Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2007-4-184 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 08-24/249-82
Karar Tarihi : 13.3.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,
Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER : K. Oğuz KARAKOÇ, Mehmet ÖZDEN,
Sinan BOZKUŞ, Hale SAĞLAM
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Bankalararası Kart Merkezi A.Ş.
Temsilcileri: Prof. Dr. Erden KUNTALP, Av.Dr. Güzin 20
PEKGÜÇLÜ, Av. Işın AÇAN
Reşit Galip Cd. Hirfanlı Sk. No:7/3 06700 GOP/Ankara
D. TARAFLAR : Bankalararası Kart Merkezi A.Ş
Nispetiye Cd. Akmerkez E3 Blok K:3 34337 Etiler/İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. (BKM)’nin, banka
kartlarına ilişkin ortak takas komisyonu oranı belirlemesine yönelik muafiyet
talebi.
30
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 17.10.2007 tarih ve 6832 sayı sayı ile
giren başvuru üzerine düzenlenen 7.3.2008 tarih, 2007-4-184/Öİ-08-KOK sayılı
Muafiyet Ön İnceleme Raporu, aynı tarih, REK.0.08.00.00-130/60 sayılı Başkanlık
önergesi ile 08-24 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
- BKM’nin ortak takas komisyonu belirlemesinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun kapsamında bir teşebbüs birliği kararı olduğu ve Kanun’un 4.
maddesinin “Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan
maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi” 40
şeklindeki (a) bendine aykırılık oluşturduğu,
- Kartlı ödeme sistemleri pazarının kendine özgü koşulları nedeniyle, birlikte takas
komisyonu belirlenmesi faaliyetinin, bazı koşulları sağlaması halinde Kanun’un 5.
maddesi kapsamında muafiyetten yararlanabileceği, ancak şu anda uygulanan
haliyle bu koşulların gerçekleşmediği,
08-24/249-82
2
- Çok taraflı takas komisyonu uygulamasına Kanun’un 5. maddesi kapsamında
muafiyet tanınabilmesi için, BKM tarafından uygulanmakta olan formülde; bu
aşamada “Visa/Mastercard logo maliyetleri”nin kalmasının uygun olacağı, ancak
anılan maliyet kalemi dışındaki “kart basım ve başvuru değerlendirme” maliyeti
unsurunun çıkarılması gerektiği, 50
- Formül sonucunda oluşan BSMV etkisi dahil toplam oranın BKM’nin internet
sayfasında, ilgililer tarafından kolayca ulaşılabilir bir şekilde ve anasayfadan link
vermek suretiyle yayınlandığının ilk şartla birlikte Rekabet Kurumu’na 15 gün
içerisinde tevsik edilmesi halinde muafiyet tanınması gerektiği,
- Muafiyetin süresinin, takas komisyonu formülüne bankalarca sağlanan verilerin
bağımsız denetimden geçerek veri güvenilirliğinin henüz sağlanamamış olması
nedeniyle, şartların yerine getirildiğinin tevsik edilmesinden itibaren 15.4.2009
tarihine kadar belirlenmesinin uygun olacağı,
- 5464 sayılı Kanun’un 17. maddesinin değiştirilerek, kart hamillerinin
alışverişlerini sadece banka kartıyla yapmalarına da imkân verecek şekilde 60
düzenlenmesi şeklindeki Rekabet Kurulu görüşünün, Kanun’un 27 (g) ve 30 (f)
maddeleri uyarınca ilgili kurum olan Bankacılık Düzenleme ve Denetleme
Kurumu’na gönderilmesinin yerinde olacağı
görüşlerine yer verilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1. Ürün Pazarı 70
Muafiyet konusu dosyada, banka kartı takas komisyonu oranının BKM
yönetiminde yer alan bankalarca birlikte tespit edilmesi incelenmektedir. Banka
kartı, kart sahibinin para çekme, para yatırma, havale vs. gibi bankacılık
işlemlerini şubeye gitmeden yapmasına olanak tanımaktadır. Kartın alışverişte
kullanılabilmesi imkânı da kart sahibini nakit taşıma zorunluluğundan ve nakit
taşımaktan kaynaklanan risklerden korumaktadır.
Banka kartı kredi kartı gibi bir plastik kart olmakla birlikte, kullanımında kredi
kartından birtakım farklılıkları vardır. Bilindiği gibi, kredi kartı ile yapılan
alışverişlerde kart sahibi ödemeyi hemen yapmak durumunda olmayıp banka
tarafından belirli bir süre fonlanmaktadır. Ayrıca, ihraççı banka ve işyerinin yaptığı 80
anlaşmaya göre, alışveriş tutarını taksitlendirme olanağı da bulunmaktadır. Banka
kartında ise işlem için ihraççıdan alınan onayı müteakip alışveriş tutarının tamamı
kart sahibinin hesabından düşülmektedir. Alışveriş tutarının tamamının alışverişle
eş zamanlı olarak hesaptan düşülmesi, yüksek meblağlı alışverişlerde ve kart
sahibinin yeterli bakiyeye sahip olmadığı durumlarda kişileri kredi kartı kullanmaya
yönlendirmektedir.
Ülkemiz gibi yüksek enflasyon sorunu yaşamış veya yaşayan ülkelerde bireylerin
bugün yaptığı alışverişin reel değerinin ödeme gününde daha düşük olması kredi
kartı kullanımını cazip hale getirmiştir. Bunun yanında, kredi kartı sahiplerinin
08-24/249-82
3
büyük kısmının reel gelirinin yüksek olmadığı, dolayısıyla hesaplarında çok uzun 90
süre kayda değer meblağda para bulunduramadıkları; gelir düzeyi yüksek kişilerin
ise parayı nakit olarak hesapta tutmak yerine reel faiz hadlerinin yüksek
seyretmesi nedeniyle paralarını yatırım araçlarıyla değerlendirildiği de
bilinmektedir. Bütün bunlar kredi kartı kullanımının ülkemizde gelişmiş ülkelere
oranla çok daha yaygın olmasının temel sebepleridir.
Kredi kartı kullanımını teşvik eden bir diğer önemli husus ise ilave ödeme
yasağıdır. İlave ödeme yasağı, işyerinin kart kullanan kullanmayan tüm
müşterilerinden tahsil edeceği fiyatları farklılaştırmasına engel olduğu için kredi
kart kullanımını teşvik eden bir uygulamadır.
Sayılan nedenlerle ülkemizde kredi kartı, nakit ve banka kartına kıyasla daha 100
cazip bir ödeme aracıdır. Dolayısıyla, tüketici açısından kredi kartı ile banka kartı
mevcut ekonomik şartlar dikkate alındığında aynı pazarda değildir.
İlgili ürün pazarının tespiti için banka kartı ve nakit ile ödemenin ikame olup
olmadığı, değerlendirilmesi gereken bir diğer husustur. Kart sahibi açısından,
banka kartı ile nakit ödeme arasında birtakım farklılıklar bulunsa da, yapılan
işlemin niteliği büyük ölçüde benzemektedir. Kişinin hesabından alışverişle eş
zamanlı düşen para kart sahibinin bakiyesinde nakitle ödemeden farklı olmayan
bir sonuç doğurmaktadır. Ancak, çoğunlukla banka kartının bir ödeme aracı olarak
kullanılabileceğinin bilinmemesi, nakitle ödemenin daha pratik ve her yerde
geçerli olması, banka kartının yaygın bir şekilde kullanılmasını engellemektedir. 110
Nitekim toplam harcamalar içinde banka kartı ile yapılan alışverişin payı oldukça
düşüktür.
İşyeri açısından ise banka kartı ile yapılan alışverişlerin, kredi kartına kıyasla
daha düşük komisyonlu olması ve paraların kabulcüden tahsil edilmesinde kredi
kartı gibi uzun süreli blokeler uygulanmaması nedeniyle bu iki kart
farklılaşmaktadır. Ayrıca, nakde tam olarak ikame olabilmesi, işyerlerinin banka
kartı ile ödeme imkânı sağlamak için çeşitli maliyetlere katlanması zorunluluğu;
nakit alışverişteki gibi alışveriş tutarının anında ve bütün olarak işyerinin kasasına
girmemesi dolayısıyla mümkün görünmemektedir.
