açmıştır. Böylece, herhangi bir bankada mevduat 360
hesabı bulunan müşteriler şebeke üyesi tüm bankaların ATM’lerinden para
çekme ve bakiye sorma imkânına kavuşmuş olmaktadır.
Bankaların ATM yatırımı yapmalarında başlıca dört unsur etkili olmaktadır.
Bankalar ilk olarak, ATM yerleştirmek suretiyle mevduat hesaplarını
artırabilmektedir. Zira mudiler diledikleri zaman paralarını çekebilmelerine imkân
tanıyan bankalarda hesaplarını tutmak istediklerinden, ATM ağı yaygın bankalar
diğerlerine karşı avantajlı konuma geçmektedir. İkinci olarak bankalar, yeni şube
açmayı planladıkları bölgelerde, önce ATM yerleştirerek bankacılık ürünlerine
yönelik talep tahmini yapabilme imkânı elde etmektedir. Üçüncü olarak banka
şubelerinden gerçekleştirilen birçok işlemi ATM’lere kaydırarak operasyonel 370
maliyetlerin düşürülmesini sağlamaktadırlar. Son olarak bankalar ATM ağını
yaygınlaştırarak mevduat sahiplerinin yanlarında para taşımalarının önüne
geçmek istemekte ve böylece bankada daha fazla paranın kalmasını temin
ederek faiz geliri elde etme imkânına kavuşmaktadır.
ATM’ler hem bankalar hem de mudiler bakımından belirgin faydalar
sağlamaktadır. ATM’ler mudilerin zaman ve yer bakımından daha esnek hareket
etmesini sağlarken, bankalar bakımından aynı hizmetin çok daha az maliyetle
verilmesini mümkün kılmaktadır. ATM’lerin ortaya çıkardığı faydalar bankaların
ATM paylaşımına gitmeleri durumunda katlanarak artmaktadır. Yapılan
araştırmalar ATM açmadaki temel motivasyonun maliyetleri düşürmek olduğunu 380
göstermiştir. Zira bir işlemin banka şubesinden yapılması halinde ortaya çıkacak
10-10/89-39
10
maliyetin yaklaşık yarısına, aynı işlem ATM üzerinden yapılabilmektedir. Ancak
ATM sayısının belirgin şekilde artması durumunda beklenen maliyet tasarrufu
gerçekleşmemekte sadece müşteri memnuniyeti artmaktadır. Bu durum
bankaların ATM paylaşımına gitmelerinin temel gerekçesi olarak kabul
edilebilecektir. ATM paylaşımı ile birlikte bankalar hem ölçek ekonomileri
nedeniyle maliyet tasarrufu yapabilecek hem de yaygın ATM ağı ile müşteri
memnuniyetini artırabileceklerdir. Nitekim Amerika’daki iki ATM şebekesinin
birleşmesinin etkisini inceleyen çalışmada, birleşmenin ardından toplam işlem
sayısında ve ATM hizmetlerindeki şebeke etkisinde çok daha belirgin bir artış ve 390
şebeke işletim maliyetlerinde önemli bir düşme olduğu ortaya konulmuştur.
Öte yandan ATM paylaşımının “şebeke” ve “ölçek ekonomisi” etkisi şeklinde iki
faydası ortaya çıkmaktadır. Şebeke etkisi müşterilerin bankanın sunduğu ATM
hizmetine verdiği değerin ATM servis ağının genişlemesi ile artmasıdır. Bir diğer
ifadeyle ATM ağına dâhil olan bir banka, ağı genişlettiğinden, ağa dâhil olan diğer
bankaların da cazibesini artırmaktadır. Bu şekilde bankalar ATM ağını
genişletmeden işlem hacimlerini artırma olanağına kavuşmaktadırlar. Ölçek
ekonomisi etkisi ise işlem sayısının artması ile birlikte ATM’lerin işlem başına
maliyetlerinin düşmesi anlamına gelmektedir. Her bir ATM’nin değişken ve sabit
maliyeti bulunmaktadır. Değişken maliyetler, her bir ATM’deki doğrudan işlem 400
sayısıyla orantılı olmasına karşın, sabit maliyetler (ATM’nin satın alınması veya
kiralanması maliyeti) işlem sayısı arttıkça düşmektedir. Bu nedenle ATM
şebekesinin paylaşılması işlem sayısını artıracağından karlı olmayan bir ATM
şebekesi kârlı hale gelebilir.
Bununla birlikte ATM şebekesinin paylaşımı bankaların ürün farklılaştırmasına
gitmesini azalttığı ve tüketicilerin bankalar arasında geçiş yapma maliyetini
düşürdüğü için katılımcı bankalar üzerinde bir takım olumsuz etkiler gösterebilir.
Bu duruma literatürde “ikame etkisi” adı verilmektedir ve ikame etkisinin varlığı
bankacılık sektöründe tam ATM uyumluluğunun sağlanmasına engel olmaktadır.
Bir bankanın ATM paylaşımından fayda sağlayıp sağlayamayacağı hangi etkinin 410
diğerine baskın geleceğine bağlıdır. Ölçek ekonomilerinin baskın gelmesi
durumunda banka tüketiciye daha güvenilir bir ürün sunmakta, daha fazla
mevduat toplama ve kârlılığını artırma olanağına kavuşmaktadır. Öte yandan
ikame etkisi baskın gelirse ATM paylaşımı mudilerin ve kârın azalmasına yol
açabilecektir.
Şebeke (ağ, network) birçok müşteriyi birbirine bağlayarak bir ürünün değerini
artıran bir mal veya hizmet sunma şeklidir. Örneğin telefon şebekesinin değeri
aynı şebeke yoluyla ulaşılabilen tüketicilerin sayısı arttıkça artmaktadır. Benzer
şekilde ATM ağları da değişik bölgelerdeki bankaları birbirine bağlayarak her bir
banka müşterisine banka hesaplarına daha fazla erişim imkânı sağlamakta ve 420
müşteri gözünde ağın değerini artırmaktadır.
Paylaşıma açık bir ATM ağı iki şekilde müşterilerin hesaplarına ulaşmasını
sağlamaktadır:
1- Coğrafi olarak yaygın ATM’si olan bankalar diğer bankaların mudilerine bu
ATM’leri kullanma imkânı sağlamaktadır.
10-10/89-39
11
2- Paylaşım, artan ATM kullanıcısı sayesinde maliyetlerin de paylaşımı demek
olduğundan yeni yerlerde ATM kurulmasını teşvik etmektedir. Ayrıca ATM sahibi
banka kendi müşterilerine hizmet sunmanın yanında diğer bankaların
müşterilerinden takas geliri de elde edecektir.
ATM ağ paylaşımları bankaların çok sayıda ATM’yi paylaşmalarına imkân 430
sağladığında rekabeti artırabilmektedir. Şöyle ki, ATM paylaşımı bankalar
arasında ATM’lere giriş için bir eşitlik yarattığından küçük veya büyük tüm
bankaların faiz ve diğer ücretler üzerindeki rekabete yoğunlaşmalarına yol
açabilir. Böylelikle küçük bankalar büyük bankalar karşısında daha rekabetçi
davranabilmektedir.
Öte yandan da söz konusu ATM paylaşımının kuralları -örneğin ortak ücret
belirlenmesi- rekabeti kısıtlayıcı olabilecek veya geniş katılımcıya sahip olması
nedeniyle rekabeti azaltıcı bir pazar gücü endişesi de yaratabilecektir. Aşağıda
inceleme konusu Ortak ATM paylaşım sistemi daha önceki ATM ağları ile ve
alternatif yöntemlerle karşılaştırılmakta ve 4054 sayılı Kanun çerçevesinde 440
değerlendirilmektedir.
H.3.3.2. Ortak ATM Paylaşım Platformu’nun İşleyişinin Genel Olarak
Rekabet Kuralları Açısından Değerlendirmesi
a. Sisteme Giriş
Protokolün “Konu” başlıklı bölümüne göre, Protokol’ün konusu, BKM tarafından
sunulan mevcut ATM altyapısının kullanılması suretiyle, Türkiye Cumhuriyeti ve
KKTC sınırları içinde kurulmuş olan ATM’ler için ATM Banka Kartı Paylaşım
Platformu’nun kurulmasıdır. Taraflar, Protokol ve içeriğinin tüm diğer katılmak
isteyen bankaların da katılımına açık olması konusunda mutabakata varmışlardır.
Protokol’ün III. Bölümü’nün “Genel Hükümler” başlıklı 8. maddesi uyarınca, 450
taraflar, Platform’a katılım hakkının kendilerine münhasır bulunmadığını, diğer
bankaların da Platform’a, akdedecekleri aynı içerikteki protokollerle
katılabileceklerini kabul, beyan ve taahhüt etmektedirler. Dolayısıyla, sistem tüm
bankalara açıktır.
Ancak III. Bölüm 1. maddenin (e) bendine göre, 31.12.2009 tarihinden sonra
gerçekleşebilecek yeni katılımlar için ATM Platform Komitesi’nin Platform’a yeni
katılacaklar için katılım ücreti belirleyebileceği düzenlenmektedir. Bu ücret, ATM
Platform Komitesi’nce Platform’un tanıtımına yönelik uygun görülecek pazarlama
faaliyetlerinde kullanılacaktır.
Yeni girişler için katılım ücretinin mevcut rakipler tarafından birlikte belirlenmesini 460
düzenleyen söz konusu düzenleme, belirlenecek ücretin düzeyine bağlı olarak
potansiyel rakiplerin sisteme girişini engelleyebilecektir. Ayrıca her yeni katılımcı
açısından katılım ücretinin farklı belirlenmesi halinde de yeni giren bankalar
arasında rekabeti sınırlayıcı bir ayrımcılık yaratabilecektir. Bununla beraber,
hâlihazırda ATM bankacılığı hizmeti verebilecek mevcut tüm bankaların sisteme
katıldığı belirtilmektedir.
Diğer taraftan, mevcut firmaların bildirime konu ATM paylaşım ağını birtakım
maliyetlere katlanarak kurmaları ve geliştirmeleri söz konusu olabileceğinden
10-10/89-39
12
yeni girenlerden belli ölçüde bir ücret talep etmelerinin makul karşılanabileceği,
ancak, katılım ücretinin, gereğinden yüksek ve rekabeti sınırlayacak şekilde 470
belirlenmemesine ve tüm katılımcılara eşit uygulanması hususuna dikkat edilmesi
gerektiği değerlendirilmektedir.
Dikkat çekilmesi gereken bir diğer husus da anılan protokol maddesinde katılım
ücretinin BKM’ye üye olup banka kartı ihracı yapmayan ya da BKM’ye üye
olmayıp yeni üye olacak bankalara uygulanmayacağının düzenlenmiş olmasıdır.
Söz konusu düzenlemeden banka kartı ihracı yapılmasa da sisteme girişin