Çekle yapılan ödemelerin ise güvenlik riski taşıması, ülkemizde birçok alanda 120
yaygın bir kullanıma sahip olmaması, bu hizmeti ilgili ürün pazarının dışında
bırakmaktadır.
Bu çerçevede BKM’nin takas komisyonu oranını belirlemesine yönelik ilgili ürün
pazarı “banka kartı ile ödeme hizmetleri pazarı” olarak değerlendirilmiştir.
H.1.2. Coğrafi Pazar
Banka kartı ile ödeme hizmetlerinin ülke içinde aynı sistemle gerçekleştirilmesi
nedeniyle, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti Sınırları” olarak tespit edilmiştir.
H.2. Yapılan Tespitler
H.2.1. Muafiyet Konusu BKM Banka Kartı (Debit Kart) Takas Komisyonu 130
08-24/249-82
4
Banka kartı ile yapılan alışverişlerde, ihraççı banka ile kabulcü bankanın ayrı
olması halinde (not on-us), ihraççının maliyetlerini karşılamak amacıyla
kabulcüye, kabulcünün ise işyerine yansıttığı bir komisyon söz konusudur. Bu
komisyon oranı BKM tarafından belirlenmekte ve bütün bankalar aynı komisyon
oranını uygulamaktadır. Ayrıca bu oran bankaların işyerlerine uyguladıkları
komisyon oranlarına da bir baz teşkil etmektedir. Takas komisyonunun
hesaplanmasında belirli maliyet kalemleri dikkate alınmaktadır. Bu maliyetlerin
açıklanmasına geçmeden önce takas işleminin nasıl gerçekleştiğinin
açıklanmasında fayda bulunmaktadır.
Kart sahibi satın aldığı bir mal veya hizmet bedelini banka kartı ile ödemek 140
istediğinde, ödemeyi yapacağı iş yerindeki POS cihazının ait olduğu banka, kart
sahibinin bankasından farklı ise ödemeyi takiben takasa konu olacak bir işlem
doğacaktır. Banka kartının POS cihazından geçirilmesiyle birlikte kabulcü banka,
BKM Switch isimli yönlendirme sistemine bağlanarak ihraççı bankadan kart
sahibinin bakiyesinin işlem için yeterli olup olmadığını sormaktadır. Bakiyenin
yeterli olduğunun tespiti ile birlikte mal veya hizmet bedeli kadar bir tutar kişinin
hesabından eş zamanlı düşülmekte ve ihraççı bankanın geçici hesabında
bekletilmektedir. Bunun gibi binlerce işlem aynı yolla yapılmakta ve işlem tutarları
kabulcülere ödenmeden önce bankaların geçici hesaplarında bekletilmektedir.
İşlemin yapıldığı gün saat 24:00 itibarıyla, BKM tarafından o güne ait hesaplar 150
kapatılmakta ve hangi bankanın kime ne kadar borçlandığı hesaplanmaktadır.
Ertesi gün bankalara hangi bankaya ne kadar borçlanıldığı bilgisinin ulaşmasıyla
birlikte, ihraççı bankalar maliyetlerini düştükten sonra kalan tutarı kabulcünün
Merkez Bankasında açılmış hesabına yatırmaktadır. Kabulcünün işyerine ne
zaman ödeme yapacağı ise, işyeri ve kabulcü arasındaki anlaşmaya göre
değişmektedir. Piyasa gücü olan firmalara ve büyük perakende zincirlerine ödeme
anında yapılmaktayken, küçük firmalara ödemeler biraz daha geç
yapılabilmektedir. Ancak, bu gecikmeler kredi kartındaki gibi uzun süreli
olmamaktadır.
H.2.2. BKM Tarafından Belirlenen Takas Komisyonu Oranının 160
Hesaplanmasında Kullanılan Maliyet Kalemleri
BKM tarafından, özel bir danışmanlık şirketine banka kartı takas komisyonuna
yönelik çalışma yaptırılmıştır. Bunun için 13 bankadan tespit edilen maliyet
kalemlerine ait banka bilgileri istenilmiş, toplanan veriler incelenmiş ve standart
sapmanın dışında kalanlardan revizyon veriler istenmiştir. Yeni değerlerden yine
uç değer haline gelen orijinal değerler dışarıda bırakılmış ve bankalardan bu
veriler için revizyon istenilmiş, gelen revizyonlar sınır değerlere göre
değerlendirilerek hesaplamaya katılmıştır. Nihai değer için sınır değerler içindeki
veriler kullanılarak her bir maliyet kaleminde takasa katılacak ortalama değer
tespit edilmiştir. Bu şekilde en tutarlı veri setleri üzerinden hesaplama yapılmaya 170
çalışılmıştır. Çıkarılan verilere karşın her bir maliyet kaleminde piyasanın en az
%91’ini kapsayacak veriler kullanılmıştır. Maliyet kalemlerinin her biri belirli bir
oran dahilinde takas komisyonuna katılmaktadır.
H.2.2.1. Kart Basım ve Başvuru Değerlendirme Maliyeti
08-24/249-82
5
Bu başlık altında bildirilen kalemler; kart plastiği, manyetik şerit, çip kart üzerine
baskı, makinelerin yıllık amortismanları, kart güvenliği, posta/kurye masrafları,
şifre yaratma ve müşteriye iletme, VISA-Electron/MC-Maestro logo ve başvuru
değerlendirme maliyetlerini kapsamaktadır.
Kart basım ve değerlendirmeden kaynaklanan maliyetler, takasa konu işleme
(“not on-us“ işleme) uygulanan takas komisyonuna, söz konusu işlem tutarının 180
banka kartı ile yapılan bütün işlemlerin tutarlarının toplamına bölümüyle elde
edilen oran kadar yansıtılmaktadır. Bu oran, takasa konu alışverişlerin, banka
kartıyla yapılan tüm işlemlerin (kendinde POS işlemleri, takasa konu POS
işlemleri, kendinde ATM işlemleri ve takasa konu ATM işlemleri) toplamına
bölünmesi ile bulunmaktadır.
H.2.2.2. Otorizasyon/Takas Maliyeti
Otorizasyon/takas maliyeti, kabulcünün, yapılmak istenen işleme ilişkin olarak,
ihraççıdan onay almak için BKM Switch sistemine bağlanması ile doğmaktadır. Bu
sistem için yapılan altyapı ve teknoloji maliyetleri; BKM’ye bağlanmak için yapılan
telekomünikasyon masrafları, otorizasyonla ilişkili banka içi personel ve teknoloji 190
maliyeti ve şifre sistemi ile ilgili oluşan bakım, donanım ve yatırım amortismanını
kapsayan teknoloji maliyetleri toplamından oluşmaktadır. Bulunan toplam
otorizasyon/takas maliyetinin içinde yer alan altyapı ve teknoloji maliyetleri kredi
kartı ile yapılan takas gerektirecek işlemler için de kullanılan ortak maliyetlerdir.
Bu nedenle bankalar “otorizasyon/takas”ta önce banka kartı ve kredi kartının ortak
maliyetlerdeki paylarını ayrı hesaplamakta, ardından da banka kartının
otorizasyon maliyetinin ne kadarının takas komisyonuna katılacağını yukarda
açıklanan yöntemle tespit etmektedirler.
H.2.2.3. Ödeme Garantisi Maliyeti
Ödeme garantisi, kart ihraç eden bankanın alışveriş tutarının ödeneceğini, kart 200
kabul eden bankaya garanti etmesidir. Bu garanti taahhüdü nedeniyle,
dolandırıcılık ve ters ibraz hallerinde kart ihraç eden banka açısından bir maliyet
oluşmaktadır.
Dolandırıcılık maliyetleri; banka kartı alışverişlerinde oluşan ve ihraççının takibe
aldığı dolandırıcılık olaylarının zararlarını, bu olayları takip eden personel
giderlerini ve dolandırıcılığa karşı alınan önlemlerin maliyetlerini kapsamaktadır.
Ters ibraz maliyeti ise tüketicinin banka kartının kendi isteği dışında kullanıldığının
tespit edilmesi durumunda, alışveriş tutarının tüketiciye ödenmesiyle oluşan kaybı
ifade etmektedir.
H.2.2.4. Banka Kartı ile Yapılan Takasa Konu Alışveriş İşlemlerinin İhraççının 210
Hesaplarına Yansıtılması Maliyeti
Söz konusu işlemler ihraççı açısından iki temel maliyet oluşturmaktadır. İlki
sistemdeki hareket maliyetini oluşturan bankada mevduat ve diğer ürünlere
hizmet veren ana bankacılık ve sistem (amortisman, bakım, telekomünikasyon)
maliyetleridir. İkincisi ise ihraççının Merkez Bankası’na takas işlemi için ödeyeceği
tutardır.
08-24/249-82
6
H.2.2.5. Müşteri Hizmetleri Maliyeti
Bu maliyet kalemini, üye işyerleri ve bankaların çağrı merkezleri ve şikâyet 220
yönetim gruplarının mevduat ürününe hizmet vermekten doğan maliyetleri
oluşturmaktadır. Bu grupların sadece mevduat ürünlerine hizmet vermemesi
durumunda, tüm birim maliyetleri gerekli şekilde oranlanarak sadece mevduat
hesaplarına ait kısmındaki maliyetler hesaplanmakta ve mevduat maliyetleri işlem
sayıları bazında oranlanarak banka kartı takas komisyonuna katılacak kısmı
bulunmaktadır.
H.2.3. BKM ve Bankaların Yetkilileri ile Yapılan Görüşmeler
H.2.3.1. BKM Yetkilileri ile Yapılan Görüşmeler
Görevli Raportörlerin BKM yetkilileri ile yaptıkları görüşmelerde, banka kartlarına
ilişkin takas komisyon oranı hakkında bilgi alınmış ve bu kapsamda takas oranı 230
hesaplamasında kullanılan maliyet kalemleri üzerinde durulmuştur. Ayrıca,
raportörlerce talep edilen konuya ilişkin bazı bilgi ve belgeler ilgililerce Kuruma
gönderilmiştir.
H.2.3.2. Bankalarla Yapılan Görüşmeler
Banka kartlarına ilişkin ortak takas komisyonu belirlenmesi hakkında yapılan
başvuru çerçevesinde, Raportörler BKM üyesi olan T. İş Bankası A.Ş. (İş
Bankası), Akbank T.A.Ş. (Akbank), T. Garanti Bankası A.Ş. (Garanti Bankası),
Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. (Yapı Kredi Bankası), T.C. Ziraat Bankası A.Ş. (Ziraat
Bankası) ve Türk Ekonomi Bankası A.Ş. (TEB) ile görüşmeler yapılmıştır.
Görüşmelerde banka kartı takas komisyon oranının belirlenmesine esas teşkil 240
eden maliyet kalemleri hakkında bilgi alınmıştır.
Yapılan görüşmelerde takas oranı içinde en maliyetli kalem olan “kart basım ve
başvuru değerlendirme maliyeti” ile “Visa/Mastercard logo ücretleri” üzerinde
durulmuştur. Bankalar tarafından tüm mevduat sahiplerinden bir “hesap işletim
ücreti” tahsil edildiği, ancak bu ücretin içerisinde kart basım maliyetinin yer
almadığı ifade edilmiştir. Buna dayanak olarak da hesaplara ait banka kartı
olmasa dahi hesap işletim ücretinin ilgili hesaplardan tahsil edilmesi gösterilmiştir.
Sonuç olarak banka kartı basımı ile ilgili olarak bankalar müşterilerinden herhangi
bir ücret talep etmemekte, bu maliyetin bir kısmını takas komisyonu vasıtasıyla
üye işyerlerinden tahsil etmektedirler. 250
Banka kartları müşterilere genellikle istekleri üzerine gönderilmekle birlikte, bazı
bankalar tüm müşterilerine banka kartı göndermektedirler. Özetle, bankalar,
banka kartında kredi kartından farklı olarak kart ücreti almadıkları için ve yapılan
her işlemde logo maliyetine katlanmak durumunda kaldıkları için kart basım
maliyetini komisyona yansıtmaktadırlar.
Garanti Bankası, İş Bankası ve Ziraat Bankası yetkilileri kart basım işlemlerinin
bizzat kendilerince yerine getirilmekte olduğunu ifade etmişlerdir. Yalnızca kart
plastiği dışarıdan temin edilmekte olup, kartın üzerine müşteri adı ve hesap
08-24/249-82
7
numarası yazımı gibi kişiselleştirme işlemleri bankalar bünyesinde
gerçekleştirilmektedir. TEB yetkilisi ise bu hizmeti başka bir teşebbüsten 260
aldıklarını ifade etmiştir. Bu maliyet kalemi içinde en maliyetli unsurun kart plastiği
olduğu, kart basımı ile ilgili makine ve teçhizata ait bakım, onarım ve amortisman
giderlerinin küçük seviyelerde kaldığı belirtilmiştir.
Takas oranı hesaplamasında kullanılan diğer bir maliyet olan müşteri hizmetleri
ve tahsilatlar kaleminin hesaplanmasına ilişkin bankalar arasında bazı farklılıklar
bulunmaktadır. Öncelikle belirtilmesi gereken nokta, müşteri hizmetleri
merkezlerinin hem kredi kartı, hem de banka kartı müşterilerine ortak hizmet
vermeleri hususudur. Takas oranına dahil edilmesi gereken maliyet kalemi ise
yalnızca banka kartı müşterilerine hizmet veren personel ve teknoloji maliyeti
olmalıdır. Bankalarla yapılan görüşmelerde Garanti Bankası bu maliyet 270
kalemlerini ilk aramadan itibaren (banka kartı ile ilgili olan müşteri telefonları kredi
kartı ile ilgili olan aramalardan ayırt edilmektedir) ayrıştırabildiğini ifade ederken,
Ziraat Bankası ise müşteri hizmetleri personeline uyguladıkları bir anketle banka
ve kredi kartı müşterilerinin aramalarını ayrıştırdıklarını ifade etmiştir. Akbank ve
Yapı Kredi Bankası benzer şekilde müşteri hizmetlerinin toplam maliyetini
hesaplamakta, ardından kredi kartı ve banka kartının yapılan görüşmelerdeki payı
oranında maliyetlerine yansıtmaktadırlar. TEB’de ise bu maliyet için kredi kartı ve
banka kartı ayrımına dikkat edilmediği göze çarpmıştır.
Bankalar tarafından uygulanan farklı maliyet hesaplama yöntemleri veri
güvenilirliği ve denetim eksikliği hususunu gündeme getirmekte, yukarıda yer 280
verilen kredi kartları ile ilgili takas komisyon oranına ilişkin Kurul kararında da
belirtildiği üzere bankaların BKM’ye ilettikleri maliyet kalemlerinin banka kartı ile
ilgili olanlarının da bağımsız denetimden geçmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Görüşmelerde üzerinde durulan bir diğer husus ise takas işleminin yarattığı işlem
hacmi dolayısıyla bankalara bir gelir sağlayıp sağlamadığıdır. Bilindiği üzere,
bankalar, kart sahibinin hesabından işlem tutarını düştükten sonra bu tutarı geçici
hesaplarında bekletmekte, ertesi gün kabulcünün hesabına geçirene kadar kendi
hesaplarında tutmaktadırlar. Bu durumun bankalara bir gelir getirdiği
bilinmektedir. Ancak, konu ile ilgili görüşülen bankalardan Yapı Kredi Bankası
yetkilisi banka kartı ile yapılan işlem hacminin düşük olması ve yapılan alışverişte 290
ihraççının geçici hesabında bekleyen parayı değerlendirmek için yeterli süre
olmaması nedenleriyle, bu gelirin önemsenecek düzeyde olmadığını belirtmiştir.
Ayrıca, kabulcüden işyerine aktarılan paralara da kredi kartındaki gibi uzun süreli
blokeler uygulamanın mümkün olmadığı, dolayısıyla zamanı getiriye çevirme
imkanının düşük olduğu ifade edilmiştir. TEB ve Akbank ise blokeli ödemelerde
paranın banka hesabında kalmasının bankaya bir gelir getirdiğini, bankaların
kendi aralarındaki hesaplaşmalarda da bir gecelik bir fark oluştuğundan bu
gecikmeden de bir geliri söz konusu olabileceğini, ancak takaslaşma mahsup
esası ile olduğundan, gelir kaybının da söz konusu olabileceğini belirtmişlerdir.