mümkün olduğu, ancak bunun BKM’ye üye olma ya da katılım ücreti ödeme
şartına bağlandığı anlaşılmaktadır. BKM’ye üye olmak sistemin işleyişi için
gerekli olmadığından BKM’ye üye olma koşulunun rekabeti gereğinden fazla
sınırlayıcı olacağı, bu nedenle BKM’ye üye olmak istemeyip katılım ücreti 480
ödeyecek olanlardan alınacak katılım ücretinin BKM’ye üye olmaya zorlayacak
düzeyde de belirlenmemesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
b. Sistemin Yönetimine İlişkin Kurallar
Ağ yönetimi ağ içi rekabeti etkileyebilmektedir. Çünkü belli bir grup banka
tarafından yönetilen bir ağda diğer bankalar dezavantajlı olabilmektedir.
İnceleme konusu sistemde ATM Platform Komitesi, Platform’a katılan her
bankanın birer temsilcisinden oluşmaktadır. Protokol’de, ATM Platform
Komitesi’nin, platforma özgü operasyonel, çalışma prensipleri, ücretlendirme,
pazarlama, iş geliştirme ve güvenlik konularında görev ve yetki sahibi olduğu;
gerekli gördüğü konularda, BKM’nin çalışma komitelerinden veya ilgili olabilecek 490
kurum ve kuruluşlardan görüş ve değerlendirme talep edebileceği belirtilmiştir.
Komite’de bankaların oy haklarının bulunması için ilgili bankaların Platform’da
kullanılabilen ATM’sinin olması gerekmektedir. ATM sahibi olmayan bankalar için
banka kartı ihraç ortalamaları tüm bankalar içinde %4 ve üzerinde ise, ilgili
bankalar da oy hakkına sahip olurlar. Bu belirtilen koşullarda oy hakkı olan
bankaların birer oy hakkı vardır.
Mevcut durumda ATM Platformu’na dâhil tüm bankaların aynı zamanda ATM
sahibi olduğu ve ATM Platform Komitesi’nde olup oy sahibi olmayan banka
olmadığı belirtilmiştir. Ancak kart ihracı ortalamasının %4 ve üzerinde olması
kuralı yeni girecek küçük bankaların Platform’da söz sahibi olması açısından 500
sorun teşkil edebilir. Diğer taraftan, komitede oy hakkına sahip olabilmek için yeni
girecek bir katılımcının kart ihracı %4’ün altında ise bu durumda ATM sahibi
olması gerekmektedir. Mevcut durumda en düşük kart ihracına sahip bankanın
bile kart ihracının % 0,6 (binde altı) olduğu ve yeni girenlerin kart ihracının düşük
olacağı düşünüldüğünde oy sahibi olmak için ATM kurmak gerekecektir. Bununla
beraber, Protokol’de sahip olunması gereken minimum ATM sayısı da
düzenlenmemiştir. Tek bir ATM ile dahi komiteye girmenin mümkün olduğu
anlaşıldığından söz konusu koşulun sorun teşkil etmeyeceği neticesine
varılmıştır.
10-10/89-39
13
Dosya mevcudu bilgilerden, ATM Platform Komitesi kararlarında ATM sayısı çok 510
olan bankalarla birlikte hem ATM sayısı hem de mevduat pazar payı bakımından
küçük bankaların da söz sahibi olduğu anlaşılmaktadır.
Ortak ATM Paylaşım Platformu’nda ATM sayısı göreli az olan veya küçük ve orta
ölçekli olan banka sayısı daha çoktur. 2/3 çoğunlukla karar alındığı durumlarda
küçük bankaların lehine bir karar alınmasını önlemek için, çeşitli kararlarda ATM
sayısı göreli büyük bankaların çoğunluğunu oluşturduğu BKM Yönetim
Kurulu’nun onayı aranmıştır. Sonuç olarak sistemde banka gruplarının ortaklaşa
kontrolü tesis edilmeye çalışılmaktadır.
Diğer taraftan Tek ATM tanımı 1.10.2012 tarihine kadar geçerli olacak ve bu
tarihte konu yeniden değerlendirilecektir. Tek ATM tanımı ve tarifesinde oybirliği 520
aranmaktadır. Bu konuda karar alınamaması durumunda konu BKM Yönetim
Kurulu’na getirilmekte ve BKM Yönetim Kurulu’nun vereceği karar
uygulanmaktadır. Son söz ATM ağı geniş olan büyük bankaların yer aldığı BKM
Yönetim Kurulu’ndadır. BKM Yönetim Kurulu’nda yer alan bankalardan da
sadece üç banka (Ziraat Bankası, Halk Bankası ve İş Bankası) Tek ATM
tanımına uygun ATM sahibidir ve bu düzenlemenin de sorun teşkil etmeyeceği
neticesine varılmıştır.
c. Sistemden Çıkış
Portokol’ün “Fesih” başlıklı Bölümü’nün III/5. maddesinde bankaların Protokolü
feshetmek suretiyle Platform’dan ayrılmak istediği takdirde, en az 60 gün 530
öncesinden fesih bildiriminde bulunarak ayrılabileceği düzenlenmiştir. Dolayısıyla
bankaların sistemden çıkışları serbest bırakılmış olup alternatif ağ kurmaları ya
da varsa kurulu başka ağlara üye olmaları mümkündür.
d. Takas Komisyonu ve Ücretlendirme Yöntemi
Ülkemizde ilave ödeme yerine takas ve yabancı ATM ücreti uygulanmaktadır.
Öncelikle ülkemizde ilave ödeme ücreti, 5464 sayılı Banka Kartları ve Kredi
Kartları Kanunu’nun 17. maddesinde “Üye işyerleri, kart hamilinden kartın
kullanılması dolayısıyla komisyon veya benzeri bir isim altında ilave bir ödemede
bulunmasını isteyemez. Bu hükme aykırı davranılması halinde, üye işyeri
anlaşması yapan kuruluşlar tarafından üye işyeri sözleşmesi feshedilir ve bir yıl 540
süreyle yeni bir sözleşme yapılamaz” hükmü ve Tüketicinin Korunması Hakkında
Kanun’un 10. maddesinde yer alan “… mal veya hizmetin kredi kartı ile satın
alındığı durumlarda, satıcı veya sağlayıcı, tüketiciden komisyon veya benzeri bir
isim altında ilave ödemede bulunmasını isteyemez” şeklindeki hüküm nedeniyle,
kredi kartı ve banka kartı ile yapılan alışverişlerde, işyerlerinin ilave ücret talep
etmesi yasaklanmaktadır. Ancak anılan kanun maddelerinin lafzından açıkça
anlaşılacağı üzere ilave ödeme yasağı ATM’lerden yapılan kart işlemlerini
kapsamamaktadır. Bu bakımdan ilave ödeme ücretli sistem, yabancı ATM ücretli
sisteme alternatif olabilecektir. İlave ödeme ücreti her banka tarafından serbestçe
belirlendiği takdirde bankalar arasında bir fiyat anlaşması olmayacağından 550
rakipler arası anlaşmaları yasaklayan rekabet kurallarına da aykırılık teşkil
etmeyecektir.
10-10/89-39
14
Bununla beraber, iki ücret tipinin bankalar arası ATM ve mevduat hizmetleri
pazarındaki rekabet üzerindeki etkileri karşılaştırıldığında, her iki ücretin de
birtakım avantajları ve dezavantajları olduğu görülmektedir. Yabancı ATM ücreti,
stratejik olarak kullanılabilecek olan ilave ödeme ücretinin aksine, bankaların
birbirlerinin müşterisini kapmak için yüksek fiyat uygulaması ve bu yolla yaygın
ATM ağına sahip büyük bankaların küçük bankalardan müşteri çalması gibi bir
sonuca yol açmayacaktır. Bunun yanında küçük bankalar müşteri kaybetmemek
hatta müşteri kazanmak için yabancı ATM ücretini yansıtmamayı 560
seçebileceklerinden, müşteriler hem daha yaygın ATM ağına ulaşma imkânına
kavuşacaklar hem de herhangi bir bedel ödemek durumunda kalmayacaklardır.
Bu durumun örneklerine ülkemiz uygulamasında rastlamak mümkündür1.
Bununla birlikte yaygın ATM ağına sahip büyük bankalar, takas komisyonu ve
kartlı sistem kuruluşuna ödedikleri erişim ücretini yabancı ATM ücretinden
karşılayabileceklerse, maliyetlerini düşürmek için mevcut ATM’lerini azaltmak
yoluna gidebileceklerdir. Bu durum bankalara yabancı ATM ücreti konusunda
belirli ölçüde esneklik tanıdığından, maliyetlerin tamamının mudilerden
karşılanması tüketici faydasının azalmasıyla sonuçlanabilecektir.
Ülkemizde yeni açılan ATM sayısı incelendiğinde 2008 yılında 4059 adet, 2009 570
yılında ise 1376 adet yeni ATM yatırımı olduğu görülmektedir. BKM’den edinilen
bilgilere göre, Ortak ATM Paylaşım Platformu henüz yeni olduğu için bu düşüş
ortak platformdan değil küresel krizden kaynaklanmaktadır. Türkiye’de kişi başına
düşen ATM sayısı Avrupa’nın çok gerisindedir ve ATM pazarı henüz doygunluğa
ulaşmamıştır. BKM tarafından ortak ATM platformu ile mevcut ATM’lerde
azalmadan dolayı değil de daha az sayıda ATM kurulması kaynaklı tasarruf
olması beklenmektedir.
Bu durumda işlem sonucunda, ATM sayısında düşüşten ziyade ATM kapsama
alanının artırılması sonucu ATM sayısı artışının düşmesi beklendiğinden ve
pazar henüz doygunluğa ulaşmamış bir pazar olduğundan mevcut ATM hizmet 580
miktarının düşmeyeceği anlaşılmaktadır. Diğer taraftan da mevcut ATM’ler daha
etkin kullanılacağından hem müşteriler daha çok noktada ATM kullanabilecek
hem de bankalarca birtakım maliyet tasarrufları sağlanacaktır. Ayrıca BKM
tarafından takas gelirleri nedeniyle bankaların yeni yerlere ATM açması da
öngörülmektedir.
Mevcut ücretlendirme sistemi yerine ilave ödeme ücreti alınması halinde, ATM
yatırımında artış beklenmekle beraber bireysel olarak kabulcü bankalar
tarafından ücretlerin yüksek belirlenmesi de söz konusu olabilecektir. Hem takas
komisyonuna hem de ilave ödeme ücretine maksimum bir sınır getirilmesi ise
yatırımları azaltabilecektir. 590
Bu çerçevede, mevcut durumda, pazardaki etkilerini öngörmek güç olduğundan
ilave ödeme yasağının ve ortak takas komisyonunun kaldırılması veya ücretlerin
sınırlandırılması istenmeyen sonuçlar doğurabilir.