Dolayısıyla takastan doğacak gelirin kayda değer olmadığı neticesine varılmıştır. 300
H.3. Değerlendirme
H.3.1. Muafiyet Şartlarının Değerlendirilmesi
08-24/249-82
8
Teşebbüs birliği niteliğinde bulunan BKM’nin Yönetim Kurulu tarafından Şirket
Ana Sözleşmesi’nin verdiği yetki çerçevesinde, takas komisyonu oranının
belirlenmesi, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi çerçevesinde fiyat tespiti içeren bir
teşebbüs birliği kararı niteliğindedir ve uygulama Kanun’a aykırıdır.
BKM tarafından yürütülen takas komisyonu belirlenmesinde uygulanan formüle,
muafiyet tanınabilmesi için, formül düzenlemesinin denetimden geçerek
doğruluğu kanıtlanmış, şeffaf, nesnel ve objektif verilere dayanan veri setine 310
dayanması gerekmektedir.
4054 sayılı Kanun’un “Muafiyet” başlıklı 5. maddesinde 4. madde kapsamında
ihlal teşkil eden anlaşma, eylem ve teşebbüs birliği kararlarına muafiyet tanınması
için gerekli şartlar ve muafiyetin ne şekilde verilebileceği düzenlemektedir.
Anılan maddede düzenlenen, muafiyet için gereken şartlara aşağıda yer
verilmiştir:
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması, 320
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan
fazla sınırlanmaması,
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme
ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması
Muafiyet tanınması için aranan ilk olumlu şart, ekonomik açıdan bir değerlendirme
yapılmasını gerektirmektedir. Hangi hallerin ekonomik yarar sağladığının somut
olayın özelliklerine göre değerlendirilmesi gerekmekle birlikte, genel olarak üretim
ve dağıtım maliyetlerinin düşürülmesi, kalitenin artırılması, malın arzında
devamlılığın sağlanması, yeni piyasalara girişin kolaylaştırılması ve yeni ürünlerin
ya da üretim tekniklerinin bulunması gibi hallerin varlığı halinde ekonomik yararın 330
sağlandığı kabul edilmektedir.
Esasen, takas komisyonu oranının ortak belirlenmesi yerine, her bir kart ihraç
eden banka ve kart kabul eden banka tarafından ikili anlaşma ile tek tek
belirlenmesi halinde, hesaplaşmada karışıklıkların ve sistemde karmaşaların
doğmasının kaçınılmaz hale geleceği, bir işyerinde gerçekleştirilen alışveriş
işleminin kart hamilinin kartını ihraç eden banka ile işyerinde bulunan POS
makinesiyle işlemin yapılmasına olanak sağlayan bankanın (kart kabul eden
bankanın), farklı olması durumunda büyük karışıklık çıkacağı kanaatine
varılmıştır.
Ayrıca, takas komisyon oranının varlığı, işyerinde gerçekleştirilen onay 340
işlemlerinin hızla tamamlanması ile tüketicilerle birlikte işyerleri de kazanç
sağlamaktadır. Bu şekilde işlemlerin hızla gerçekleştirilmesi nedeniyle birçok
işyeri banka kartı kabul etmesi ve banka kartı kullanan tüketici sayısının artması
sonucu oluşan işlem kapasitesinden olumsuz etkilenmemek amacıyla sistem
ağının sürekli geliştirilmesi gerekmekte, sürekli gelişim ise tüketici memnuniyetini
arttıran bir rol oynamaktadır.
08-24/249-82
9
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması
4. madde anlamında rekabeti sınırlayıcı etkileri olan bir anlaşmanın muafiyet
alabilmesi için, yukarıda değinilen malların dağıtımı veya hizmetlerin 350
sunulmasından elde edilen iyileşmenin tüketiciye yansıtılması gerekmektedir.
Kanun'da tüketicinin ekonomik gelişmeden yarar sağlaması gerektiği belirtilmekle
birlikte, yararlanmanın ölçüsü ve kapsamı hususunda herhangi bir ifade yer
almamaktadır. Tüketicinin yarar sağlaması açısından beklenen genellikle fiyatlar
seviyesindeki düşüş olmakla birlikte, satış sonrası etkin hizmetler, ürün
çeşitliliğinin artması, tüketicinin ürüne daha kolay ulaşabilmesi, malın arzında
devamlılığın sağlanması gibi koşullar da tüketicinin elde edeceği menfaat
kapsamında değerlendirilebilmektedir.
Bildirim Formu’na kart ihraç eden bankaların banka kartlarının tüm dünya
üzerinde mümkün olduğunca çok noktada ödeme aracı olarak kabul edilmesinin, 360
kart hamillerinin nakit para veya diğer ödeme araçlarını kullanmak zorunda
kalmamalarını sağladığı, ayrıca banka kartı kullanımının tüketicilere yanlarında
çok miktarda nakit para taşımak zorunluluğundan kurtarması nedeniyle güvenlik
sağladığı gibi, ödeme kolaylığı da sağladığı belirtilmektedir. Benzer şekilde kart
kabul eden bankalarla anlaşmalı olan işyerlerinin mümkün olduğunca çok sayıda
kullanıcısı olan kart markalarını kabul etmesinin de işyerinin satışını artırmak
suretiyle onların menfaatine olduğu ifade edilmiştir. Takas komisyon oranının
yokluğunda ise daha önce de belirtildiği üzere banka kartı kullanımının azalacağı,
hatta yok olacağı ifade edilmektedir. Bu durumdan tüketiciler kadar işyerlerinin de
zarara uğrayacağı ve banka kartı kullanımı sonucu satışlarda artış, bedel 370
tahsilâtında sürat kazanılması gibi faydaların ortadan kalkacağı belirtilmektedir.
Bildirim sahipleri tarafından dile getirilen ve yukarıda yer verilen faydalarının
yanında takas komisyonunun bazı olumsuz etkileri de olabilmektedir. Özellikle
takas komisyonunun yüksek belirlendiği durumlarda, ihraççı bankaya daha fazla
komisyon ödeyen kabulcü bankalar üye işyeri komisyonlarını yükseltmekte ve
daha yüksek komisyonla karşı karşıya kalan üye işyerleri ise bu oranı fiyatlara
yansıtmaktadırlar. Bu şekilde takas komisyonu adeta bir vergi gibi tüm tüketicilere
yansıtılmaktadır. Yüksek takas oranlarının bir sonucu olarak artan fiyatlar ise
tüketicilerin aleyhine sonuçlar doğurmaktadır. Üstelik bu fiyatlar yalnızca kartlı
ödeme araçları ile alışveriş yapanlara değil, nakit veya başka yollarla alışveriş 380
yapan tüm tüketicilere de yansıtılarak kartlı ödeme sistemlerinden faydalananların
maliyetleri karşılanmaktadır. Bu nedenle takas komisyon oranlarının belirlenmesi
amacıyla oluşturulan formülün sistemin devamı için gerekli maliyet kalemlerinden
oluşması ve bankaların kendilerinin finanse etmesi gereken maliyet unsurlarını
içermemesi gerekmektedir.
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması
Muafiyet kararı verilmesinde aranan bu ilk olumsuz şarta göre, muafiyete konu
anlaşma ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmasına
neden olmamalı, bir başka deyişle sağlanan ekonomik gelişme veya fayda ile
tüketicinin bundan yarar sağlaması rekabetin ortadan kaldırılması sonucunda elde 390
ediliyor olmamalıdır.
08-24/249-82
10
Bildirim Formunda takas komisyon oranının banka maliyetlerinin bildirimlerine
dayandığı, dolayısıyla bu komisyonun belirlenmesinin maliyet bazlı olması
nedeniyle tarafsız olduğu belirtilmektedir. BKM tarafından belirlenen ortak takas
komisyonunun bankaların kendi aralarında yapacakları ikili anlaşmaları
engellemeyeceği ve bankaların BKM’ce belirlenen oranların dışında bir komisyon
belirlemeleri durumunda hiçbir yaptırımın söz konusu olmadığı, bankaların
BKM’nin banka maliyet bildirimleri esasına göre tespit etmiş olduğu oranı
uygulamakla yükümlü kılınmadıkları ifade edilmektedir. Tüm bu sayılan nedenlerle
ortak takas komisyonu uygulamasının piyasanın önemli bir bölümünde rekabeti 400
ortadan kaldırmadığı görüşüne varılmıştır.
Diğer taraftan, bankalararası takas komisyonu bir formülle belirlense dahi,
bankaların üye işyerlerine uyguladıkları üye işyeri komisyonları arasında farklı
oranlar görülmektedir ve bu pazarda etkin rekabetten bahsedilebilir. Dolayısıyla,
5. maddenin (c) bendinde yer alan ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin
ortadan kalkmadığı değerlendirmesine ulaşılmıştır.
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla sınırlanmaması
Kanun’un 5. maddesinde öngörülen bu son koşula aykırılık izlenen amacın elde
edilmesi için rekabetin gereğinden fazla sınırlanmaması ya da rekabetin 410
sınırlanmasının gereğinin dahi bulunmaması halinde olabilir. Teşebbüsler prensip
olarak anlaşma ile amaçladıkları ekonomik yararların gerçekleştirilmesinde
rekabeti en az sınırlayıcı yöntemi tercih etmekle yükümlüdürler.
Bildirim Formunda takas komisyon oranlarının ikili anlaşmalar yoluyla
belirlenmesinin, sistem içerisinde çok sayıda kart ve bankanın bulunması
nedeniyle makul gözükmediği ifade edilmektedir. Bunun yanında takas komisyon
oranının tek elden belirlenmesinin sistemin işleyişinin temel unsurlardan biri
olduğu ve bu anlamda rekabetin zorunlu olandan fazla sınırlandırmadığı
belirtilmektedir. Ancak bunun doğruluğunun kabul edilebilmesi için, belirlenen
takas komisyonunun gerçek maliyetleri içermesi ve sistemin işleyişinin maliyet 420
paylaşımı esasına göre yapılması gereklidir.
H.3.2. Muafiyet Şartlarına İlişkin Genel Değerlendirme
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler doğrultusunda, söz konusu işleme muafiyet
verilebilmesi için belirlenen 4 şarttan (a) ve (c) bentlerinde belirtilen hususların,
muafiyet başvurusunda da yer aldığı şekilde, ödeme sistemlerinde ekonomik
gelişmenin sağlanması ile üye işyeri-banka ve banka-kart hamili ilişkilerinde
rekabet şartlarının ortak komisyon belirlenmesi dışındaki şartlarının
sınırlandırılmamış olması nedenleriyle sağlandığı kanaatine varılmıştır. Ancak, (b)
ve (d) bentlerinde yer alan şartların karşılanması için, belirlenen takas
komisyonunun gerçek maliyetleri içermesi ve sistemin işleyişinin maliyet paylaşımı 430
esasına göre yapılması gerekmektedir. Bu bağlamda takas komisyon oranında
kullanılan maliyet kalemlerinden işlemle doğrudan ilgisi olmayan ve üye
işyerlerine yansıtılmaması gereken kalemlerin çıkarılması gerekmektedir.
Ortak takas komisyonu uygulaması yukarıda açıklandığı üzere, genellikle olumlu
etkilere sahiptir. Bununla birlikte, takas komisyon oranının belirlenmesine esas
08-24/249-82
11
teşkil eden maliyet kalemleri incelenmelidir. Zira takas komisyon oranı ihraççı
bankalar tarafından kabulcü bankalara uygulanmakta ve bu oran kabulcü
bankaların üye işyerlerine uygulayacakları komisyon oranlarına da baz teşkil
etmektedir.
Söz konusu işlem kredi kartları ile yapılan alışverişlerde uygulanacak takas 440
oranının belirlenmesinde kullanılan formülle büyük benzerlikler göstermektedir.
Aşağıda hem banka kartları, hem de kredi kartlarına ait takas oranının
hesaplanmasında kullanılan maliyet kalemlerine yer verilmiştir.
Kredi kartı ve banka kartına ait takas komisyon oranları
Takas Formülü Bileşeni Kredi Kartı Oranı Banka Kartı Oranı
Fonlama Maliyeti 1,300% -
Müşteri hizmetleri ve tahsilatlar 0,333% 0,085%
Otorizasyon 0,018% 0,045%
Switch / routing/hesaplaşma 0,030% 0,131%
Sahtekarlık ve exception dosyası 0,087% 0,011%
Harcama itirazları 0,004% (Sahtekarlık Kalemi İçerisinde)
Kart Basım/başvuru değerlendirme - 0,56%
Operasyonel Maliyetler Toplamı 0,47% 0,83%
Genel TOPLAM 1,77% 0,83%
BSMV Dahil TOPLAM 1,87% 0,88%
Tabloda kredi kartı ve banka kartı takas oranı hesaplamasında kullanılan maliyet
kalemlerine ilişkin veriler bulunmaktadır. Banka kartına ait operasyonel maliyetler
kredi kartından neredeyse iki kat fazladır. Kredi kartlarının banka kartlarından çok
daha fazla kullanıldığı ve daha maliyetli olduğu düşünüldüğünde banka kartına ait 450
operasyonel maliyetlerin kredi kartından fazla olması bir çelişki olarak görülebilir.
Ancak kredi kartı takas oranında bulunmayan kart basım/başvuru değerlendirme
maliyetlerinin, banka kartlarında söz konusu orana % 0,56’lık bir katkı yaptığı
dikkate alındığında, esas farklılığın buradan kaynaklandığı görülmektedir. Takas
oranından bu kalem çıkarıldığında banka kartına ait operasyonel maliyetler %
0,27’ye düşmektedir. Diğer maliyetler incelendiğinde “müşteri hizmetleri ve
tahsilâtlar” kalemi ile “Sahtekârlık ve exception dosyası” kaleminin beklendiği
şekilde kredi kartında daha yüksek bir orana denk geldiği görülmektedir.
“Otorizasyon” ile “switch/routing/hesaplaşma” kalemleri ise banka kartı takas
oranlarında daha yüksektir. Bunun en önemli sebebi banka kartı ile yapılan 460
alışveriş hacminin kredi kartına nazaran çok düşük olmasıdır. Bilindiği üzere takas
oranı, ilgili maliyetlerin gerçekleşen alışveriş hacmi ile orantılanması sonucu elde
edildiğinden, alışveriş hacminin düşük olması takas oranına katılacak maliyetlerin
yüksek çıkmasına sebep olmaktadır. Alışveriş hacminin artması ile birlikte burada
yer alan oranların düşmesi beklenmektedir. Nitekim kredi kartı ile yapılan
alışverişlerin çok yüksek hacme ulaşması sayesinde, bu maliyet kalemlerinde
yıllar itibarıyla düşüşler meydana gelmiştir.
08-24/249-82
12
Tabloda yer alan maliyet kalemlerinin içeriğine ilişkin bilgilere H.2.3. sıra sayılı
tespitlerde yer verilmiştir. Burada yer alan maliyetler genel itibariyle kredi kartı ile
ilgili takas oranlarında kullanılan formülde yer alan maliyet kalemleri ile 470
örtüşmektedir. Ancak kredi kartlarında bulunan ödeme erteleme (kredilendirme)
özelliği banka kartları için söz konusu olmadığından, burada yer alan formülde
“fonlama maliyeti” bulunmamaktadır. Bunun dışında yer alan “ödeme garantisi
maliyeti”, “otorizasyon/takas maliyeti”, “issuer hesaplara yansıtma maliyeti”,
“müşteri hizmetleri” ve “BSMV“ ise kredi kartları ile ilgili takas oranlarında
hesaplamaya dahil edilmekte olup, bu anlamda sözü edilen maliyet kalemleri
bakımından her iki formülün birbiriyle uyumlu olduğu söylenebilir. Ancak kredi
kartları takas oranlarının maliyetlerinin hesaplanmasında kullanılmayan “kart
basım/başvuru değerlendirme maliyetleri” banka kartları için formüle eklenmiştir.