1 Ortak ATM Paylaşım Platformu’nda 6 banka ücret yansıtmamaktadır.
10-10/89-39
15
Diğer yandan, işlem öncesi takas ücretleri ile Ortak ATM Paylaşım
Platformu’nindaki ücretler karşılaştırıldığında aslında fiyatların önemli ölçüde
değişmediği görülmektedir. İşlem sonrası ATM paylaşımı hizmet üretim
miktarında bir düşüş olup olmadığı ise yeni sistem henüz başlangıç aşamasında
olduğundan tam olarak görülememektedir2.
H.3.3.3. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
Bilindiği üzere, 4054 sayılı Kanun’un muafiyet başlıklı 5. maddesi ile 4. madde 600
kapsamında ihlal teşkil eden eylemlere muafiyet tanınması için gerekli şartları
düzenlemekte ve muafiyetin ne şekilde verilebileceğine dair yetkileri içermektedir.
Kanun’un bireysel muafiyet düzenlemesi ile ilgili hükümleri aşağıda verilmektedir:
“Muafiyet
Kurul, aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığı halinde(Mülga:02.07.2005-
5388/1.Md)(...) teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birlikleri
kararlarının 4 üncü madde hükümlerinin uygulanmasından muaf tutulmasına
karar verebilir:
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması, 610
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan
fazla sınırlanmaması,
(Değişik: 02.07.2005-5388/1.Md) Muafiyet belirli bir süre için verilebileceği gibi,
muafiyetin verilmesi belirli şartların ve/veya belirli yükümlülüklerin yerine
getirilmesine bağlanabilir. Muafiyet kararları anlaşmanın ya da uyumlu eylemin
yapıldığı veya teşebbüs birliği kararının alındığı yahut bir koşula bağlanmışsa
koşulun yerine getirildiği tarihten itibaren geçerlidir.”
Buna göre, herhangi bir rekabet kısıtlamasına bireysel muafiyet tanınması için iki 620
olumlu iki olumsuz koşulun birlikte sağlanması gerekmektedir. Bu hallerden
birinin dahi karşılanmaması halinde, bireysel muafiyet tanınması mümkün
olmayacaktır. Aşağıda her bir koşul için ayrı ayrı yapılan değerlendirmelere yer
verilmektedir:
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme
ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması
Rekabeti sınırlayıcı bir anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi kapsamında
muafiyetten yararlanabilmesi için ilk olarak, anlaşmayla ortaya çıkan ekonomik
faydanın sadece anlaşmanın taraflarına değil toplumun tamamına yönelik olması
gerekmektedir. Bunun yanında muafiyet koşullarının bütünü açısından 630
bakıldığında anlaşmayla elde edilecek olan ekonomik faydanın, ortaya