Dolayısıyla bu maliyet unsurunun ayrı olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. 480
H.3.2.1. Kart Basım Maliyetine ilişkin Değerlendirme
Müşteri ile banka arasındaki ilişki, kişinin bankada bir mevduat hesabı
açtırmasıyla kurulmaktadır. Mevduat hesabının açılmasıyla kişiye (isteğe göre ya
da bazı bankalar için geçerli olmak üzere zorunlu olarak) banka kartı
gönderilmektedir. Dolayısıyla, banka kartı kişiyle banka arasındaki ilişkinin devamı
açısından zorunlu bir unsur değildir. Bankacılık işlemleri banka kartının olmadığı
durumlarda da hesap numarası üzerinden yürütülebilmektedir. Ancak, banka
kartı, kart sahibi ile banka arasındaki ilişkiyi hem kart sahibi açısından, hem de
banka açısından kolaylaştırmaktadır. Kart sahibi banka kartı ile pek çok işlemini
şubeye gitmeden yürütebildiği gibi nakit taşımanın risklerinden de korunmaktadır. 490
Bankalar ise kart basarak daha az şube ve personel ile faaliyetlerini devam
ettirebilmektedirler. Bunun bankalara operasyonel maliyetler bakımından ciddi
faydaları bulunmaktadır. Bankaların BKM’ye ilettiği maliyet bilgilerinde şube ve
ATM birim maliyetleri arasında yaklaşık 10 kat fark olması da bu durumu
desteklemektedir. Bir müşterinin banka kartını kabul etmeyip mevduatla ilgili para
çekme, para yatırma havale vs. işlemlerini şubeden yürütmeyi tercih etmesi
müşteriye zaman maliyeti yüklerken, bankaya zaman maliyetinin yanında,
istihdam maliyeti ve şube maliyeti yüklemektedir. Kart sahibinin banka kartı yerine
işlemlerini şubeden yürütmek istemesi durumunda, bankaların şube ve personel
sayılarını artırmak durumunda kalmaları kaçınılmazdır. 500
Konu ile ilgili bir diğer nokta ise, kart basmanın takas işleminden doğan
maliyetlerle doğrudan bir ilişkisinin bulunmamasıdır. Her ne kadar Visa ve
Mastercard logoları yapılan işlem üzerinden verilmekteyse de, kart basım maliyeti
sabit bir maliyet oluşturmaktadır. Diğer bir deyişle, kart ile yapılan işlemler ne
kadar artarsa artsın kart basım maliyetini etkilememektedir. Banka kartı ile ilgili
müşteri hizmetleri, otorizasyon ve dolandırıcılık maliyetleri, yapılan işlem sayısı ile
orantılı olarak değişebilen maliyetler olduğundan işleme yansıtılması makul
karşılanabilir. Ancak, işlemle doğrudan alakası olmayan kart basım maliyetinin
işyeri tarafından üstlenilmesi kabul edilebilir nitelikte değildir. Nitekim kredi kartı
takas komisyon oranına ilişkin olarak bir danışman firma tarafından yapılan 510
13.9.2004 tarihli çalışmada, takas oranının olası bütün maliyet kalemleri içinden
sadece işyerine fayda sağlayanları içerdiği bilgisine yer verilmektedir. Söz konusu
çalışmada kart basma ve hesap açmanın işyerine dolaylı fayda sağladığı, kart
08-24/249-82
13
kullanılsın ya da kullanılmasın ihraççılık işinin temel ürün maliyeti olduğu dikkate
alınarak, bu maliyet hesaplama dışı bırakılmıştır.
Öte yandan, bankaların şube ve personel maliyetini azaltmak için yerleştirdikleri
ATM cihazlarının da bankaya bir maliyet yüklediği bilinmektedir. Ancak, bankalar
ATM yerleştirmenin belirgin faydalarını göz önünde bulundurarak bu maliyetleri
kendileri üstlenmektedirler. Benzer bir uygulamanın kart basmak için de yapılması
gerektiği; yapılan her ATM işleminden ATM maliyetini çıkarmak için belli bir 520
komisyon alınmıyorsa, kart basmanın da belirgin faydaları göz önünde tutularak
maliyetlerinin bankalarca karşılanması gerektiği kanaatine varılmıştır.
“Kart basım ve başvuru değerlendirme” maliyetleri içerisinde değerlendirilmesi
gereken unsurlardan biri de “Visa/Mastercard logo maliyetleri”dir. Bilindiği üzere
bu maliyet bankalar tarafından ilgili kuruluşlara, yapılan işlem adedi ile orantılı
olarak ödenmektedir. Bununla birlikte bahse konu maliyet unsurunun takasa konu
olması sadece banka kartı ile ilgili muafiyet başvurusunda söz konusu olmuştur.
Kredi kartlarına ilişkin takas komisyonuna muafiyet tanıyan Kurul kararında yer
alan maliyet kalemleri arasında kart basım ve Visa/Mastercard logo maliyetleri yer
almamaktadır. Kredi kartlarının yarattığı işlem hacmi düşünüldüğünde, üye 530
işyerlerinin satışlarına banka kartlarından çok daha fazla katkı sağladığı açıkça
görülmektedir. Takas komisyonu esas itibarıyla üye işyerlerinin fayda sağladıkları
alanlarda maliyetlere de katlanmaları ilkesine dayandığından , üye işyerlerine çok
daha fazla katkısı bulunan kredi kartları basım ve Visa/Mastercard logo maliyetleri
onlara yansıtılmazken, daha düşük işlem hacmine sahip banka kartı basım ve
Visa/Mastercard logo maliyetlerinin üye işyerlerine yansıtılması makul değildir.
Kaldı ki bu unsurlar esas olarak yukarıda da değinildiği gibi bankalara ve kart
hamillerine fayda sağlamaktadır. Kart hamilleri Visa/Mastercard logolu ürünler
kullanmaları sayesinde ülke içinde olduğu gibi ülke dışında da kartlarını
kullanabileceklerini bilirken, bankalar da ülke içinde kullanılan ve ülke dışında 540
kullanılan kartları ayrı ayrı basmak zorunda kalmayarak çifte maliyetlerden
kurtulmuş olmaktadırlar. Bununla birlikte, ülkemizde banka kartı kullanımının
gelişmiş ülkelere nazaran henüz yeterli kullanım hacmine ulaşmaması nedeniyle
belli bir ölçüde teşvik edilmesi gerektiği düşünülmektedir. Bu teşvik sisteminde
maliyetlerin bir kısmı bankalar tarafından karşılanırken bir kısmı da üye işyerleri
tarafından karşılanmak durumundadır. Banka kartı kullanımının artması ve yeterli
doygunluğa ulaşması halinde bu maliyet unsurlarının tekrar değerlendirilmesi
gerekmektedir. Zira mevcut uygulamada üye işyerleri ile doğrudan ilgisi olmayan
maliyet unsurları takas komisyonuna eklenmiştir. İleride yapılacak yeni bir
değerlendirmede bu unsurlardan bir kısmının daha takas oranı hesaplamasında 550
kullanılan formülden çıkarılması gündeme gelebilecektir. Ancak mevcut koşullar
altında bildirim konusu muafiyet başvurusunda “Visa/Mastercard Logo
Maliyetleri”nin formülde kalmasının yerinde olacağı kanaatine varılmıştır.
Kanun’un 5. maddesinin ikinci fıkrasında muafiyet verilmesi belirli şartların yerine
getirilmesine bağlanabilir hükmü yer almakta, Rekabet Kurulu’nun şartlı muafiyet
verebileceği düzenlenmektedir. Anılan hüküm uyarınca BKM tarafından
uygulanmakta olan formülden, “Visa/Mastercard logo maliyetleri” dışındaki “kart
basım ve başvuru değerlendirme” unsurunun çıkarılması halinde muafiyet
tanınması gerektiği neticesine varılmıştır.
08-24/249-82
14
H.3.2.2. Sabit Komisyondan Oransal Komisyona Geçilmesi ve Danışman 560
Firmanın Oransal + Sabit Komisyon Çalışmasına İlişkin Değerlendirme
BKM tarafından banka kartı ile yapılan takasa konu işlemler için sabit tutarda bir
komisyon alınmaktadır. Ancak banka kartı ile yapılan harcamaların büyük
çoğunluğunun düşük meblağlı olması sabit olarak uygulanan komisyonu görece
yüksek hale getirdiğinden, takas komisyonunun yeniden düzenlenmesi ihtiyacı
ortaya çıkmıştır. Zira küçük harcamaların da kayıt altına alınabilmesi için ve yoğun
bir şekilde kredi kullanımından kaynaklanan riskleri en aza indirmek için banka
kartı kullanımının teşviki önemlidir. Mevcut halde banka kartının düşük tutarlı
alışverişlerde işlem kolaylığı, komisyona tabi olmayışı (iş yerleri açısından), her
yerde kullanılabilmesi nedenleriyle nakitle, yüksek tutarlılarda ise taksitlendirme 570
ve borcu erteleme imkânları nedeniyle kredi kartıyla rekabet etmesi mümkün
görünmemektedir.
Banka kartının düşük meblağlı harcamalarda kullanılması nedeniyle sabit
komisyon oranının kar marjı düşük gazete, ekmek vb harcamalarda kart kabul
eden işyeri aleyhine sonuç doğurduğu savunması kabul görse de, sabitten
değişkene geçilmesi belli tutarın üzerindeki harcamalar için alınan komisyonu
artıracaktır. Bu nedenle en etkin takas komisyonun sabit mi, oransal mı ya da belli
bir tutara kadar oransal sonra sabit mi olması gerektiğine karar verilebilmesi için
banka kartı harcama dağılımının incelenmesi gerekmektedir.
Dosya mevcudu bilgilere göre, 2007 yılı ilk altı ayında gerçekleşen 22.211.234 580
işlemin %22’sine tekabül eden 4.877.299 adedinin 5 YTL.‘nin altında, %23’üne
tekabül eden 5.109.188 adedinin 5 ila 10 YTL. arasında olduğu görülmüştür. Buna
göre toplam işlem adedinin yaklaşık yarısı (%45’i) 10 YTL.’nin altındadır ve
toplam işlem adedinin yaklaşık %90’ı 50 YTL.’nin altındaki işlemlerden
oluşmaktadır. Anlaşıldığı üzere, banka kartı ile yapılan harcamaların büyük kısmı
10 YTL.’nin altında gerçekleşmiştir. Dolayısıyla sabit bir komisyon tutarının
harcamaların çoğunun düşük tutarlı olduğu mevcut durumda, etkin bir uygulama
olmadığı düşünülmektedir. Takas komisyonunun sabit olarak uygulanması
durumunda toplam 5.391.623 YTL. takas komisyonu maliyeti ortaya çıkmaktadır.
Öte yandan, oransal takas komisyonu için yapılan hesaplamalara göre 30 590
YTL.’nin altında gerçekleşen harcamalar için bir düşüş söz konusuyken, 30-50
YTL. arasındaki harcamalardan alınacak toplam takas komisyonunda bir artış
gözlenmiştir. 50 YTL. üzeri harcamaların toplam takas komisyonu tutarı içindeki
payı ise oransal komisyon uygulanması durumunda önemli ölçüde artacaktır.
Buna göre 50 YTL. üzeri harcamalardan alınacak takas komisyonunun toplamdaki
payı %53,8 olacaktır. 50 YTL. üzeri harcamaların toplam işlem adedinin
%10,7’sini oluşturduğu, değişken komisyon uygulanmasının toplam işlem
adedinin yaklaşık %90’ını oluşturan 50 YTL. altındaki harcamalarda bir iyileşme
yaratacağı göz önünde bulundurulsa da, toplam takas komisyonu 5.389.012 YTL.
olacak ve sabit takas komisyonunun toplam maliyetinde kayda değer bir düşüş 600
gerçekleşmeyecektir.
Ortaya çıkan tablo özetle şu şekildedir: İşlem başına sabit bir takas komisyonu
alınması durumunda harcamaların önemli bir kısmını oluşturan 10 YTL. ve altı
harcamalar için işyerlerinin zaten düşük olan kar marjları daha düşecek ve sabit
08-24/249-82
15
takas komisyonu etkin olmayacaktır. Takas komisyonunun oransal uygulanması
durumunda ise 50 YTL. üzeri harcamalar için maliyet artacaktır
Bununla birlikte, belirli bir alışveriş tutarına kadar değişken o tutardan sonra da
sabit uygulanmasının, hem sabit takas komisyonu uygulandığında görece fazla
maliyete katlanan düşük tutarlı harcamalar için; hem de oransal takas komisyonu
uygulandığında fazla maliyet oluşturan yüksek tutarlı harcamalar için daha etkin 610
olabileceği düşüncesini akla getirmektedir. Nitekim gönderilen verilerin
incelenmesinden toplam maliyeti en aza indirgeyen uygulamanın 30 YTL. ve
altında %1,60 oransal, 30 YTL. üzerinde ise 0,48 sabit takas komisyonu olduğu
tespit edilmiştir.
Ancak bu noktada vurgulanmasında fayda görülen husus, toplam maliyetlerdeki
düşmenin, ki bu düşme kayda değer miktarda değildir, en etkin çözüm olup
olmadığıdır. Sıklıkla vurgulandığı üzere harcamaların büyük kısmı düşük tutarlar
üzerinde yoğunlaşmıştır ve oransal takas uygulamasına geçilmesindeki amaç bu
harcamalar üzerindeki yükü azaltmaktır. Bu durumda çoğunluğu oluşturan bu
harcamalar için en etkin çözüm oransal takas komisyonudur. Öte yandan bunun 620
50 YTL. üzerine fazladan maliyet getireceği bilinmektedir. Ancak yukarıda da
ifade edildiği üzere bu tutarın üzerindeki harcamaların toplam harcamalar içindeki
(adet olarak) oranı düşüktür. Zira bu tutarın üzerindeki harcamalar genellikle kredi
kartı üzerinden yapılmaktadır. Kredi kartı takas komisyonu da banka kartı takas
komisyonundan büyük olduğu için aslında banka kartı üzerinden bu işlemin
gerçekleşmesi toplam maliyetlerde bir iyileşme sağlamaktadır. Dolayısıyla mevcut
koşullar altında, toplam maliyetlerde en etkin çözüm olan oransal+sabit komisyon
uygulaması yerine, sadece oransal komisyonun uygulanması uygun olacaktır.
H.3.2.3. Takas Oranının Duyurulması
Dosya mevcudu bilgilere göre, takas komisyon oranı BKM tarafından kamuoyuna 630
açıklanmamaktadır. Bu durum işlemde açıklık ve şeffaflık ilkesi ile çelişmektedir.
Bu tür bir açıklama yapılmamasının ticari sır gerekçesi ile değerlendirilmesi de
mümkün değildir. Zira burada esasen rakip konumunda olan bankalar birlikte
takas oranını belirlemekte ve kendileri için üye işyerlerine uygulanacak olan
maliyet unsurlarını öğrenmektedirler. Söz konusu bilgi kendisine üye işyeri
komisyonu uygulanacak olan işyerleri tarafından da bilindiği takdirde, üye işyeri
komisyonları bankalarla daha rekabetçi şartlarda belirlenebilecek ve ortaya
çıkacak sağlıklı rekabet ortamı sonucunda da, piyasa şartlarında oluşacak üye
işyeri komisyonları, genel fiyatlar düzeyini olumlu etkileyecektir. Konunun dünya
uygulamalarına bakıldığında da, Visa ve Mastercard’ın ülkeler arası takas 640
komisyonu oranlarını açıkladıkları ve böylece şeffaflık sağladıkları görülmektedir.