2 BKM’den alınan bilgilere göre, 2009 yılı Ekim ve Kasım aylarında Ortak ATM Paylaşım
Platformu kapsamında başka banka ATM’lerinden nakit çekim işlem adedinin toplam ATM nakit
çekim işlem adedine oranı ise sırasıyla % 3,7 ve %3,4 olarak gerçekleşmiştir. 2009 Ağustos ve
Eylül aylarında ise bu oran, sırasıyla %3,5 ve %3,4’tür.
10-10/89-39
16
çıkarabileceği zararı dengelemesi gerekmektedir. Hangi hallerin ekonomik yarar
sağladığının somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmesi gerekmekle birlikte,
genel olarak üretim ve dağıtım maliyetlerinin düşürülmesi, kalitenin artırılması,
malın arzında devamlılığın sağlanması, piyasaya yeni girişin kolaylaştırılması ve
yeni ürünlerin ya da üretim tekniklerinin bulunması gibi hallerin varlığı halinde
ekonomik yararın sağlandığı kabul edilmektedir.
ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu ile kurulan Ortak ATM Paylaşım Platformu
ile bankaların sahip oldukları ATM ağları, Protokol’e taraf olan diğer tüm
bankaların müşterilerinin kullanımına açılmıştır. Protokol’e sektörde faaliyet 640
gösteren tüm bankaların katılım sağlaması sebebiyle bu uygulama ile banka kartı
hamili müşterilerin ülke çapında var olan tüm ATM’lerden faydalanması mümkün
olmuştur.
Ortak ATM Paylaşım Sistemi ATM hizmetleri pazarı ile diğer bankacılık hizmetleri
pazarında birtakım gelişme ve iyileşmeler sağlayacaktır. Ortak ATM Paylaşım
Sistemi’nden önce mudiler, ya sadece müşterisi olduğu banka ATM’sinden işlem
yapabilmekte ya da bankası Ortak Nokta, Altın Nokta sistemlerine dâhilse veya
ikili anlaşmalar yapmışsa, söz konusu sistemlere dâhil diğer bankaların
ATM’sinden faydalanabilmekteydi. Hâlihazırda ise herhangi bir sınırlama
olmadan tüm ATM’ler mudilerin kullanımına açılmış ve mudilerin daha yaygın bir 650
hizmet ağına dâhil olması ve banka hesaplarına daha kolay ve kısa sürede
erişimi sağlanmıştır. Buna ek olarak, mudiler, kendi bankalarının ATM’sini
bulamama ihtimallerine karşılık paralarını yanlarında taşımak yerine banka
hesabında tutacak, gerektiğinde çekmeye yönelecektir. Bu durum atıl olarak
tutulan paranın yatırıma dönüşmesi, hem müşterinin hem de bankaların faiz geliri
elde etmesi sonucunu doğuracaktır.
Yeni sistem ile ATM aracılığıyla para çekme ve bakiye sorma işlem adet ve
hacimlerinin artabileceği, şubelerde yapılan işlemlerin ise azalarak bankaların
operasyonel maliyetlerinde azalma olabileceği düşünülmektedir. Sistemin
getireceği bir diğer iyileşme ise, mevcut ATM ağının daha fazla sayıda kullanıcıya 660
açılmasının ölçek ekonomisi etkisiyle ATM’lerin daha etkin kullanımını
sağlayabilecek olmasıdır. ATM sayısı aynı iken kullanım adet ve hacimlerindeki
artış, işlem başına ATM’ler için yapılmış sabit maliyetleri düşürecek, bu durum ise
ATM yatırımlarını daha kârlı hale getirecektir. Ayrıca, yeni ATM kurulum
ihtiyacının azalmasıyla kaynakların daha etkin tahsisi sağlanabilecektir.
Bankaların ATM kurulumu için yapacakları yatırımlar azalacak ve bu yatırımları
başka alanlara yönlendirebileceklerdir. Bu şekilde diğer bankacılık hizmetlerinde
gelişme sağlanması muhtemel görülmektedir. Belirtilmesi gereken bir diğer husus
ise ATM’lerin ortak kullanılması ile ATM hizmetleri pazarında bankalar arası
rekabet azalırken, diğer bankacılık hizmetlerinde rekabetin artabilecek olmasıdır. 670
Şöyle ki, mudilerin banka seçiminde bankaların yaygın ATM ağına sahip olması
bir tercih unsuru olabilirken, Ortak ATM Paylaşım Sistemi ile söz konusu unsur
eskisi gibi önem arz etmeyebilecek, bankaların diğer bankacılık hizmetlerinde,
özellikle de mevduat hizmetlerinde sundukları olanaklar (faiz oranları, ürün
çeşitliliği, vade gibi) daha fazla önem arz edecektir. Bu durumun özellikle
10-10/89-39
17
mevduat hizmetleri pazarındaki rekabeti, hizmet kalitesini ve çeşitliliğini arıtarak
sektörün gelişimine katkı sağlaması beklenecektir.
Ortak ATM Paylaşım Sistemi’nin bankalara sağlayacağı faydalar incelendiğinde
ise Sistem’in hem yaygın ATM ağına sahip büyük bankalar, hem de nispeten
daha az sayıda ATM’ye sahip küçük bankalar açısından birçok faydasının olduğu 680
görülmektedir. ATM ağı yaygın olmayan bankalar ATM’lerinin bulunmadığı
yerlerde yeni ATM yatırımına katlanmadan müşterilerine ATM hizmeti
sunabileceklerdir. Bu bankalar aynı hizmeti ATM kurulumu ve işletimi için gerekli
olan sabit ve değişken maliyetlerden tasarruf ederek kart hamili müşterilerine
sağlayabileceklerdir. Böylelikle, bankalar ATM ağını genişletmeden işlem
hacimlerini artırma olanağına kavuşacaklardır. Bankalar sadece her bir işlem
başına ödeyecekleri takas komisyonu maliyetine katlanacaklardır. Takas
komisyonunun ATM kurulum maliyetlerinden daha düşük olduğu durumda ise
sistem bahsi geçen bankalar için önemli bir maliyet avantajı sağlayacaktır. Ortak
ATM Paylaşım Platformu Sistemi, ATM ağı yaygın olan büyük bankalar açısından 690
değerlendirildiğinde ise söz konusu bankaların ATM’leri daha fazla kart hamili
tarafından kullanılabilecek, ATM’lerin diğer banka müşterileri tarafından
kullanılması sonucunda elde edilecek takas komisyonu geliri ile yapmış oldukları
ATM yatırımlarının kârlılığı artabilecektir.
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler sonucunda Ortak ATM Paylaşım
Platformu’nun Kanun’un 5. maddesinin (a) bendini sağladığı düşünülmektedir.
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması
4. madde anlamında rekabeti sınırlayıcı etkileri olan bir anlaşmanın muafiyet
alabilmesi için, yukarıda değinilen malların dağıtımı veya hizmetlerin
sunulmasından elde edilen iyileşmenin tüketiciye yansıtılması gerekmektedir. 700
Kanun'da tüketicinin ekonomik gelişmeden yarar sağlaması gerektiği belirtilmekle
birlikte, yararlanmanın ölçüsü ve kapsamı hususunda herhangi bir ifade yer
almamaktadır. Ancak ortaya çıkan ekonomik fayda ile tüketicinin elde edeceği
menfaat arasında makul bir denge olması gerektiği kabul edilmektedir.
Tüketicinin yarar sağlaması açısından beklenen genellikle fiyatlar seviyesindeki
düşüş olmakla birlikte, satış sonrası etkin hizmetler, ürün çeşitliliğinin artması,
tüketicinin ürüne daha kolay ulaşabilmesi, malın arzında devamlılığın sağlanması
gibi koşullar da tüketicinin elde edeceği menfaat kapsamında
değerlendirilebilmektedir.
Ortak ATM Paylaşım Platformu ile kart hamilleri herhangi bir kısıtlama olmaksızın 710
diledikleri her ATM’den para çekme ve bakiye sorma işlemini
gerçekleştirebilecektir. Söz konusu sistem tüketiciler açısından birtakım faydalar
sağlayacaktır. Öncelikle, yaygın ATM ağına sahip olamayan bankalarda mevduat
hesabı olan müşteriler para çekmek veya bakiyelerini öğrenmek için söz konusu
bankanın ATM veya şubesine gitmek zorunda kalmayacak, şube veya ATM’nin
kart hamilinin yerleşim yerine uzak olduğu durumda bu sistem hem zaman hem
de maliyet avantajı sağlayacaktır. Buna ek olarak, yukarıda da bahsedildiği üzere
Ortak ATM Paylaşım Platformu sonucunda diğer mevduat hizmetleri ve diğer
bankacılık hizmetlerinde yaşanacak rekabetten tüketicilerin olumlu yönde
10-10/89-39
18
etkilenmesi beklenmektedir. Ayrıca, bankaların ATM yatırımı yapmaları 720
ihtiyacının azalması nedeniyle kaynakların diğer bankacılık hizmetlerine
aktarılması, bunun sonucunda hizmet kalitesi ve çeşitliliğinde artıştan da
tüketicilerin fayda sağlayacağı değerlendirilmektedir.
Tüketici faydasına yönelik yapılacak değerlendirmede dikkat edilmesi gereken en
önemli husus kart hamillerinin başka banka ATM’lerini kullanmaları durumda
ödemek zorunda oldukları yabancı ATM ücretleridir. Yukarıda da ayrıntılı olarak
bahsedildiği üzere, kart sahibi banka tarafından kart hamilinden kesilecek söz
konusu tutarın, müşteriye sunulan hizmetin bir bedeli olduğu ve kart sahibi
bankanın takas komisyonu maliyetini karşıladığı düşünülmektedir. Bu durumda
bankalar için önemli bir maliyet avantajı sağlayan Ortak ATM Paylaşım 730
Platformu’nda bankaların kart hamillerinden ücret almalarının tüketici faydasını
azalttığı izlenimi edinilmektedir. Ancak bu noktada kart hamillerinin söz konusu
hizmeti kullanıp kullanmamakta serbest olduğu ve tüketicinin sağlanan kolaylık
(convenience) için bir bedel ödemesinin makul olduğu göz önünde
bulundurulmalıdır. Diğer taraftan, kart hamilleri başka bir bankanın ATM’sini
kullanmaları durumunda kendilerinden ne kadar ücret alınacağını bilecektir3 ve
fayda-maliyet analizi yaparak hizmeti alıp almamaya karar verecektir.
Bu noktada değerlendirilmesi gereken bir diğer husus ise kart hamillerinin, kart
sahibi banka tarafından ATM sahibi bankaya ödenecek olan takas komisyonu
hakkında bilgilendirilmesi gerekliliğidir. Bu şekilde kart hamilleri, başka banka 740
ATM’sini kullanmaları durumunda kart sahibi bankanın katlanmak durumunda
olduğu maliyetleri bilecek ve söz konusu komisyon oranını kendilerinden talep
edilen yabancı ATM ücreti ile karşılaştırma olanağı bulacaktır. Söz konusu
şeffaflık ise kart sahibi bankaların yabancı ATM ücretlerini çok yüksek düzeyde
belirlemelerinin önünde engel teşkil edebilecek ve sonuç itibariyle tüketici
faydasının artmasını sağlayabilecektir. Tüm bu nedenlerle kart hamillerinin takas
komisyonunun düzeyi konusunda bilgilendirilmesine yönelik olarak belirlenen
takas komisyonunun BKM web sitesinde yayınlanması uygun olacaktır. Esasen,
takas komisyonu mevcut tüm rakip bankalar arasında belirlenen ortak bir ücret
olduğu için ticari sır niteliğinde değildir. 750
c) İlgili Piyasanın Önemli Bir Kısmında Rekabetin Ortadan Kalkmaması
Muafiyet kararı verilmesinde aranan bu ilk olumsuz şarta göre, muafiyete konu
anlaşma ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmasına
neden olmamalı, bir başka deyişle sağlanan ekonomik gelişme veya fayda ile
tüketicinin bundan yarar sağlaması rekabetin ortadan kaldırılması sonucunda
elde ediliyor olmamalıdır.
Banka Kartı ATM Paylaşım Platformu Protokolü’nde bankaların yeni ATM yatırımı
yapmaları veya kendi ATM’lerinden ücret alıp almamalarına ilişkin herhangi bir
düzenleme bulunmamaktadır. Dolayısıyla bankaların kendi ATM ağlarının ortak

3 BDDK’nın 13.01.2009 tarihli Basın Açıklaması uyarınca, banka müşterileri yabancı ATM’lerde
yapacakları işlemlerde kendi bankalarının tahsile edeceği ücretler hakkında her türlü yolla (ATM
ekranı, internet, e-posta, SMS, posta) bilgilendirilecek ve işlemi tamamlamadan önce iptal etme
hakkına sahip olacaktır.
10-10/89-39
19
platforma alternatif olmaya devam edeceği öngörülmektedir. Banka Kartı ATM 760
Paylaşım Platformu Protokolü’nde ATM’lerden gerçekleştirilen nakit çekim ve
bakiye sorma dışındaki diğer işlemlerde de ikili veya çoklu paylaşım yapılmasına
ilişkin bir sınırlama yoktur. Ayrıca kart hamilinin bankası takas ücretinin tamamını
veya bir kısmını mudisine yansıtıp yansıtmamakta yani yabancı ATM ücretlerinde
serbesttir. ATM altyapısının girdi olarak kullanıldığı mevduat bankacılığına ilişkin
de herhangi bir kısıtlama yoktur.
Geniş kapsamlı ATM paylaşımının bankalar açısından en önemli faydası ikili
anlaşmalardan kaynaklanan işlem maliyetlerinin ortadan kalkmasıdır. Tüketiciler
ise kendi bankasının hangi bankalarla anlaşmasının olduğunu ve kendisine
yansıtılacak farklı düzeylerdeki fiyatları araştırma maliyetlerinden kurtulmaktadır. 770
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla sınırlanmaması
Kanun’un 5. maddesinde öngörülen bu son koşula aykırılık ya izlenen amacın
elde edilmesi için rekabetin gereğinden fazla sınırlanmaması ya da rekabetin
sınırlanmasının gereğinin dahi bulunmaması halinde olabilir. Teşebbüsler prensip
olarak anlaşma ile amaçladıkları ekonomik yararların gerçekleştirilmesinde
rekabeti en az sınırlayıcı yöntemi tercih etmekle yükümlüdürler.
Muafiyet konusu anlaşma ile bankalar arasındaki takas ücretleri ortaklaşa
belirlenmektedir. Bu durum 4054 sayılı Kanun kapsamında rakipler arasında
yatay bir fiyat anlaşması niteliğindedir. Ortak takas belirlenmesinin diğer 780
alternatifi ATM sahibi bankaların ATM kullanımları nedeniyle yabancı
müşterilerden ilave ödeme almaları ve alacakları ilave ödeme tutarını bireysel
olarak belirlemeleridir. Bu yöntemin uygulanabilirliği ile ilgili olarak tarafların
8.1.2010 tarihli yazıda sundukları açıklama şu şekildedir:
“Geçmişte Ortak Nokta ve Altın Nokta ATM paylaşımlarında ve tüm ikili
anlaşmalarda da olduğu gibi bu yapı ile de gerçekleştirilen ve ücrete konu olan,
esasta müşteriler aracılığı ile bankaların birbirlerine hizmet satışı olup; ATM
sahibi bankanın ATM’sini alternatif hizmet noktası olarak kart sahibi bankanın
müşterisine açmasıdır. Kart sahibi kendi bankasının ATM’sini veya şubesini para
çekimi için kullanabileceği gibi isterse diğer bankaların da ATM’lerini 790
kullanabilmektedirler. Kart sahibi bu opsiyonu seçerse hizmeti alan taraf olduğu
gibi aynı zamanda bankaların kendi aralarındaki bu hizmet transferine de aracılık
etmektedir. Bu nedenle söz konusu hizmet transferinin tarafları esasında
bankalardır. Bankaların, aralarındaki bu hizmet alış-verişinin ücreti için kendi
aralarında bir anlaşma yapmaları ve aracı konumundaki müşteriye bu
hesaplaşmanın mali boyutunun, ait olduğu kartı ihraç eden bankanın bağımsız
iradesi ile yansıtılması/yansıtılmaması doğaldır. Mevcut uygulamalarda protokole
konu hizmet nedeniyle kart sahibi müşterilere ücretin yansıtılmadığı seçenekler
de görülebilmekte, yani müşteri ücretleri tamamıyla rekabetçi bir ortamda
belirlenmekte ve uygulanmaktadır. Ayrıca, protokolün temel amacı müşteri 800
menfaatlerinin ön planda tutulması ilkesi olup tarafınızca önerilen yöntem ise, bir
kart sahibini birden fazla farklı banka ATM’sini kullanması sonucunda farklı
ücretlere de tabii tutulabileceğinden, oluşturabileceği kaotik yapı sebebiyle
10-10/89-39
20
uygulanabilir değildir. Kart ihraç eden bankanın kendi müşterisi olan kart sahibine
aldığı opsiyonel hizmet için (ki kartın ait olduğu bankanın şubesini ve ATM’sini de
para çekmek için kullanabilir) ücret yansıtması/yansıtmaması geçmişten de
süregelen bir uygulamadır. İlgi yazınızda ifade edilen, türden bir uygulama ise
kart sahibini ATM sahibi olan diğer tüm bankalara ücret ödemesi durumunda
bırakacağı için hem müşteriler lehine bir durum olmayacaktır, hem de olası
müşteri itirazları süreçlerini karmaşıklaştıracak ve kanunla da alışverişlerde 810
engellenen komisyon (surcharge) uygulamasının önünü açacaktır.”
Yazıda da ifade edildiği gibi müşterilerin farklı bankaların farklı ücretleriyle ve
bazı durumlarda yüksek ücretlerle karşı karşıya kalma olasılıkları nedeniyle
doğrudan ilave ödeme alınması müşteri aleyhine olacaktır. Diğer taraftan takas
ücreti ile birlikte ilave ödeme ücreti alınması da müşterinin aynı işlem dolayısıyla
hem kendi bankasının yansıtacağı yabancı ATM ücretini hem de ATM sahibi
bankanın ilave ödeme ücretini ödemesine neden olacaktır. Bu çerçevede, mevcut
durumda, Ortak ATM Paylaşım Platformu ile öngörülen takas ücretinin ortak
belirlenmesi ve bankaların müşteriye yansıtılacak ücretlerde serbest olmalarının
rekabeti gereğinden fazla sınırlayıcı olmayacağı anlaşılmıştır. Ayrıca ortaklaşa 820
belirlenen takas ücretlerinin ikili anlaşmalara kıyasla önemli ölçüde yüksek
olmadığı gözlenmektedir. Ancak ortak takas ücreti belirlemesine, içerdiği
rekabetçi kaygılar nedeniyle, süresiz muafiyet verilmemesi, oluşumun yaratacağı
rekabetçi etkiler izlenerek üç yıl sonra tekrar muafiyet değerlendirmesi yapılması
gerektiği sonucuna varılmıştır.
H.3.3.4. Altın Nokta ve Ortak Nokta Sistemlerine İlişkin Değerlendirme
Ortak ATM Paylaşım Platformu, daha önce mevcut olan Altın Nokta ve Ortak
Nokta ATM paylaşım sistemleri ile ikili anlaşmaların yerini almış, yeni sistem ile
bahsi geçen sistem ve anlaşmalara son verilmiştir. Söz konusu Sistemler de
mevcut Protokol ile benzer hükümler taşımakta olup, uygulamaya giren 830
Sistem’de olduğu gibi muafiyet tanınabilecek niteliktedirler. Bu nedenle, sona
ermiş olmaları da dikkate alınarak, anılan uygulamalara yönelik muafiyet
incelemesi yapılmasına gerek görülmemiştir.

I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1. ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu Protokolü'ne katılan bankalar
tarafından, birbirlerinden alacakları ücretlerin birlikte belirlenmesinin 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesinin “Mal veya hizmetlerin
alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü 840
alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi” şeklindeki (a) bendine aykırılık
oluşturduğuna OYBİRLİĞİ ile,
2. Söz konusu Protokol'e Kanun'un 5. maddesi kapsamında üç yıl süreyle
bireysel muafiyet tanınmasına Kurul Üyeleri Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE ve Reşit GÜRPINAR'ın farklı gerekçeleri ile OYBİRLİĞİ ile,
10-10/89-39
21
3. Kart hamillerinin takas komisyonunun düzeyi konusunda bilgilendirilmesine
yönelik olarak belirlenen takas komisyonunun BKM web sitesinde
yayınlanmasına OYBİRLİĞİ ile,
4. Çeşitli bankalar arasında 1993 yılında kurulmuş olan Altın Nokta Sistemi ve
1998 yılında kurulmuş olan Ortak Nokta Sistemi'ne yönelik olarak muafiyet 850
incelemesi yapılmasına gerek olmadığına OYÇOKLUĞU ile
karar verilmiştir.










































10-10/89-39
22
Rekabet Kurulunun 28.01.2010 tarih ve 10-10/89-39 sayılı Kararına
Farklı Gerekçe ve Karşıoy Gerekçesi

1. Farklı Gerekçe
Kurulun Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. (BKM)’nin 26 banka arasında yapılan
ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu Protokolüne üç yıl süreyle muafiyet
verilmesine ilişkin 8.01.2010 tarih ve 10-10/89-39 sayılı Kararının sonuç kısmının
2. fıkrasına aşağıda açıklanacak sebeplerden dolayı katılmamız mümkün
olmamıştır.
Mezkûr Kurul kararında, Protokole taraf tüm bankalara ait ATM’lerin tüm üye
banka müşterilerinin hizmetine sunulmasına, diğer bir ifadeyle, ortak ATM
şebekesinin 26 banka arasında paylaşılmasına üç yıl süre ile şartsız muafiyet
tanınmaktadır. Ancak söz konusu Protokolde bulunan bazı hükümler 4054 sayılı
Kanunun 5 inci maddesinde muafiyet tanınması için öngörülen asgari şartlara
aykırılıklar göstermektedir. Kanunun 5 inci maddesinde rekabeti kısıtlayan
engelleyen, bozan veya kısıtlayan anlaşmalara Kurul tarafından muafiyet
tanınabilmesi için, söz konusu anlaşmanın malların üretimi veya dağıtımı ile
hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya
teknik gelişmenin sağlanması ve tüketicinin bundan yarar sağlaması
gerekmektedir.

Muafiyetin bu iki olumlu şartına ilave olarak iki de olumsuz şartın gerçekleşmesi
gerekmektedir. Bunlardan ilki ilgili pazarın önemli bir kısmında rekabetin ortadan
kalkmaması, ikincisi ise, muafiyet tanınması ile elde edilmesi umulan yararların
gerçekleşmesi için rekabetin zorunlu olandan fazla kısıtlanmamasıdır.

Karar konusu BKM Protokolünün Kanunun 5 inci maddesinde hükme bağlanan
iki olumlu şartı sağladığı konusunda kuşku yoktur. Zira ortak ATM Paylaşım
Sistemi hem ATM hizmetleri pazarında hem de diğer bankacılık hizmetleri
pazarında şubelerden yapılan işlemleri azaltacak olması nedeniyle bankaların
işlem maliyetlerinde tasarrufa, mevcut ATM ağının daha fazla kullanıcıya
açılacak olması nedeniyle de tüketicinin ürüne daha kolay ulaşmasına imkân
sağlayacaktır. Bu nedenlerle söz konusu protokole muafiyet tanınmasında bir
mahzur görülmeyebilir.

Buna mukabil, yukarıda da ifade edildiği gibi, bir işleme muafiyet tanınabilmesi
için 5. maddede öngörülen iki olumsuz şartın da bulunması gerekmektedir. Karar
konusu Protokolde katılımcı bankaların birbirlerinden alacakları ücretlerin birlikte
belirlenmesi öngörülmektedir. Bu düzenlemenin Kanun 4(a) maddesine aykırı
olduğu düşünülmektedir. Keza, Protokolün III. Bölümünün 8 inci maddesinde,
Protokole taraf bankalara başka ATM veya banka kartlarının paylaşılması
yasaklanmaktadır.

Gerçi bankalar ATM Platform Komitesine bilgi vermek suretiyle BKM’nin
sağladığı altyapıyı kullanarak ikili anlaşmalar yaparak ATM ve banka kartları ile
ilgili paylaşımlara katılabileceklerdir. Ancak bankaların BKM altyapısı üzerinden
birden fazla ikili anlaşma yapabilmesi için ATM Komitesinin onayının şart
10-10/89-39
23
koşulması, yapılması muhtemel diğer ikili veya çoklu ATM paylaşımlarını
engelleyici bir nitelik taşımaktadır.

Diğer yandan Protokolün III. Bölümünün 1(d) maddesine göre, kart sahibi
bankanın müşterisine uygulayabileceği ücretin ATM sahibi banka bazında farklılık
gösteremeyecek olması, fiili münhasırlığa yol açabilecektir. Bu da pazara girişin
önünde ciddi bir engel oluşturacak, Ortak ATM paylaşım platformu dışında rakip
ağların oluşmasını engelleyecektir.

Esasen işlem konusu Protokol ile teşkil olunan Ortak ATM Paylaşım Platformu
dışında rakip başka ağlar olsa bile müşteriden alınan ücretlerde farklılık
olmaması nedeniyle tüketiciler rekabetin olumlu sonuçlarından
yararlanamayacaktır.

Münhasırlığın yol açacağı diğer bir olumsuz sonuç da, bağımsız ATM
işleticilerinin bankalarla anlaşma yaparak pazara girmelerini engelleyecek
olmasıdır. Çünkü bankaların bağımsız ATM işleticileri ile sadece birer tane ikili
anlaşma yapabilecek olması, bağımsız ATM’cilik hizmetinin pazara girişini
zorlaştıracaktır. Bugün için Türkiye’de bankalar dışında ATM işletmeciliği mevcut
değilse de, gelişmiş Batı ülkelerinde bu tür işletmeciliğin başarılı örneklerine
rastlanmaktadır. Bilgi ve iletişim teknolojileri sayesinde yakın bir gelecekte
bağımsız ATM işletmeciğinin ülkemizde de yaygınlaşabileceği beklenmelidir.

Sonuç olarak BKM Protokolünde banka dışında ATM işleticisi teşebbüslerin
pazara girişini yapay olarak engelleyen düzenlemeler yer aldığından, 4054 sayılı
Kanunun 5 inci maddesinin (d) bendindeki menfi şartı karşılamaması nedeniyle
söz konusu işleme bu haliyle muafiyet tanınamayacağını düşünüyoruz.

Ancak bununla beraber Kurul tarafından 5. maddedeki şartların tamamını
karşılamasa bile bazı anlaşmalara şartlı olarak muafiyet tanınabileceği
prensibinden hareketle, BKM Protokolüne “rekabeti zorunlu olandan fazla
kısıtlayıcı” hükümlerin protokol metinden çıkartılması kaydıyla muafiyet
verilebileceği kanaatindeyiz. Bu çerçevede, söz konusu Protokolün; başka bir
ATM ve banka kartı paylaşımı yasağının kaldırılması ve kart sahibi bankanın
müşteriye uygulayacağı ücretin Ortak ATM Platformu dışındaki ikili veya çoklu
işbirlikleri çerçevesinde farklılaştırılmasına izin verecek şekilde yeniden
düzenlenmesi kaydıyla, işleme üç yıl yerine beş yıl süreyle muafiyet verilebileceği
kanaatindeyiz.




Doç. Dr. Mustafa ATEŞ İsmail Hakkı KARAKELLE
Rekabet Kurulu Üyesi Rekabet Kurulu Üyesi





10-10/89-39
24
2. Karşıoy Gerekçesi

Raportörlerce yapılan muafiyet incelemesi sırasında ATM Paylaşım Platformuna
benzer nitelikteki uygulamalara bazı bankalarca 1993 yılında başlandığı tespit
edilmiştir. Raporda belirtilen bankalar arasında 1993 yılında kurulmuş Altın Nokta
Sistemi ve 1998 yılında kurulmuş olan Ortak Nokta Sisteminin rekabeti kısıtlayıcı
unsurlar içerdiği raportörlerce tespit edilmiştir. Söz konusu sistemlerin
raportörlerin önerisi doğrultusunda Kurul tarafından resen ayrı bir incelemeye tabi
tutularak, şartlarını taşıyorsa muafiyet aldıklarının tespiti, aksi halde rekabet
hukuku çerçevesinde ilgili teşebbüsler hakkında geçmişe dönük de olsa
soruşturma açılması gerektiği kanaatindeyim.


Doç. Dr. Mustafa ATEŞ
Rekabet Kurulu Üyesi






































10-10/89-39
25

Rekabet Kurulu’nun 28.1.2010 Tarih ve10-10/89-39 Sayılı Kararına




FARKLI GEREKÇE



Kurulumuz mezkur kararıyla ATM Banka Kartı Paylaşımı Platformu
Protokolü’ne 4054 sayılı Kanunun 5.maddesine göre üç yıl süre ile bireysel
muafiyet tanınmasına karar vermiş olup, bireysel muafiyet tanınmasına ilişkin bu
karara süre yönüyle aşağıda belirteceğim nedenlerle farklı gerekçe ile
katılıyorum.

4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un muafiyet başlıklı 5.
maddesi ile 4. madde kapsamında ihlal teşkil eden eylemlere muafiyet tanınması
için gerekli koşullar belirlenmiştir.

Rekabet Kurulu, aşağıda belirtilen koşulların tamamının gerçekleşmesi
halinde, teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birlikleri
kararlarının 4 üncü madde hükümlerinin uygulanmasından muaf tutulmasına
karar verebilecektir.
Bunlar ;
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan
fazla sınırlanmaması,
Olayımızda, yukarıda anılan maddede öngörülen koşullar tamamen
gerçekleştiğinden, bireysel muafiyet verilmesine ancak, tüketici menfaatleri de
göz önüne alınarak, banka kartı sahiplerine yer ve banka farklılığı gözetmeksizin
kolaylık sağlayacak, ticari yaşama da hareket katacak olan ATM Banka Kartı
Paylaşımı Platformu Protokolü’ne daha fazla süre verilmesi adına ve pazardaki
etkilerinin de ancak bu sürede görülmesinin mümkün olabileceği kanısıyla beş yıl
süre ile bireysel muafiyet tanınması gerektiği görüşündeyim.

Reşit GÜRPINAR
Kurul Üyesi




Full & Egal Universal Law Academy