Aynı uygulamanın ülkemizde yapılması bakımından da bir sorun
bulunmamaktadır. Bu şekilde bilgi asimetrisinin önüne geçilebilecek ve özellikle
ülkemiz bakımından tüketici haklarının da korunması sağlanabilecektir. Takas
komisyonuna bu aşamada muafiyet tanınması bakımından, genel olarak
tüketicilerin ve dosya özelinde üye işyerlerinin rekabet sınırlamasından en az
zarar görmesi için, o an itibarıyla uygulanmakta olan takas komisyonu oranının
BKM’nin internet sitesinde, ilgililer tarafından kolaylıkla ulaşılabilecek bir şekilde
ve anasayfadan link vermek suretiyle kamuoyuna duyurulması şartının getirilmesi
gerektiği değerlendirilmektedir. 650
08-24/249-82
16
H.3.3. Muafiyet Süresinin Değerlendirilmesi
Bildirim Formunda, banka kartı ile yapılacak alışverişlerde uygulanan takas
oranının belirlenmesi amacıyla hazırlanan formüle süresiz muafiyet talep
edilmektedir. Ancak, söz konusu formülde, ancak doğru veriler ile doğru sonuca
ulaşılabilecektir. Takas komisyonunun belirlenmesinde kullanılan veriler bağımsız
denetimden geçmelidir. bankaların zaten bağımsız denetimden geçiyor olmaları
nedeniyle, bu kalemlerin de denetim içerisine alınmasının bankalar bakımından
sorun doğurmayacağı değerlendirilmektedir. Ancak, dosya mevcudu bilgilere
göre, ilgili pazarda hem kabulcü (acquirer) ve hem de kart çıkarıcı (issuer)
pazarlarında yüksek yoğunlaşma oranları bulunmaktadır. İlk 6-7 bankanın pazar 660
payları toplamı %90’ı aşabilmektedir. Ayrıca, büyük bankalarda dahi algılama ve
uygulama farklılıkları bulunabilmekte, bu durum küçük bankalara doğru inildikçe
daha da artmaktadır. Bu çerçevede, -takas komisyonu formülünün işlem
hacimlerinin ağırlıklı ortalamalarına dayanması nedeniyle- sistemde yıl sonları
itibarıyla pazar payları toplamı %90’ı oluşturan ilk 6-7 bankanın bağımsız
denetimden geçen verilerinin formülde kullanılması daha doğru sonuçlar
verebilecektir.
Dosya mevcudu bilgilere göre, Dosya mevcudu bilgilere göre, bağımsız denetim
periyodunun yılın Ocak-Mart döneminde gerçekleştiği ve 2009 yılı itibarıyla bu
denetimin gerçekleştirilebileceği BKM yetkilileri tarafından ifade edilmiştir. Bu 670
nedenle tanınacak muafiyetin süresi kısa tutulmuştur.
H.3.4. Banka Kartları ve 5464 sayılı Kanuna İlişkin Değerlendirme
Kartlı ödeme sistemlerinde etkin ve rekabetçi bir yapının kurulması sistemdeki
kredi kartı ve banka kartı gibi alternatif ödeme metotlarının maliyetleri ölçüsünde
fiyatlandırılması ile mümkündür. Halen yürürlükte olan 23.2.2006 tarih ve 5464
sayılı Banka kartları ve Kredi Kartları Kanunu’nun 17. maddesi uyarınca, “üye
işyerleri, kart hamillerinin yapmış oldukları mal ve hizmet alımlarının bedelini
banka kartı ya da kredi kartı ile ödeme taleplerini kabul etmek zorundadırlar.” Bu
hüküm sistemde aşağıdaki sonuçları doğurmaktadır:
Kartlı ödeme sistemlerini kabul eden üye işyeri, banka kartı ya da kredi kartı ayırt 680
etmeksizin hepsini kabul etmek zorundadır. Ancak banka kartı ve kredi kartının
benzer işlevleri olsa da, kredi kartı ve banka kartına göre komisyon oranı çok
daha yüksek bir üründür. Halen uygulanmakta olan oranlara göre, muafiyet almış
haliyle kredi kartı takas komisyonu %1,73 iken, muafiyet istenen banka kartı takas
komisyonu %0,88 düzeyindedir. Takas komisyonu dışında iki ürün arasındaki bir
diğer farklılık da kredi kartında para hesaba belli bir vade sonucunda girmekte
iken, banka kartında harcama tutarı anında hesaptan çekilmekte ve kısa vadede
üye işyerinin hesabına aktarılmaktadır. Bu yüzden banka kartları kredi kartlarına
göre daha az maliyetli ürünlerdir. Diğer taraftan, bankaların Kuruma gönderdikleri
ortalama banka kartı takas komisyon oranlarına bakıldığında %0,88 olan banka 690
kartı takas komisyonunun üye işyerlerine %1,5-2’ye varan oranlarda uygulandığı
görülmüştür. Yani bankalar daha az maliyetli bir ürün olan banka kartının
avantajını üye işyerlerine yansıtmamaktadırlar. Üye işyerlerinin 5464 sayılı
Kanun’da belirtildiği üzere, hem kredi kartını hem de banka kartını kabul etme
zorunluluklarından ötürü, zaten tüketiciler için daha avantajlı bir ürün olan
08-24/249-82
17
(ödemelere vade sağladığı ve bağlılık programlarıyla desteklendiği için) kredi
kartının karşısında daha az maliyetli bir ürün olan banka kartının kullanımını
engellemektedir. Çünkü üye işyerleri kendileri açısından maliyetlerine göre iki
ürün arasında tercih yapamamakta, banka kartını kabul eden bir işyeri kredi
kartını da kabul etmek zorunda kalmaktadır. Kanun’un bu hükmü dolayısıyla, 700
zaten enflasyonist ortamda çok gelişmiş olan kredi kartı harcama eğilimi daha da
artmakta; alternatif ve daha az maliyetli olan banka kartları sistemde yer
alamamaktadır.
Sonuç olarak, 5464 sayılı Kanun’un 17. maddesinin değiştirilerek; üye
işyerlerince, kart hamillerinin yapmış oldukları mal ve hizmet alımlarında banka
kartı ya da kredi kartı ile ödeme taleplerinin kabul edilmesi zorunluluğunun
kaldırılarak, sadece banka kartıyla ödeme yapılmasını kabul edebilmelerine imkân
verecek şekilde düzenlenmesi halinde, üye işyerlerinin her iki ödeme aracından
sadece banka kartını ya da her ikisini birden seçme imkânı olacak ve
maliyetlerinden ötürü kredi kartını tercih etmeyen üye işyerlerinde de banka kartı 710
kullanma imkânı doğacak ve banka kartının kullanım alanı genişleyebilecektir. Bu
kapsamda, konuyla ilgili görüşün ilgili kurum olan Bankacılık Düzenleme ve
Denetleme Kurumu’na gönderilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1. Bankalararası Kart Merkezi A.Ş.’nin banka kartlarına ilişkin ortak takas
komisyonu belirlemesinin 4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs birliği
kararı olduğuna ve Kanun’un 4. maddesinin “Mal veya hizmetlerin alım ya da
satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut 720
satım şartlarının tespit edilmesi” şeklindeki (a) bendine aykırılık oluşturduğuna,
2. Bununla birlikte ortak takas komisyonu belirlenmesine,
a) BKM tarafından uygulanmakta olan formülde; bu aşamada “Visa/Mastercard
logo maliyetleri”nin kalmasının uygun olduğu dikkate alınarak, anılan maliyet
kalemi dışındaki “kart basım ve değerlendirme” maliyeti unsurunun çıkarılması,
b) Formül sonucunda oluşan BSMV etkisi dahil toplam oranın BKM’nin internet
sayfasında, ilgililer tarafından kolayca ulaşılabilir bir şekilde ve anasayfadan link
vermek suretiyle yayımlanması,
koşuluyla 4054 sayılı kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrası kapsamında muafiyet
tanınmasına, 730
3. Yukarıda belirtilen koşulların yerine getirilerek Rekabet Kurumuna 15 gün
içerisinde tevsik edilmesine,
4. Muafiyetin süresinin, takas komisyonu formülüne bankalarca sağlanan verilerin
bağımsız denetimden geçerek veri güvenilirliğinin henüz sağlanamamış olması
nedeniyle, şartların yerine getirildiğinin tevsik edilmesinden itibaren 15.4.2009
tarihine kadar belirlenmesine,
5. 5464 sayılı Kanun’un 17. maddesinin değiştirilerek, üye işyerlerinin kartlı
ödeme araçları arasından yalnızca birisi ile yapılan alışverişleri kabul
08-24/249-82
18
edebilmelerine ve diğerini reddedebilmelerine imkan tanıyacak şekilde
düzenlenmesi yönünde Rekabet Kurulu görüşünün Kanun’un 27 (g) ve 30 (f) 740
maddeleri uyarınca Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumuna
gönderilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy