Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. bünyesinde biraraya gelen bankaların belirlediği takas komisyonu oranları ile 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesinin ihlal edildiği iddiası - Karar Sayı 05-43/602-153

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2003-4-166 (Soruşturma)
Karar Sayısı : 05-43/602-153
Karar Tarihi : 1.7.2005

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI, M.Sıraç ASLAN, Süreyya
ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN

B. SORUŞTURMA HEYETİ

Başkan : Rıfkı ÜNAL
Raportörler : Oğuzkan GÜZEL, K. Oğuz KARAKOÇ, Hatice Akkaya
KARAYOL, Levent KUTOĞLU. 20

C. ŞİKAYET EDEN

Türkiye Akaryakıt Bayileri Petrol ve Gaz Şirketleri İşveren Sendikası (TABGİS)
Temsilcisi: Av. İbrahim GÜL
Mithatpaşa Cad. No: 13/12, 06420 Kızılay/Ankara

D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILAN

Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. (BKM) 30
Temsilciler: Prof. Dr. Erden KUNTALP, Prof. Dr. Sabih ARKAN, Av. Güzin
PEKGÜÇLÜ, Av. Sülün GÜÇER
Reşit Galip Cad. Hirfanlı Sok. No:7/3-4 GOP/Ankara

E. DOSYA KONUSU : Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. bünyesinde
biraraya gelen bankaların belirlediği takas komisyonu oranları ile 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesinin ihlal edildiği
iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ : Şikayet dilekçesinde, Bankaların tekel konumunda olan 40
BKM bünyesinde, kredi kartı işlemlerinde, üye işyeri komisyonunu ve üye
işyerine ürün bedelinin aktarıldığı gün sayısını birlikte belirledikleri, BKM’de
biraraya gelen bankaların kredi kartı komisyon oranlarını birlikte belirledikleri ve
pazar payı büyük olan bankaların BKM’ye hakim olmaları nedeniyle rekabetin
büyük bankalar lehine bozulduğu iddia edilerek, bankaların kredi kartı komisyon
oranlarını birlikte belirlemelerinin tedbiren durdurulması, BKM’nin yapısının
rekabeti tesis edecek bir yapıya kavuşturulması için BKM’nin bölünmesi ve 4054
05-43/602-153

2
sayılı Kanun’un ihlal edilen 4. ve 6. maddeleri hakkında gerekli işlemlerin
yapılması talep edilmiştir.
50
G. DOSYA EVRELERİ: Şikayet dilekçesinin Kurum kayıtlarına 1.9.2003 tarih ve
4224 sayı ile intikali üzerine hazırlanan 1.10.2003 tarih ve 2003-4-166/BN-03-
MHA sayılı Bilgi Notu, Rekabet Kurulu’nun 9.10.2003 tarihli toplantısında
görüşülerek 4054 sayılı Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir.

Karar gereği yürütülen önaraştırma sonucunda Kurum raportörlerince
düzenlenen 5.12.2003 tarih ve 2003-4-166/ÖA-03-KOK sayılı Önaraştırma
Raporu, Rekabet Kurulu’nun 23.12.2003 tarih ve 03-82/997-M sayılı
toplantısında görüşülerek, takas komisyonu oranlarının belirlenmesi ile 4054 60
sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırı ve yasak davranışların gerçekleştirilip
gerçekleştirilmediğinin tespit edilebilmesi için BKM hakkında aynı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca soruşturma açılmasına karar verilmiştir.

30.12.2003 tarih ve 3488 sayılı yazı ile, Kanun'un 43/2. maddesi uyarınca
BKM’ye soruşturma açıldığına dair bildirimde bulunulmuş ve 30 gün içinde ilk
yazılı savunmanın gönderilmesi istenmiştir. Hakkında soruşturma açılan BKM
vekilleri tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 15.1.2004 tarih ve 219 sayı
ile giren başvuruda, ilk yazılı savunma dilekçesi için verilen sürenin 30 gün
uzatılması talep edilmiştir. Ek süre talebine ilişkin olarak, Rekabet Kurulu 70
22.1.2004 tarih, 04-06/56-M sayı ile red kararı vermiştir. BKM’nin ilk yazılı
savunması süresi içinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.

Bu dönemde BKM vekilleri tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 15.1.2004
tarih, 220 sayı ile giren Bildirim Formu ile muafiyet başvurusunda bulunulmuş;
Kurulumuz tarafından 22.4.2004 tarih, 04-27/325-M sayı ile söz konusu
başvurunun soruşturma kapsamında değerlendirilmesine karar verilmiştir.

TABGİS vekili tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 30.3.2004 tarih, 1617
sayı ile intikal eden dilekçede bankaların üye işyerlerine uyguladıkları bekleme 80
süresiyle takas komisyonu arasında yakın ilişki olması dolayısıyla soruşturmaya
bankaların dahil edilmesi talep edilmiştir. Söz konusu talep Kurul’un 22.4.2004
tarih, 04-27/344-M sayılı kararı ile reddedilmiştir.

Soruşturma Heyetinin talebi üzerine Kurul’un 17.6.2004 tarih ve 04-42/516-M
sayılı kararı ile soruşturma süresi 6 ay uzatılmıştır.

Soruşturma Heyeti'nce tamamlanan 22.12.2004 tarihli ve S.R./04-18 sayılı
Soruşturma Raporu, Kanun'un 45/1. maddesi uyarınca tüm Kurul Üyeleri ile BKM
vekillerine tebliğ edilmiş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince 30 gün içinde 90
ikinci yazılı savunmanın gönderilmesi istenmiştir. BKM vekilleri tarafından
gönderilen ve 6.1.2005 tarih, 161 sayı ile Kurum kayıtlarına giren başvuruda,
yazılı savunma süresinin 30 gün uzatılması talep edilmiş; Kurul’un 10.1.2005
05-43/602-153

3
tarih, 05-03/19-M sayılı kararı ile yazılı savunma süresinin 30 gün uzatılmasına
karar verilmiştir.

Bu kararı takiben BKM’nin ikinci yazılı savunması, 22.2.2005 tarih, 1187 sayı ile
süresi içinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Söz konusu yazılı savunma
üzerine Soruşturma Heyeti tarafından hazırlanan Ek Yazılı Görüş, Kanun’un
45/2. maddesi uyarınca 9.3.2005 tarihinde tüm Kurul üyelerine ve taraflara tebliğ 100
edilmiştir. BKM vekilleri tarafından gönderilen ve 15.3.2005 tarih, 1687 sayı ile
Kurum kayıtlarına giren dilekçede savunma süresinin 30 gün daha uzatılması
talep edilmiş; Kurul’un 24.3.2005 tarih, 05-18/196-M sayılı kararı ile, BKM’nin
yazılı savunma süresi 30 gün uzatılmıştır. BKM’nin savunması, süresi içinde
Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.

17.5.2005 tarih ve 05-32/412-M sayılı Kurul kararı ile, sözlü savunma
toplantısının 29.6.2005 tarihinde yapılmasına karar verilmiştir.

29.6.2005 tarihinde yapılan sözlü savunmanın ardından Kurul, 1.7.2005 tarihinde 110
05-43/602-153 sayı ile nihai kararını vermiştir. Kurul’un nihai kararı, gerekçeli
karar daha sonra tebliğ edilmek üzere 14.7.2005 tarihinde taraflara tefhim
edilmiştir.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ

Soruşturma Heyetinde yer alan raportörler tarafından;

a) BKM’nin Yönetim Kurulu kararlarıyla ortak takas komisyonu belirlemesinin
4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs birliği kararı olduğu ve Kanun’un 120
4. maddesinin “Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan
maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit
edilmesi” şeklindeki (a) bendine aykırılık oluşturduğu,
b) Kartlı ödeme sistemleri pazarının kendine özgü koşulları nedeniyle, birlikte
takas komisyonu belirlenmesi faaliyetinin, bazı koşulları sağlaması halinde
Kanun’un 5. maddesi kapsamında muafiyetten yararlanabileceği, ancak şu
anda uygulanan haliyle bu koşulların gerçekleşmediği,
c) Çok taraflı takas komisyonu uygulamasına Kanun’un 5. maddesi kapsamında
muafiyet tanınabilmesi için, BKM tarafından uygulanmakta olan formülde;
fonlama maliyetinin hesaplanmasında Merkez Bankası (TCMB) tarafından 130
belirlenen gecelik (overnight) faiz oranının esas alınması ile operasyonel
maliyetler kaleminden batak maliyeti unsurunun çıkarılarak, durumun Rekabet
Kurumu’na tevsik edilmesi halinde muafiyet tanınması gerektiği,
d) Muafiyetin süresinin ise şartların yerine getirildiğinin tevsik edilmesinden
itibaren 2 yıl olarak belirlenmesinin uygun olacağı,
e) BKM.’ye teşebbüs birliği olarak alınan kararları süresi içerisinde bildirmemesi
nedeniyle , 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin, birinci fıkrası, (c) bendinde
yer alan tutarda ceza verilmesi gerektiği,
05-43/602-153

4
f) Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK)'na, hazırlanan “Banka
Kartları ve Kredi Kartları Kanunu” tasarısında kredi kartı sisteminin işleyişi ile 140
ilgili düzenleme ve denetleme yapma yetkisinin kendilerine tanınması
gerektiğine dair bir Rekabet Kurulu görüşünün, Kanun 27 (g) ve 30 (f)
maddeleri uyarınca gönderilmesinin uygun olacağı,
g) T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’na 4077 sayılı Tüketicinin Korunması
Hakkında Kanunda 4822 sayılı Kanunla getirilen ilave ödeme yasağı
hükmünün kaldırılmasına dair Rekabet Kurulu görüşünün, Kanun 27 (g) ve 30
(f) maddeleri uyarınca gönderilmesinin uygun olacağı,

ifade edilmiştir. Ek görüşte ise muafiyet koşullarına “fonlama maliyetinde takassız
(on-us) işlemlerin dikkate alınmaması gerektiği” şartının da ilave edilmesi 150
gerektiği ifade edilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Soruşturmanın konusu, takas komisyonu oranının BKM yönetiminde yer alan
bankalar arasında birlikte tespit edilmesinin bir rekabet ihlali olup olmadığıdır.
Takas komisyonu oranının seviyesi, dolaylı olarak üye işyerlerinin anlaşmalı
bankalara ödedikleri işyeri komisyonu oranlarına etki etmektedir. Diğer bir deyişle
takas komisyonu, bankalar tarafından üye işyerlerine verilen kredi kartı ile ödeme 160
hizmetinin maliyetini oluşturan önemli bir kalem olarak ortaya çıkmakta ve bu
maliyet hizmet bedeli olarak işyeri komisyonuna yansıtılmaktadır.

Nakit ve çekin, plastik kartlarla ikame edilebilir nitelikte kabul edilmemesi
gerekmektedir. İşyerleri açısından kartla satışı durdurmaları halinde
katlanacakları gelir kaybı, üye işyeri komisyonlarında artışla birlikte genel fiyat
seviyelerindeki yükselme sonucunda katlanacakları gelir kaybından yüksek
olacaktır. Tüketiciler açısından ise nakit kullanımı, riskli ve büyük miktarlı alımlar
için uygun olmayan bir yöntemdir ve kartlı ödeme ile ikame edilebilir nitelikte
değildir. Ülkemizde vadeli çek uygulaması bulunması nedeniyle çek, tüketici 170
açısından kredi kartı ile ikame edilebilir nitelikte gözükse de, işyerleri açısından
daha riskli bir ödeme aracı olması nedeniyle satış noktalarında özellikle
perakende alımlarda kabul görmemektedir. Ayrıca çekler uygulamada vadeli çek
şeklinde gerçekleşse de hukuki bakımdan ibrazı ile ödemesi gerçekleşmesi
gereken kıymetli evrak niteliğindedir. Dolayısıyla, kredi kartlarının sahip olduğu
ödeme vadesi imkanına hukuken sahip bulunmamaktadır.

Banka kartı ve kredi kartlarının ödeme sistemleri içindeki yeri de her ne kadar
işyerlerinin kabulü açısından ikame edilebilir nitelikteyse de, tüketici açısından
ikame edilebilir nitelikte değildir. Banka kartı ile ödeme yapmak için müşteriye ait 180
05-43/602-153

5
vadesiz hesapta mevduat bulunması gerekmektedir; ancak kredi kartı daha
sonra ödeme yapmaya imkan vermesi nedeniyle hem kredi, hem ödeme aracıdır.
Bu çerçevede BKM’nin takas komisyonu oranını belirlemesine yönelik ilgili ürün
pazarı “kredi kartı ile ödeme hizmetleri pazarı” olarak belirlenmiştir.

I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar

Kredi kartı ile ödeme hizmetleri faaliyetleri ülke genelinde aynı sistemle
uygulanmaktadır. Ülke dışında kullanılan kredi kartları ile yabancıların ülke içinde
kullandıkları kredi kartlarına ait ödeme hizmetleri farklı bir sistemle yürütülmekte 190
olup, soruşturma konusu kapsamında bulunmamaktadır. Kredi kartı ile ödeme
hizmetlerinin ülke içinde aynı şekilde gerçekleştirilmesinden ötürü ilgili coğrafi
pazar “Türkiye Cumhuriyeti Sınırları” olarak tespit edilmiştir.

I.2. Kartlı Ödeme Sistemlerinin İşleyişi ve Takas İşlemi

BKM’nin en önemli faaliyeti, kartlı ödeme sisteminde bankalar arası takas
işlemlerini gerçekleştirmektir. Kartlı ödeme sistemlerinde, bir bankanın
üstlenebileceği iki işlev bulunmaktadır: ihraççılık ve kabulcülük. Kart ihraç eden
bankalar kredi kartları basarak bu kartları müşterilerine dağıtan bankalardır; 200
kabulcü bankalar ise üye işyerleri ile belirli bir komisyon (işyeri komisyonu) ücreti
karşılığında anlaşmalar yaparak bu işyerlerine satış noktası terminalleri (POS-
Point Of Sale Terminal) sağlayan bankalardır. Bir işyeri, kabulcü banka ile
anlaşma yaparsa, o bankada söz konusu işyeri için bir hesap açılır ve işyeri
tüketicilerin kartlı ödeme yapmalarından kaynaklanan bütün alacaklarını
anlaşmalı olduğu bu bankadan alır. Örneğin bir işyeri A bankası ile anlaşmalı
olsun ve tüketici B bankasının kredi kartını kullanarak bu mağazadan alışveriş
yapsın. Bu durumda, mağaza B bankası ile herhangi bir ilişkiye geçmemekte,
alışveriş tutarını anlaşmalı olduğu POS sahibi A bankasından almaktadır. Bir
banka aynı anda kabulcü ve ihraççı olabileceği gibi, sadece ihraççı durumunda 210
da olabilir.

Aşağıdaki şekil, bir kredi kartı ile yapılan alışverişte, bilgi ve para akışını
özetlemektedir:
05-43/602-153

6
Şekil 1

Şekilde kesik oklar bilgi akışını, kesik olmayan oklar ise para akışını
göstermektedir. Buna göre, kart hamilinin kart bilgileri, üye işyerindeki POS
cihazı aracılığıyla kabulcü bankaya aktarılmakta, oradan da kart hamilinin
bankasına, yani ihraççı bankaya aktarılmaktadır. İhraççı banka, kart hamiline her 220
ay ekstre bilgilerini yollamaktadır. Kart hamili ise üye işyerinden almış olduğu mal
veya hizmetin bedelini kendi ihraççı bankasına ödemekte, ihraççı banka da takas
komisyonu kesintisini yaptıktan sonra kalan bedeli üye işyerinin kabulcü
bankasına ödemektedir. Son olarak kabulcü banka, üye işyeri komisyonu
kesintisini yaptıktan sonra kalan meblağı üye işyerine aktarmaktadır. Bazı üye
işyerleri, kabulcü bankalardaki alacaklarını hemen tahsil etmeyip belirli bir süre
bekletmekte ve bunun karşılığında kabulcü bankaya bir işyeri komisyonu
ödememektedir. Bu işleme bloke denmektedir.

Bazı durumlarda, kart hamilinin bankası ile üye işyerinin anlaşmalı bankası, yani 230
ihraççı ve kabulcüler aynı banka olabilmektedir. Bu tür işlemlere takassız (on-us)
işlemler denmekte olup bu durumda bir takas işlemi gerçekleşmemektedir. Takas
işlemi gerçekleşmemekte olduğundan, kabulcü banka için herhangi bir takas
maliyeti oluşmamakta, bu nedenle de bankalar on-us işlemler için üye
işyerlerinden daha düşük üye işyeri komisyonları talep etmektedirler. Genellikle
bir kabulcü banka ile bir işyeri arasında yapılan sözleşmede, biri takaslı, öteki ise
takassız işlemler için olmak üzere iki ayrı üye işyeri komisyonu bulunmaktadır.

I.3. Yapılan Tespitler ve Deliller
240
Takas işlemleri Türkiye içindeki işlemler için BKM tarafından yürütülmekte olup
takas komisyonları da yine aynı kuruluş tarafından belirlenmektedir. Takas
Satış fiyatı –
takas komisyonu
Satış fiyatı –
üye işyeri
komisyonu
Bütün kartlı
alışveriş
işlemleri için
işlem ve kart
hamili bilgileri
İhraççı bankanın
kartına ait İşlem ve
kart hamili bilgileri
Satış fiyatı +
hesap ücretleri
İhraççı Banka Kabulcü Banka
Kart Hamili Üye İşyeri
Kart detayları ve onay
bilgileri
Mal veya hizmet
Ekstre
Bilgileri
05-43/602-153

7
komisyonu oranı BKM Yönetim Kurulu tarafından genel olarak yönetim kurulu
üyesi bir bankanın önerisi üzerine değerlendirilmekte ve gerek görülürse
değiştirilmektedir. İhraççılar tarafından kabulcülere uygulanan takas komisyonu
kabulcülere maliyet olarak yansımakta olduğundan, kabulcüler de bu maliyeti üye
işyerlerine, işyeri komisyonu olarak yansıtmaktadır. Takas komisyonu oranı
bütün bankalar arasında aynı oranda uygulanmaktadır. Aslen takas komisyonu
ihraççı tarafından kabulcüye uygulanan bir hizmet bedelidir.
250
Takas işlemlerinin BKM gibi bir kuruluş tarafından yapılmadığı durumlarda, bu
işlemler bizzat Visa veya Mastercard kuruluşları tarafından yapılmaktadır. Kredi
kartı ihraç etmek isteyen bir kuruluş, öncelikle ilgili kartlı ödeme kuruluşuyla
(Visa, Mastercard vb.) bir lisans sözleşmesi imzalamak zorundadır. Lisans
sözleşmesi imzalayıp kart ihraç etmeye hak kazanan bir kuruluşun ihraç ettiği
bütün kartlar, o kartlı ödeme ağının kurulu olduğu her yerde kullanılabilmektedir.
Örneğin Türkiye’de bir kuruluştan kredi kartı alan bir kart hamili yabancı bir
ülkede kartıyla alışveriş yaptığında, onay ve takas işlemleri ilgili kartlı ödeme
sistemi kuruluşu (Visa, Mastercard vb.) aracılığıyla gerçekleştirilmekte,
uygulanan takas komisyonu ise Visa ve Mastercard’ın uluslararası düzeyde tespit 260
etmiş olduğu orana göre belirlenmektedir. Yurtiçi kullanımlarda, ya BKM benzeri
bir kuruluş bu işlemleri üstlenmekte ya da yurtiçi takas da yine Visa veya
Mastercard bünyesinde yapılmaktadır. Türkiye’de de, BKM olmasaydı, bu
işlemler Visa, Mastercard gibi sistemler aracılığıyla gerçekleştirilecekti. Ortak
takas komisyonu uygulaması tüm dünyada geçerli bir uygulama olup, birtakım
ülkelerde takas işlemi bizzat Visa veya Mastercard kuruluşları tarafından, diğer
ülkelerde ise yurtiçi kuruluşlar tarafından yapılmaktadır.

Ülkemizde takas komisyonu oranlarını BKM belirlemektedir. BKM, kuruluşundan
itibaren, kendi Yönetim Kurulu bünyesinde aldığı kararlarla, takas komisyonu 270
belirlenmesinde çeşitli uygulamalara gitmiştir. İlk dönemlerde herhangi bir
formüle dayalı olmaksızın belirlenen komisyonlarda, objektif bir formüle dayalı
olarak komisyon oranının belirlenmesi fikri ilk olarak 24.8.1998 tarihli yönetim
kurulu kararı ile gündeme gelmiş; bu karara istinaden 17.9.1998 tarihli yönetim
kurulunda objektif kıstas olarak belirlenen ilk formül,
365
25faiz ortalama 
şeklinde
ortaya çıkmıştır.

Daha sonra o dönemde uygulanan ekonomik istikrar programları sonucu,
piyasada faizlerin düşmesi neticesinde, fonlama maliyetine sabit maliyetler
başlığı altında bir ekleme yapılması düşüncesi gündeme gelmiştir. Bu çerçevede 280
12.1.2000 tarihli Olağanüstü Yönetim Kurulu toplantısında, takas komisyonunun
%2 fon maliyeti ve %1 sabit maliyet olmak üzere %3’e indirilmesine ve bu oranın
19.1.2000 tarihinden itibaren geçerli olması yönündeki öneri reddedilmiştir.

Bu karardan hemen sonra, 25.1.2000 tarihli Yönetim Kurulu toplantısında, takas
komisyonunun yukarıda belirtilen formülde bulunacak rakama %1 ilave edilerek
belirlenmesine, bunun sonucu olarak hesaplanacak oranın %4’ü aşması
05-43/602-153

8
durumunda Yönetim Kurulu’nun olağanüstü toplantıya çağrılmasına karar
verilmiştir.
290
Bu kararda belirlenen artı %1 oranının ne şekilde belirlenmesi gerektiğine dair
2000 yılının ilk döneminde yapılan çalışmalar neticesinde ulaşılan sonuçlar BKM
Yönetim Kuruluna sunulmuş, 30.6.2000 tarihli Yönetim Kurulu kararında
hesaplamada uygulanacak formül şu şekilde belirlenmiştir:

“b) Hesaplamada; Reuters’in cbtd ekranındaki interbank faizinin geriye doğru 3
aylık günlük ortalaması bulunacak ve bu ortalamadan hareketle
Ortalama Faiz X 25 X 0,55 + 0,73
365
formülüyle takas komisyonu hesap edilecektir. 300
Anılan formül; %55 ağırlıklı “fon maliyeti” ile 0,73 nispetindeki “diğer maliyetler”
kaleminden oluşmaktadır.”

Kararda ayrıca bu formüle göre hesaplanan komisyonun yürürlükte olan oranın
%5 üstünde veya altında olmaması durumunda, oranın değiştirilmemesine,
formüldeki 0,73 nispetindeki “diğer maliyetler” kaleminin her yıl ocak ayında
sağlanacak bir önceki yıl bilgilerine göre gözden geçirilmesine ve bu
maliyetlerdeki değişikliğin %5’i geçmesi durumunda yeni haliyle formüle
yansıtılmasına karar verilmiştir. Alınan bu kararla, operasyonel maliyetler olarak
hesaplanan 0,73 rakamı hesaplamaya dahil edilmeye başlanmış, ayrıca fonlama 310
maliyeti 0,55 ile çarpılarak fonlama oranı ilk defa uygulanmaya başlanmıştır.
Fonlama maliyeti ile çarpılan bu katsayı sayesinde, kart hamilleri tarafından
ödenmeyerek kredilendirilen kredi kartı mevduatlarının, bu mevduatların fonlama
maliyetlerinin zaten kart hamillerinden gecikme faizleri yoluyla tahsil edildiği
gerekçesiyle, fonlama maliyetine yansıtılmamasına başlanmıştır.

Belirlenen bu formül itirazlara uğramış ve bu formülle sadece 7.7.2000 tarihli
komisyon oranı saptaması yapılmıştır. Aynı çalışmaya dayalı olarak belirlenen
hesaplama yöntemi sonucunda; BKM Yönetim Kurulunun 4.8.2000 tarih ve
2000/15 sayılı kararı ile soruşturma dönemine kadar uygulanan formül yürürlüğe 320
konmuştur. Söz konusu kararda,

- “Takas komisyonunun her ay hesaplanmasına,
- Hesaplamada, son ayın takvim günü bazında Interbank faiz oranı
ortalaması × 25 :365 + 0,73 formülünün esas alınmasına
- Bu formül neticesinde bulunacak oranın 5 Eylül 2000 günü yürürlüğe
girmesine,
…. karar verildi”

ifadeleri yer almaktadır. 330

Bu kararla takas komisyonunun hesaplanmasında fonlama katsayısı oranı
uygulamasına son verilmiştir.
05-43/602-153

9
Alınan bu kararla, takas komisyonu oranı 73,0_25
365
_
 gün
faizovernight

formülüyle belirlenmeye başlanmıştır.

İhraççı banka, kart hamili tarafından yapılan alışverişin fonlama maliyetini
üstlenmektedir. Bu maliyet formüldeki ilk bileşen tarafından yansıtılmaktadır.
Burada yapılan önemli varsayım, kart hamilinin iki hesap kesimi arasında yaptığı
alışverişin aradaki süre olan 30 gün boyunca eşit olarak dağıldığıdır. Bu nedenle 340
yapılan bütün alışveriş ortalama olarak 15. günde yapılmış olarak
varsayılmaktadır. Hesap kesimi ile kart hamili tarafından kart borcunun ödenmesi
arasında da yaklaşık olarak 10 gün olduğu varsayılırsa, kart hamilinin yaptığı
alışverişin ortalama olarak 25 gün fonlandığı ortaya çıkmaktadır. Formüldeki 25
sayısının dayanağı bu yaklaşımdır. Ortalama fonlama yapılan gün yanında,
günlük faizin belirlenmesi gerekmektedir. Burada ise Merkez Bankası tarafından
uygulanan overnight (gecelik) faizleri baz alınmakta ve bu faizin 365’e bölünmesi
ile günlük uygulanması gereken faiz oranı hesaplanmaktadır.

Formüldeki 0,73 bileşeni ise operasyonel maliyetleri kapsamaktadır ve BKM 350
yöneticileri tarafından raportörlere, operasyonel maliyetlerin zarara atılan oran
(batak krediler), sahtekarlık oranı, otorizasyon oranı, ters ibraz oranı, exception
file oranı, takas oranı şeklinde belirlendiği ifade edilmiştir. Aşağıdaki şekilde,
1993 yılından itibaren BKM tarafından belirlenen ve soruşturma dönemine kadar
uygulanan takas komisyonu oranları gösterilmektedir:
Şekil 2
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
5
5,5
6
6,5
7
7,5
Ar
a.9
3
Ha
z.9
4
Ar
a.9
4
Ha
z.9
5
Ar
a.9
5
Ha
z.9
6
Ar
a.9
6
Ha
z.9
7
Ar
a.9
7
Ha
z.9
8
Ar
a.9
8
Ha
z.9
9
Ar
a.9
9
Ha
z.0
0
Ar
a.0
0
Ha
z.0
1
Ar
a.0
1
Ha
z.0
2
Ar
a.0
2
Ha
z.0
3
Ar
a.0
3

05-43/602-153

10
4.8.2000 tarihinde BKM Yönetim Kurulu tarafından belirlenen formülü baz alan,
ancak tam olarak yansıtmayan takas komisyonu oranlarının belirlenmesinin
ardından, BKM tarafından 2004 yılında formüle esas olan verilerin tekrar 360
incelemesi yapılmak istenmiş; bankalardan alınan verilerin sağlıklı olmadığı
sonucuna ulaşılması sonucu McKinsey danışmanlık firması aracılığıyla verilerin
toplanması ve formülasyonun belirlenmesine yönelik yeni bir çalışma
yaptırılmıştır. Söz konusu rapor BKM Yönetim Kurulunca değerlendirilmiş ve
17.9.2004 tarih ve 2004/17 sayılı Yönetim Kurulu kararının 9. maddesinde yer
alan; “McKinsey’in kredi kartları takas komisyonu ile ilgili yaptığı çalışma
değerlendirildi ve McKinsey raporunda belirtilen formül ve parametrelerin 1 Ekim
2004 tarihinden itibaren BKM’de uygulanmasına karar verildi” ifadesi ile yeni
formül olarak kabul edilmiştir.
370
Bu karar uyarınca çalışmada ortaya çıkan yeni formül;
71,0
365
26,1ortalamagünlük 30 TRLIBOR

 şeklindedir. Formülün artıdan önceki
bölümü fonlama maliyetini yansıtırken, artıdan sonra yer alan 0.71’lik oranı
oluşturan parametreler; batık krediler, müşteri hizmetleri ve tahsilatlar,
otorizasyon, switch/routing/hesaplaşma, dolandırıcılık ve exception file, harcama
itirazı kalemlerinden oluşmaktadır.

Kredi kartı sisteminin çalışmasında en önemli unsur olan takas komisyonu
oranlarının ülkemizdeki belirlenme sürecinde; ilk dönemlerde bankaların kendi
aralarında komisyonların belirlendiği, BKM’nin kuruluşu ile birlikte Türk finansal 380
sistemindeki yüksek finansman maliyeti sonucu oranın bir nevi faiz tutarı gibi
belirlendiği, 1998 yılından itibaren oranın objektif şartlarda belirlenmesi
ihtiyacının artan kart sayısı ve kullanımına bağlı olarak gündeme geldiği, oranın
belirlenmesinde ilk formülün sadece finansman maliyetini içerdiği, daha sonra
gelişen piyasa şartlarında finansman maliyetlerinin düşmesi ile finansman
maliyetine operasyonel maliyetlerin eklenmek istendiği, operasyonel maliyetlerin
önce sabit bir oran şeklinde belirlenmesine karşın daha sonra bankalardan alınan
anket verilerine göre saptanan bir oran olarak formüle yansıtıldığı, en son
belirlenen formülde ise finansman maliyetinde kullanılan unsurlar ile operasyonel
maliyetleri belirleyen parametrelere ekleme yapıldığı raportörlerce tespit 390
edilmiştir.

I.4. Yurtdışı Uygulamalar

Dört taraflı kartlı ödeme sistemlerinde ihraççı banka-kabulcü banka ilişkisine
ilişkin olarak çok taraflı takas komisyonu (takas komisyonu) ve üye işyeri-kart
hamili ilişkisine ilişkin olarak ilave ödeme (surcharge) yasağı, çeşitli akademik
tartışmalara ve davalara neden olmuştur.

Visa ve Mastercard gibi dört taraflı ödeme sistemlerinde kart ihraç eden banka ile 400
kart kabul eden bankanın farklı bankalar olması durumunda, ihraççı bankanın
kabulcü bankaya takas komisyonu ödemesi gündeme gelmektedir. Bankalar
05-43/602-153

11
arasında ikili anlaşmalar yoluyla da belirlenmesi mümkün olan bu oran, genellikle
sisteme üye olan tüm bankaların biraraya gelmesiyle belirlenmektedir. Örneğin
Avrupa’da Visa Yönetim Kurulu tarafından belirlenen takas komisyonu oranı,
Türkiye’de BKM Yönetim Kurulu tarafından belirlenmektedir.

Takas komisyonu, tüm dünyada özellikle son yıllarda rekabet otoritelerinin
dikkatini çeken ve davalara konu olan uygulamalardan biridir. ABD’de NaBanco
kararında, takas komisyonu uygulaması yasal bulunmuştur. AB’de ise Visa 410
International-takas komisyonu kararında, Komisyon tarafından Visa’nın sınır ötesi
POS işlemlerine uygulanan bölge içi takas komisyonu uygulamasına Amsterdam
Antlaşması'nın 81(3). maddesi çerçevesinde 5 yıl süre ile muafiyet tanınmıştır.
11.2.2003’te Office of Fair Trading (OFT), Mastercard’ın İngiltere’deki üyelerinin
ülke sınırları içinde kredi kartları ve banka kartları ile gerçekleştirilen işlemlerde
takas komisyonu belirlemeye yönelik olarak yaptıkları anlaşmanın Rekabet
Yasasını ihlal ettiği gerekçesiyle soruşturma başlatmıştır. Avustralya Merkez
Bankası, Ağustos 2002’de “Kredi Kartları Şemasının Yeniden Düzenlenmesi”
çalışmasını başlatmış; bu çalışmada takas komisyonunun belirlenmesinde
kullanılmak üzere objektif, şeffaf ve maliyet-bazlı benchmark (eşik) içeren bir 420
standart geliştirilmiştir. Danimarka’da ise yurtiçi kartlı ödemelerde takas
komisyonu yasaklanmıştır.

Ayırımcılık yapmama kuralı (non-discrimination rule) veya ilave ödeme
(surcharge) yasağı kuralı ise, üye işyeri fiyatlamalarına sınırlama getiren ve üye
işyerlerinin kendi fiyatlarını belirleme özgürlüklerini ortadan kaldıran bir kartlı
ödeme sistemi kuralıdır. Üye işyerlerinin ödeme kartlarıyla ödeme yapan kart
hamillerinden kart maliyetlerini yansıtan ek fiyat tahsil etmelerini veya kart dışı
ödeme araçlarıyla ödeyen müşterilere indirim yapmalarını engellemektedir.
Takas komisyonu gibi, ilave ödeme yasağı kuralı da teoride ve uygulamada 430
çeşitli tartışmalara neden olmuştur. Ülkemizde de 4077 sayılı Tüketicinin
Korunması Hakkında Kanun’un 6.3.2003 tarihli 4822 sayılı Kanun’un 16.
maddesi ile değişik 10/A maddesindeki “Mal veya hizmetin kredi kartı ile satın
alındığı durumlarda, satıcı veya sağlayıcı, tüketiciden komisyon veya benzeri bir
isim altında ilave ödemede bulunmasını isteyemez.” hükmü ile ilave ödeme
yasağı getirilmiştir:

I.4.1. AB Komisyonu’nun Visa International Takas Komisyonu Kararı

Visa ilk olarak 1977 yılında, Visa birliği ve üyelerine ilişkin çeşitli kural ve 440
düzenlemelere ilişkin olarak menfi tespit veya muafiyet başvurusunda bulunmuş;
Avrupa Komisyonu tarafından, bildirilen kural ve uygulamalara menfi tespit
tanınmıştır. Ancak daha sonra İngiliz Perakende Konsorsiyumu’nun şikayeti
üzerine 1985 yılında dosya yeniden açılmış ve yapılan incelemeler sonucunda
1992 yılında menfi tespit geri alınmıştır. 1997 yılında EuroCommerce (Topluluk
çapında perakende, toptan ve uluslararası ticaret temsilcisi) tarafından
gönderilen bir şikayet de bu dosya ile birleştirilmiştir. Komisyon’un 9.8.20011

1 OJ L 293/24, 10.11.2001
05-43/602-153

12
tarihli kararı ile ilave ödeme (surcharge) yasağı kuralı da dahil olmak üzere
Visa’nın birtakım uygulamalarına menfi tespit verilmiştir; ancak takas
komisyonuna ilişkin değerlendirmeye bu kararda yer verilmemiştir. Daha sonra 450
Komisyon, aşağıda değinilen 24.7.2002 tarihli kararıyla2 Visa tarafından
gerçekleştirilen takas komisyonu uygulamasına, Visa’nın getirdiği bazı yenilikleri
de göz önünde bulundurarak muafiyet tanımıştır.

20.000 üye finans kuruluşu tarafından ortak olarak sahip olunan Visa (Visa
International Service Association)’nın faaliyet alanlarını, kartlı ödeme işlemlerinde
otorizasyon ve takas için ağ kurmak ve yönetmek; üyelik şartlarını ve üye
kuruluşların faaliyetlerini düzenlemek ve yönetmek oluşturmaktadır. Visa’ya,
genel olarak, bankalar veya mevduat kabul etme yetkisine sahip olan kuruluşlar
üye olabilmektedir. Visa, dünya çapında operasyonel olarak 6 ana bölgede 460
örgütlenmiştir. Visa’nın Türkiye’deki üyeleri Avrupa bölgesi altında yer almakta
olup Karar’da, Avrupa bölge içi takas komisyonu oranları incelenmektedir. Bu
oran, Avrupa Bölgesi içinde yer alan üye ülkeler arası kartlı işlemlerde uygulanan
takas komisyonu oranıdır. Ancak Türkiye’de olduğu gibi, belirli bir ülkede faaliyet
gösteren Visa üyeleri tarafından yerel bir takas komisyonu oranı belirlenmiş ise,
ülke içi işlemlerde o oran kullanılmaktadır. Visa’nın bu konuda karar alma yetkisi,
Avrupa bölgesi için Visa Avrupa Yönetim Kurulu’na devredilmiştir.

Bu davada şikayetçi EuroCommerce, takas komisyonunu belirleyen anlaşmanın
bir fiyat karteli olduğunu ve rekabet hukukunun açık ihlali olduğunu ileri 470
sürmüştür. EuroCommerce’ye göre bankaların kendi fiyatlama politikalarını
belirleme özgürlüklerini ve aynı kartlı ödeme sistemindeki ihraççı ve kabulcüler
arasındaki rekabeti sınırlayan takas komisyonu, Visa’nın işleyişi için kaçınılmaz
değildir ve Almanya’da Ec-Karte, Avustralya’da EFTPOS banka kartları sistemi
gibi takas komisyonu olmaksızın işleyen dört taraflı kartlı ödeme sistemleri
bulunmaktadır; ayrıca Kanada’daki Interac sistemi takas komisyonunu sıfır olarak
uygulamaktadır. EuroCommerce’ye göre, takas komisyonu, daha ziyade nihai
tüketicilerin daha yüksek perakende fiyatlar ödemesine neden olan, yüksek
maliyetler doğuran bir vergi veya harç niteliğindedir. EuroCommerce, ayrıca
takas komisyonu uygulamasının bankaların yeni kart ürünleri ve hizmetleri 480
geliştirmek yerine takas komisyonu gelirlerini çoğaltmaya yoğunlaşmaları sonucu
yenilikleri yavaşlattığını iddia etmiştir. Takas komisyonu, kart hamillerine bedava
sunulan hizmetlerin ve faiz uygulanmadan sağlanan fonlamanın maliyetlerini üye
işyerlerine transfer etmektedir. Bu durum üye işyerleri aleyhine ve kart hamilleri
lehine adaletsiz bir durum ortaya çıkarmaktadır. Dolayısıyla EuroCommerce’ye
göre VISA takas komisyonu için muafiyet mümkün değildir; çünkü takas
komisyonu sosyal refahtan ziyade kartlı ödeme kuruluşunun karını maksimize
etmeye yöneliktir ve takas komisyonuna kartel davranışı olarak muamele
edilmesi gerekir.
490
AB Komisyonu, Visa sistemindeki takas komisyonunun 81. madde çerçevesinde
bankaların kendi başlarına fiyatlama politikalarını belirleme özgürlüklerini

2 OJ L 318/17, 22.11.2002
05-43/602-153

13
kısıtladığını ve kart çıkaran kuruluşlarla üye işyeri edinen kuruluşlar arasındaki
rekabeti sınırlayıcı olduğunu dikkate almıştır.

Öncelikle takas komisyonu, rakipler arasında yapılan bir anlaşma niteliğindedir
ve bankaların tek başlarına kendi fiyatlama politikalarını belirleme özgürlüğünü
kısıtlamakta, bir kartlı ödeme sisteminin ihraççılık ve üye işyeri edinme
pazarındaki rekabet şartlarını bozmaktadır. Komisyon’a göre, kart çıkarma
(ihraççılık) ve üye işyeri edinme (kabulcülük), farklı özellikler ve maliyetler içeren, 500
esas olarak farklı faaliyetlerdir. Bu nedenle takas komisyonu, bir üretim ortak
girişiminde ortaklar arasındaki bir maliyet değişimi olarak kabul edilemez. Kart
ihracı ve üye işyeri edinme faaliyetleri takas komisyonu tarafından
etkilenmektedir ve Visa üyesi bankalar rakip konumundadırlar. Özellikle bankalar
arasında bir takas komisyonu anlaşması, kart ihracı ve üye işyeri edinme
düzeyinde fiyat rekabetine etki etmektedir; çünkü takas komisyonu anlaşması
tarafların nihai maliyetlerinin ve gelirlerinin belirli bir kısmını sabitlemektedir. Kart
ihraç eden bankaların, üye işyeri edinen kabulcü bankaları belirli bir düzeyde
komisyona tabi tutmaları gerekmektedir; bu şekilde ihraççı bankaların -kabulcü
bankalara hizmet verdikleri sürece- tek başlarına bir fiyatlama politikası 510
geliştirmeleri engellenmiş olmaktadır.

İkinci olarak takas komisyonu, üye işyeri edinen kabulcü bankaların perakende
düzeyinde müşterilerine karşı davranışlarını bozucu etki doğurmaktadır; çünkü
takas komisyonu, kabulcü bankaların üye işyerlerine uygulayacakları komisyonlar
için fiili bir taban fiyat oluşturan önemli bir maliyet kalemi niteliğindedir.

Buna rağmen Komisyon takas komisyonunu rekabeti kısıtlamayı amaçlayan bir
anlaşma olarak değerlendirmemiştir; çünkü Komisyon’a göre dört taraflı ödeme
sistemlerindeki takas komisyonu anlaşması, sistemin işleyişinin istikrarını ve 520
etkinliğini artırmayı ve dört taraflı ödeme sistemlerinin üç taraflı ödeme sistemleri
ile daha etkin şekilde rekabet etmelerini sağlayarak dolaylı bir şekilde ödeme
sistemleri arasındaki rekabeti güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle
Visa’nın Komisyon’a üye ülkeler arası takas komisyonunda değişiklik içeren
resmi bir teklif yapmasına izin verilmiştir. Visa, aşağıdaki düzeltmeleri içeren bir
teklif yapmıştır:

Bölge içi takas komisyonu düzeyini azaltma: Visa, farklı tipteki tüketici kartları için
uyguladığı takas komisyonu seviyesini aşamalı olarak azaltacaktır. (Visa debit
kartlar için nisbi değil, maktu bir takas komisyonu ücreti alacaktır; banka kartları 530
ve kredi kartları için uygulanan takas komisyonu oranlarının ağırlıklı ortalaması
2007 yılına kadar %0,7’ye indirilecektir; Mail order/telefon’la gerçekleştirilecek
işlemler için ayrı maliyet çalışmaları yapılacaktır.)

İhraççıların kabulcülere halihazırda ödediği Visa’nın bölge içi takas komisyonu
düzeyinin değerlendirilmesi için nesnel bir benchmark (eşik değer) getirilmesi:
Komisyon’a göre kart ihraç eden bankalar tarafından, takas komisyonunu son
aşamada ödeyen üye işyerlerine sağlanan üç spesifik hizmetin maliyetini içeren
05-43/602-153

14
bir eşik değer getirilerek azami bir sınır çizilmelidir. Bu 3 maliyet grubu, işlem
maliyetleri, kart hamillerine tanınan bedava fonlamanın maliyeti ve ödeme 540
garantisi sağlama maliyetidir. Ayrıca Visa’nın, bu maliyetleri bulmaya yönelik
maliyet çalışmaları yapması ve Karardan sonraki 12-18 aylık süre içinde, bu
çalışmaları Avrupa Komisyonu’na iletmesi öngörülmüştür.

Şeffaflık: Bu üç hizmete ilişkin Visa tarafından yürütülecek maliyet çalışmalarının
bir bağımsız denetim şirketi tarafından denetlenmesi ve Visa’nın, üye bankaların
takas komisyonu seviyesi ve üç maliyet kategorisinin göreli yüzdeleri ile ilgili
dışarıya bilgi vermelerine izin vermesi öngörülmüştür.

Komisyon, Visa’nın yeniden düzenlediği takas komisyonunu değerlendirdikten 550
sonra, değiştirilen Visa takas komisyonunun Roma Antlaşması’nın 81(1).
maddesi çerçevesinde Visa üyeleri arasında yapılan bir fiyat anlaşması olmasına
rağmen 81(3). madde çerçevesinde muafiyet koşullarını karşıladığı sonucuna
ulaşmıştır. Komisyon, özellikle geniş ölçekli uluslararası kartlı ödeme
sistemlerinde ihraççılar ve kabulcüler arasında bir tür anlaşmanın uygulamada
gerekli olduğunu, bu tür bir anlaşma olmaması halinde binlerce banka arasında
ikili anlaşmaların maliyetleri artıracağını ve oldukça verimsiz olacağını kabul
etmektedir.

AB Komisyonu, Visa’nın soruşturma sürecinde, takas komisyonu oranları ile ilgili 560
yaptığı değişiklikleri de dikkate alarak, takas komisyonu uygulamasına muafiyet
tanımıştır. Roma Antlaşması’nın 81(3). maddesi kapsamında yapılan bu muafiyet
değerlendirmesinde özetle aşağıdaki değerlendirme yapılmıştır:

1. ve 2. Koşullar (Tüketici Yararına Ekonomik ve Teknik Gelişmenin
Sağlanması): Komisyon, kartlı ödeme ağlarının, genel olarak hem üye işyerlerine
hem de tüketicilere fayda sağladığı görüşündedir. Zira ihraççı banka, kabulcü
banka aracılığıyla üye işyerlerine bir hizmet sunmaktadır. Her iki alanda da,
ekonomik bakımdan etkin sonuca, tüketicilerin veya üye işyerlerinin kartlı
ödemelerden elde ettiği marjinal faydanın katlandığı marjinal maliyete eşit 570
olmasıyla ulaşılabilir. Ancak, pazardaki dışsallıklar sorunu nedeniyle, ihraççı ve
kabulcü bankaların doğrudan kendi müşterileri olan tüketicilerden ve üye
işyerlerinden talep etmeleriyle bu sonuca ulaşılamayacaktır. Yukarıda bahsedilen
3 maliyet kaleminden oluşan takas komisyonu, bu sonuca ulaşılmasını
sağlayabilecektir. Burada konu, bu 3 maliyet kaleminin, üye işyerlerinin faydasına
olup olmadığı sorusuna indirgenmektedir. Komisyon, Visa’nın her 3 maliyet
kaleminin de üye işyeri yararına sağlanan faaliyetlerden ortaya çıktığı görüşünü
kabul etmektedir.

3.Koşul (Kaçınılmazlık): Komisyon, tüketicinin yararına teknik ve ekonomik 580
gelişmenin sağlanması için, takas komisyonunun kaçınılmaz olduğu
görüşündedir. Özellikle pozitif dışsallıkların varlığı ve üye işyerleri ile ihraççı
bankalar arasında doğrudan bir ilişkinin bulunmaması, üye işyerleri yararına
ihraççı bankalar tarafından sunulan hizmetlerin maliyetlerinin karşılanması için
05-43/602-153

15
takas komisyonu uygulamasını zorunlu hale getirmektedir. Ayrıca tek bir takas
komisyonu olması, sistemde 5.000 banka olduğu düşünülünce, anlaşma yapma
ve işlem maliyetlerini önemli ölçüde düşürebilecektir. Komisyon tarafından,
ihraççı maliyetlerinin takas komisyonları aracılığıyla üye işyerlerinden
karşılanması yerine, yıllık ücret vb. yöntemlerle kart hamillerinden alınmasının
rekabeti daha az kısıtlayıcı bir yöntem olacağı belirtilmekte, ancak bu tür bir 590
uygulamanın kart hamili sayısında azalmaya yol açabileceği de
vurgulanmaktadır.

4. Koşul (Rekabetin gereğinden fazla kısıtlanmaması): Komisyon’a göre, kabulcü
bankalar üye işyerlerine uygulayacakları komisyon oranları konusunda
serbesttirler. Her ne kadar, takas komisyonu, üye işyeri komisyonu oranlarına
fiilen bir alt sınır oluşturmakta ise de, kabulcü bankalar üye işyeri komisyonunun
diğer maliyetleri konusunda rekabet halindedirler.

I.4.2. ABD’nin Takas Komisyonuna İlişkin NaBanco Davası (1986) 600

ABD’de NaBanco davasında, NaBanco’nun temel şikayeti takas komisyonunun
kart ihraç etmeyen kabulcülerin, hem kabulcü hem ihraççı olan Visa üyeleriyle
rekabetini azalttığı iddiasıdır. NaBanco’ya göre takassız işlemler takas
gerektirmediğinden ve dolayısıyla takas komisyonuna tabi olmadığından, hem
kabulcü hem ihraççı olan kuruluşlar uyguladıkları üye işyeri komisyonunu da
azaltabilmektedirler. Bu nedenle üye işyerleri kendilerine daha uygun üye işyeri
komisyonu öneren bu kuruluşlardan hizmet almayı tercih etmektedirler.
NaBanco, kart çıkaran bankaların, kart ihraç etmeyen kabulcü kuruluşların
rekabetinden etkilenmemek amacıyla takas komisyonu uyguladıklarını; 610
dolayısıyla takas komisyonunun yatay fiyat anlaşması olduğunu ileri sürmüştür.

NaBanco davasında, Amerikan mahkemeleri takas komisyonunun rekabet
doğurucu ve rekabeti sınırlayıcı amaçlarını karşılaştırmışlar ve ikili fiyat
anlaşmalarının pratik olmadığı; sistemde değişkenliğe, yüksek komisyonlara ve
sunulan ürünün (kartlı ödemelerin) son bulmasına neden olacağı; dolayısıyla
rekabeti takas komisyonundan daha az sınırlayan bir alternatif bulunmadığı
sonucuna ulaşmışlardır. Ayrıca takas komisyonunun, istikrar sağlamak ve bu
şekilde Visa, Mastercard gibi ödeme sistemlerinin devamının en temel şartı olan
evrensel kabul edilirlik için gerekli olduğu; Visa ortak girişiminde üyelerin tek 620
başlarına yaratamayacağı rekabet doğurucu etkileri olduğu ve üyelerin tek
başına üretemeyeceği bir ürünün sunulmasını sağlayan bir iç kontrol
mekanizması olarak işlediği belirtilmiştir. Sonuç olarak, Amerikan mahkemeleri
takas komisyonunun açık rekabet ihlali olmadığı, rekabeti kısıtlamaktan ziyade
rekabet doğuran bir yan sınırlama olduğu, dolayısıyla Sherman Yasasının 1.
bölümünün ihlal edilmediği sonucuna varmışlardır.



05-43/602-153

16
I.4.3. Avustralya’da Kredi Kartı Uygulamalarına İlişkin Düzenlemeler 630

Avustralya Merkez Bankası (RBA), Ağustos 2002’de yayınladığı “Kredi Kartı
Şemalarının Reformu” başlıklı çalışmada Avrupa Komisyonu ile aynı
gerekçelendirmeyi uygulamış ve kısmen aynı sonuca ulaşmıştır. RBA, takas
komisyonlarının dört taraflı kredi kartı şemalarındaki ihraççı ve kabulcülerin
maliyetleri ve gelirleri arasındaki dengesizlikleri düzelttiğini kabul etmiştir. Ancak
kart hamilleri ile üye işyerleri arasındaki fiyatların belirlenmesinde kritik bir rolü
olan takas komisyonunun belirlenmesinin hiçbir kontrol olmaksızın yalnızca kartlı
sistem üyelerine bırakılması halinde toplumsal refahın maksimize edileceği
konusunda ikna olmamıştır. Dolayısıyla RBA belirli kartlı ödeme sistemlerindeki 640
takas komisyonlarının karşılaştırılıp değerlendirilebileceği nesnel, şeffaf ve
maliyet bazlı eşik içeren bir takas komisyonu standardı belirlemiştir.

Takas komisyonu oranları, Avustralya’da oldukça detaylı çalışmalar yapılarak
incelenmiştir. Avustralya Merkez Bankası, tüm ihraççı maliyetleri ile ilgilenmek
yerine, hangi maliyetlerin takas komisyonuna dahil edileceği ile ilgilenmiştir3.
RBA’ya göre, öncelikle yalnızca kredi kartlarının ödeme aracı fonksiyonuyla ilgili
maliyetler dikkate alınmalıdır; örneğin, ödenmeyen kredi kartı borçlarına ilişkin
maliyet kredi fonksiyonuna ilişkindir ve bu zamanında ödeme yapmayanlardan
(aldıkları kredi hizmetine karşılık olarak) alınan faiz ödemeleriyle tazmin 650
edilebilmektedir.

İkincisi, RBA’ya göre bedava fonlamaya tabi olan faiz işletilmeyen kısım
tamamen kart hamillerine sağlanan bir faydadır ve bu nedenle kart hamillerinden
tahsil edilmesi gerekmektedir. RBA ayrıca üye işyerlerine açıkça fayda sağladığı
sürece birtakım maliyetlerin takas komisyonuna dahil edilmesi gerektiğini ileri
sürmüştür. RBA’nın dışındaki diğer ülke ve otorite yaklaşımlarında ise, bu
maliyetlerin yanı sıra bedava fonlamaya ilişkin maliyetler gibi başka maliyetler de
dahil edilmektedir. RBA’ya göre bedava fonlama, kredi kartlarını banka
kartlarından ayıran en temel özelliktir ve kart hamillerine yansıtılmalıdır. 660

Üçüncü olarak RBA, sadakat puanlarının (bonus, ödül vb) takas maliyetine
katılması gerektiğini ileri süren görüşleri eleştirmiştir. Bu puanlar, kart hamillerine
sağlanan indirimlerdir ve maliyetten ziyade fiyat indirimine ilişkin oldukları için
RBA, bunların takas komisyonuna dahil edilmemesi gerektiğini; aksi takdirde
ihraççıların takas komisyonu gelirleri sayesinde maliyetlerine katlanmadıkları bu
tür programları teşvik edeceklerini ileri sürmüştür.

Son olarak RBA sermaye maliyetinin takas komisyonlarına eklenmemesi
gerektiğini iddia etmiştir. RBA, batak yatırım maliyetlerinin dışlanması sonucunda 670
ihraççıların takas komisyonlarının düşmesi halinde, ihraççıların başka gelir
kaynaklarından (yıllık kart ücretleri gibi) bu maliyetleri tazmin edebileceğini

3 Gans and King: “Approaches to Regulating Interchange Fees”. Review of Network Economies, Vol.2(2), 2003, ss.128-
129
05-43/602-153

17
savunmuştur. Aslında tüm ihraççılar ortak bir takas komisyonu almaktadır ve bu
komisyonda değişim, genel olarak bu bankaların karlarına etki etmeyecektir.

Sonuç olarak RBA, takas komisyonuna eklenmesi gereken çeşitli maliyet
kategorileri belirlemiştir. Bunlar kart işlemlerinin yürütülmesine ilişkin maliyetler,
dolandırıcılık ve bunu önlemeye ilişkin maliyetler, otorizasyon maliyetleri ve
bedava fonlama dönemine ilişkin maliyetlerdir.
680
RBA’nın genel yaklaşımı, ihraççıların artan ve marjinal maliyetlerinin, kredi
hizmetinden ziyade ödeme fonksiyonuna ilişkin maliyetlerinin ve üye işyerine
açıkça fayda sağlayan hizmetlere ilişkin maliyetlerin takas komisyonuna dahil
edilmesi gerektiği şeklinde özetlenebilir. Ancak son politika belirlenirken, bu genel
prensiplerden bedava fonlama döneminin maliyetinin dışlanması konusunda bir
sapma gösterilmiş ve bunun da takas komisyonuna dahil edilmesi gerektiği
sonucuna ulaşılmıştır.

RBA’nın, Tüketici ve Rekabet Komisyonu ile yaptığı 3 yıllık uzun çalışma
sonucunda, kredi kartı ve debit kartlarda takas komisyonu oranlarının nasıl 690
belirlenmesi gerektiği ortaya konularak bu konuda bir kamu politikası yürürlüğe
konmuştur. Söz konusu incelemede, ilave ödeme (surcharge) yasağı
uygulaması, kartlı ödeme ağlarına üyelik koşulları, takas komisyonu oranları
araştırılmış ve nihai olarak bu 3 konuda da çeşitli düzenleyici uygulamalara
gidilmiştir.

Avustralya’da yapılan bu çalışmanın soruşturma konusu bakımından önemli olan
tespitlerine aşağıda yer verilmektedir:

Kredi kartı ile ödeme, en yüksek maliyetli ödeme yöntemlerinden biri olduğu 700
halde, en yaygın kullanılan ödeme yöntemidir. Kredi kartlarının kullanılabildiği
hemen her yerde debit kart (banka kartı) ile de ödeme yapılabildiği gibi, debit
kart, kredi kartına göre daha az maliyetli bir ödeme aracıdır. Örneğin debit kartla
yapılan alışverişlerde, şifre kullanıldığı için sahtecilik riski ve maliyetleri çok daha
düşük olmaktadır.

Kart ihraç eden bankalar, takas komisyonu gelirleri ile kart hamillerini sübvanse
etmekte ve kart kullanımını arttırmaktadırlar. Bu nedenle kart hamilleri kart
kullanımının gerçek fiyatı ile karşılaşmamakta, bu da kredi kartlarının normal arz
ve talep koşullarını bozarak kartların fazla kullanılmasına yol açmaktadır. Ancak 710
kredi kartının maliyeti takas komisyonları ve sonrasında işyeri komisyonları
aracılığıyla üye işyerlerine, nihai tüketiciye ve tüm topluma yansımaktadır.

Normal koşullarda, piyasa mekanizmasının ve rekabetin takas komisyonu
oranlarını düşürmesi beklenebilir. Ancak Avustralya’da çeşitli piyasa
aksaklıklarından dolayı rekabet baskıları oluşmamaktadır. (Türkiye örneğinde de,
BKM’nin kartlı ödeme sistemlerinde tek başına faaliyet göstermesi, sektörde
pazar aksaklıklarının ne kadar önemli olduğunun göstergesidir.)
05-43/602-153

18

Avustralya Merkez Bankası, yaptığı inceleme ve değerlendirmelerden sonra, 720
kredi kartı ağlarına üyelik, işyerlerine uygulanan ilave ödeme (surcharge) yasağı,
ve takas komisyonu oranları konusunda düzenlemeler getirmiştir.

I.4.4. MasterCard İngiltere-Takas Komisyonu Davası

Avrupa Komisyonu’nun Visa International takas komisyonu muafiyet kararı,
yalnızca AET içindeki perakendeci mağazalarında Visa kartları ile yapılan üye
ülkeler arası ödeme işlemlerinde uygulanan takas komisyonuna ilişkindir; ancak
bu yaklaşım yurtiçi takas komisyonlarına ve diğer kartlı ödeme sistemlerindeki
takas komisyonlarına da uygulanmaktadır. OFT, ilk inceleme sonucunda 730
Mastercard’ın İngiltere’deki üyeleri arasındaki işlemlere uygulanan ortak
komisyona ilişkin anlaşmanın Rekabet Kanunu’nu ihlal ettiği sonucuna ulaşmıştır.
Kararda, Mastercard İngiltere tarafından, takas komisyonu üzerindeki anlaşmada
yukarıda değinilen nesnel ve şeffaf ölçütleri karşılayan değişiklikler yapıldığı
takdirde, Mastercard işlemlerinde uygulanan takas komisyonuna Rekabet
Kanunu çerçevesinde muafiyet tanınabileceği öngörülmektedir.

I.4.5. İlave Ödeme (Surcharge) Yasağına İlişkin Kararlar ve Tartışmalar4

Ayırımcılık yasağı veya surcharge (ilave ödeme) yasağı, üye işyeri 740
fiyatlamalarına sınırlama getiren ve üye işyerlerinin kendi fiyatlarını belirleme
özgürlüklerini ortadan kaldıran bir kartlı ödeme sistemi kuralıdır. Bu kural üye
işyerlerinin ödeme kartlarını kullanan kart hamillerinden ilave ödeme tahsil
etmelerini veya diğer ödeme araçlarını kullanan müşterilere indirim yapmalarını
engellemektedir.

Ülkemizde de 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 6.3.2003
tarihli 4822 sayılı Kanun’un 16. maddesi ile değişik 10/A maddesinde yer alan
“Mal veya hizmetin kredi kartı ile satın alındığı durumlarda, satıcı veya sağlayıcı,
tüketiciden komisyon veya benzeri bir isim altında ilave ödemede bulunmasını 750
isteyemez.” hükmü ile ilave ödeme yasağı getirilmiştir:

İlave ödeme yasağına karşı olanlar, yasağın üye işyerleri arasındaki rekabeti
kısıtladığını ve üye işyerlerinin kendi maliyetlerine göre fiyatlarını belirlemelerini
engellediğini ileri sürmektedir. İlave ödeme yasağı nedeniyle, üye işyerleri üye
işyeri komisyonlarını kart kullanıcılarına yansıtma özgürlüğünü
kaybetmektedirler. Bu şekilde üye işyerleri kartlı ödemeleri kabul ederken “ya hep
ya hiç” türü bir seçenekle karşı karşıya kalmakta ve kart maliyetlerini, kart
kullanan müşteri olsun veya olmasın, tüm müşterilere yansıtmaktan başka bir
seçeneğe sahip olmamaktadırlar. Dolayısıyla, diğer ödeme araçlarıyla ödeme 760
yapan müşteriler haksız bir şekilde kartlı ödeme sistemlerini sübvanse etmiş
olmaktadır ve bu yasak müşterilerin belirli ödeme araçlarının nisbi maliyetlerini
daha iyi görmelerini engelleyerek ödeme sistemleri talebini saptırmaktadır. Bu da

4 Nguyen T.T., s.29-33
05-43/602-153

19
sistemler arası rekabetin kısıtlanmasına neden olmaktadır. Hatta, üye işyeri
fiyatlamalarına getirilen kısıtlamalar üye işyerlerinin üye işyeri edinen bankalarla
ve/veya kart ihraç eden bankalarla komisyonlara ve kartlı ödemeleri kabul
şartlarına ilişkin olarak pazarlık yapabilmelerini engellemektedir. Sonuç olarak,
ilave ödeme yasağı sistemler arası ve sistem içi rekabeti sınırlamaktadır.

Bu görüşler çerçevesinde 1990’da İngiltere’de, 1994’te İsveç’te, 1995’te 770
Hollanda’da ve 1.1.2003’ten itibaren Avustralya’da ilave ödeme yasağı kuralı
ulusal rekabet otoriteleri tarafından yasaklanmıştır.

ABD’de ödeme kartlarında ilave ödeme meselesinin yasal düzenlemeler ve
regülasyon bakımından uzun bir geçmişi bulunmaktadır. İlave ödeme yasakları
antitröst bakımından karışık sonuçları olan çeşitli müdahalelerle karşılaşmıştır.
Şu anda çeşitli eyaletlerde üye işyerlerinin kredi kartına ilave ödeme uygulaması
yapmaları yasaklanmıştır. Bazı eyaletlerde ise üye işyerlerinin kartlı alımlardan
ilave ödeme tahsil etmelerine ya izin verilmektedir ya da bu tür uygulamaları
yasaklayan yasalar bulunmamaktadır. 780

Avustralya Merkez Bankası üye işyeri fiyatlamasına ilişkin olarak kredi kartı
sistemlerinin kurallarının veya sisteme üye herhangi bir katılımcının, üye
işyerlerinin kart hamiline işlemde kredi kartı kullanmanın karşılığı olarak
uygulayacağı herhangi bir ilave ödemeyi yasaklayamayacağına dair bir standart
getirmiştir. Ancak bu standart, üye işyerinin kendi isteğiyle kabulcü banka ile,
kartlı işlemler için kendisinin katlandığı maliyetlerle sınırlı olarak hizmet
bedellerini sınırlamak üzere anlaşma yapabileceğini düzenlemektedir.5.
Avustralya Merkez Bankası’nın düzenlemelerinde tercih ettiği 3. seçenek
kapsamında Avustralya yaklaşımı, yukarıda ayrıntılı olarak açıklanmıştır. 790

Avrupa’da ise Komisyon Visa International6 davasında ilave ödeme yasağına
ilişkin olarak bir karar vermeden önce, ilave ödeme yasağının kaldırıldığı İsveç ve
Hollanda’da uygulamanın etkileriyle ilgili bir pazar araştırması yapılmasını
istemiştir. Pazar araştırmalarının sonuçları şu şekildedir:

Her ne kadar kuralın kaldırılması, üye işyerlerine fiyatları belirleme serbestilerini
geri vermişse de, az sayıda üye işyeri (İsveç’te %5, Hollanda’da %10) bu
özgürlüğü kart hamillerine fiyat farkı yansıtarak kullanmaktadır. Üye işyerlerinin
büyük çoğunluğu, ilave ödeme yasağı kuralının yokluğunda fiyat farkı uygulama 800
imkanını kullanmamaktadır. Bunun en temel nedeni, müşterilerin negatif
tepkisinin müşteri kaybına yol açacağı yönündeki tahminlerdir. Bu durum ilave
ödeme yasağının kartlı sistemler arası rekabet üzerinde sınırlı bir etkisi olduğunu
göstermektedir.

Üye işyerlerinin çoğu ilave ödeme tahsil etmediği gibi, ilave ödeme yasağının
kaldırılmasının üye işyeri komisyonları üzerinde hiçbir etkisi olmadığını

5 Etki Raporu, p.38
6 OJ L 293/24, 10.11.2001, prg. 54-58
05-43/602-153

20
söylemişlerdir. Bu nedenle kuralın kaldırılması, sistem içi üye işyeri edinme
pazarında oldukça küçük bir etki yaratmıştır ve kabulcü bankalar arasındaki
rekabeti artırarak fiyatları aşağıya çekmelerine neden olmuş görünmemektedir. 810

İlave ödeme yasağının kaldırılmasının ihraççı bankalar arasındaki rekabete
etkisine gelince, kartlı ödeme kabul edebilme imkanı üye işyerlerinin esas ticari
faaliyetlerinin yanında bir yan hizmet niteliğindedir ve bu hizmet tek başına
satılamaz. Bu yan hizmetin fiyatlaması üye işyerlerinin uyguladığı fiyatın yalnızca
ufak bir bileşenini temsil etmektedir ve pazar araştırmaları, ilave ödeme
yasağının kaldırılmasının ilgili piyasalarda faaliyet gösteren üye işyerleri
arasındaki fiyat rekabetini etkilemediğini göstermektedir, çünkü kartlı ödemelere
ilave ödeme uygulaması çok az olmuştur. Ayrıca tüketiciler için fiyat şeffaflığı
artmamıştır; çünkü uygulamada üye işyerlerinin yalnızca bir kısmı ilave ödeme 820
tahsil etmektedir. Hatta ilave ödeme alsalar dahi, bu tüketicileri kartın maliyetleri
hakkında bilgilendirmez; çünkü üye işyerleri üye işyeri komisyonundan daha
fazlasını müşterilerden talep edebilirler.

Bu nedenle pazar araştırmalarından elde edilen bulgular doğrultusunda, Avrupa
Komisyonu ilave ödeme yasağının rekabet üzerinde hissedilir derecede etkisi
olmadığını ve Amsterdam Antlaşması'nın 81(1). maddesi anlamında rekabeti
sınırlayıcı olmadığını kabul etmektedir.

İlave ödeme yasağı kuralı, üye işyerlerinin katlandıkları maliyeti kart 830
kullanıcılarına yansıtmasını engellemektedir. Bu kural nedeniyle veya
kendiliğinden ödeme aracı ne olursa olsun tek fiyat uygulayan işyerleri, kartlı
ödemeler için katlanılan maliyetleri doğrudan fiyatlarına yansıtmaktadır. Nakit için
indirim yapılmayan işyerlerinde tüm tüketiciler, kartlı ödemelerin maliyetine
katlanmış olmaktadır. Bu maliyetleri tüketicilere yansıtabilen işyerlerinin de üye
işyeri komisyonlarına ve dolaylı olarak takas komisyonuna ilişkin düşüş yönünde
baskıları olmayacaktır.

I.5. Savunma
840
BKM vekilleri tarafından yapılan yazılı savunmalarda ve sözlü savunmada ifade
edilen hususlar ana başlıkları ile şu şekildedir:

I.5.1. İlgili Ürün Pazarına İlişkin Savunmalar

Savunmalarda BKM’nin yapısı ve tarihçesine ilişkin olarak genel bilgi verilmiş;
Şirketin amacının kar amacına yönelik olmadığı, BKM’nin bankalara kartlı ödeme
sistemleri alanında spesifik bir hizmet vermek üzere kurulduğu ifade edilmiştir.
İlgili pazara ilişkin olarak ise ilgili ürün pazarının tüm nakit dışı ödeme araçlarını
kapsayacak şekilde “plastik kartlar ve çek ile ödemelerin gerçekleştirildiği ürün 850
pazarı” olarak ele alınması gerektiği belirtilmiştir. Ayrıca plastik kartların (kredi
kartı, banka kartı, çipli kartlar ve mağaza kartları) ve çekin, nakit paraya alternatif
olduğu; ancak nakit paranın bir ödeme aracı olmayıp ödemenin bizzat konusunu
05-43/602-153

21
teşkil ettiği, dolayısıyla nakit para ile yapılan ödemelerin ilgili ürün pazarına dahil
edilemeyeceği ifade edilmiştir.

I.5.2. Takas Komisyonu Oranının Belirlenme Yöntemine İlişkin Savunma

Savunmalarda, takas komisyonunun, ödeme işleminin gerçekleşmesine imkan
tanıyan kart ihraç eden bankanın bazı maliyetlerine katkı sağlamak için, kart 860
kabul eden bankalar tarafından kart ihraç eden bankalara ödenen bir ücret
olduğu; üye işyeri komisyonunun ise üye işyeri ile kart kabul eden banka
arasında akdedilen anlaşma uyarınca üye işyeri tarafından kart kabul eden
bankaya verilen bir hizmet karşılığını ifade ettiği belirtilmiştir. Bu çerçevede takas
komisyonunun üye işyeri komisyonunu oluşturan maliyet kalemleri arasında yer
aldığı, ancak pazarda yaşanan yoğun rekabet sonucunda üye işyeri komisyon
oranlarının, takas komisyon oranlarının çok altındaki düzeylerde belirlenmekte
olduğu ileri sürülmüştür. Bankaların, bu şekilde kredi kartı sistemini kullanarak
üye işyerlerinin bankanın diğer bankacılık hizmetlerinden yararlanmasını
sağlamaya çalıştıkları; takas komisyonu oranının yüksek düzeylerde belirlendiğini 870
iddia etmenin hiçbir anlamı bulunmadığı iddia edilmiştir. Bu çerçevede, takas
komisyonu oranının var olan rekabetçi piyasa yapısı nedeniyle üye işyerine ve
tüketiciye neredeyse hiçbir zaman yansımadığı belirtilmiştir.

Yazılı savunmalarda BKM’nin uyguladığı takas komisyonu belirleme yöntemine
ilişkin olaraksa aşağıdaki açıklamalara yer verilmiştir:

“BKM’nin kuruluşu sırasında takas komisyonunun ne şekilde belirleneceğine
ilişkin detaylı bir araştırma yapılmış, ancak örnek teşkil edecek bir bilgi
alınamamıştır. Ancak çeşitli kurumlardan alınan genel bilgiler kapsamında takas 880
komisyonu belirlenirken, ‘kart ihraç eden bankaların maliyetlerinin’ ve ‘piyasanın
kabul edebileceği bir oranın’ göz önüne alınması gerektiği yönünde tavsiyelere
erişilmiştir. Bu tavsiyeler, takas komisyonu oranının piyasanın ihtiyaçlarından ve
koşullarından bağımsız, salt matematiksel bir formülle belirlenemeyecek
olmasına işaret etmektedir.

Söz konusu maliyetlerin çok genel bir değerlendirme ile, temelde üç kalemden
oluştuğu konusunda ortak bir görüş bulunmaktadır. Bunlar, ödeme garantisi
maliyeti (kart ihraç eden bankanın alışveriş yapıldıktan sonra ödemenin
yapılacağını garanti etmesi), fonlama maliyeti (alışverişin yapılması ile paranın 890
tüketici tarafından bankasına ödenmesine kadar olan zaman farkından doğan
maliyet) ve takas proses maliyeti (kart ihraç eden bankanın kart ihracından
doğan maliyeti)dir. Ancak genel olarak yapılan bu değerlendirmenin
somutlaştırılması Türkiye’de yaşanan enflasyonist ortam, faiz dalgalanmaları ve
ekonomik krizler nedeniyle mümkün olmamaktadır. Hal böyleyken yine de takas
komisyonu oranı belirlenirken, objektif bir kritere dayanma ve ekonomik
dalgalanmalara karşı istikrarlı bir karar alma mekanizması ihdas edilmesi ihtiyacı
ortada olduğu için, BKM tarafından, bu yönde çeşitli çalışmalar yapılmıştır.

05-43/602-153

22
BKM Yönetim Kurulu tarafından 1994 yılında takas komisyonu oranının 900
belirlenmesine yönelik çeşitli kuruluşlardan danışmanlık alınmıştır. Ancak
getirilen her önerinin birbirinden farklı ve tutarsız olması karşısında, bu
çalışmalara devam edilememiştir. Nihayet BKM Yönetim Kurulunun 17 Eylül
1998 tarihli toplantısında alınan karara istinaden, takas komisyonunun
belirlenmesinde temel teşkil edecek yaklaşık bir formülün kullanılması karara
bağlanmıştır. Formülün uygulanması suretiyle bulunan değer kesin değil, fakat
yaklaşık olduğundan mutlak olarak uygulanmaması gerektiği düşünülmüş ve o
günkü ekonomik koşullar nedeniyle formülün sonucunda bulunan değerin kimi
zaman altına inilmiş, kimi zaman da üstüne çıkılmıştır.”
910
I.5.3. Takas Komisyonu Uygulamasının Gerekliliğine İlişkin Savunma

Yazılı savunmada, takas komisyonu uygulamasının gerekliliğine ilişkin olarak ise,
kredi kartları alanında faaliyet gösteren bankaların sayısının artmasının,
bankaların birbirlerinden olan alacaklarının belirlenerek takasa tabi tutulması ve
takas komisyonu oranının saptanması gibi konuların tek elden yürütülmesi
ihtiyacını ortaya çıkardığı; gerek uluslararası kartlı ödeme kuruluşları gerekse
BKM’nin bankalararası takas ve hesaplaşma işlemlerini yürüttüğü ve bankalarca
kararlaştırılan bankalararası takas komisyon oranına göre alacak/borç tutarlarının
hesaplaşmasını yaptığı; takas komisyonunun belirlenmesinin, sistemin işlemesi 920
açısından şart olduğu ifade edilmiştir.

Ayrıca başarılı bir kartlı ödeme sistemi için, kart kabul eden bankalar ile kart ihraç
eden bankaların birbiri ile bağlantılı çalışmalarının zorunlu olduğu; bu çalışma
sisteminde kart ihraç eden bankanın maliyetlerini karşılayacak geliri elde
etmesinin takas komisyonları ile mümkün olduğu; bu sistemin aynı zamanda kart
hamilleri ve işyerlerinin de menfaatlerine uygun bulunduğu ifade edilmiştir.

Savunmada ağ (network) tabanlı sistemlerde kart ihraç etme ve kart kabul etme
faaliyetleri farklı finansal kurumlar tarafından yürütüldüğü için, ortak menfaatlerin 930
elde edildiği bu sistemin maliyetlerinin taraflar arasında paylaştırılmasının zorunlu
olduğu; takas komisyonu alınmadığı takdirde, kart ihraç eden bankaların
maliyetleri karşılanmayacağı için, kart ihraç etmenin bankalar açısından
ekonomik karlılık sağlayan bir faaliyet olarak görülmesi mümkün olmayacağı, bu
durumda ya kart ihraç edilmeyeceği ya da bu maliyetin tamamının kart
hamillerine yansıtılacağı, dolayısıyla kart hamillerinden tahsil edilecek ücretlerin
çok yükseleceği belirtilmiştir.

Savunmada ayrıca, takas komisyonu oranının BKM tarafından belirlenmesi
yerine, bankalar arasında yapılacak münferit anlaşmalar ile belirlenmesi halinde 940
ise hesaplaşmada karışıklıkların ve sistemde karmaşaların doğması kaçınılmaz
olacağı; kart ihraç eden bankanın ve kart kabul eden bankanın aralarında bu
nitelikte bir işleme olanak verecek şekilde ikili bir anlaşma sonucunda özel bir
komisyon oranı belirlemiş olmalarının gerekeceği; ancak ikili anlaşmaların
05-43/602-153

23
sadece ülkemizdeki bankalar/finans kurumları arasında yapılması durumunda ikili
anlaşma sayısının 800’e ulaşacağı ifade edilmiştir.

BKM’nin yürütmekte olduğu takas sistemi sayesinde getirilen iyileşme ve
yeniliklere ilişkin olarak ise;
950
BKM’nin kuruluşundan önce, sistem içerisindeki bankaların kredi kartı
işlemlerinden doğan takas ve hesaplaşmalarını manyetik bantlar aracılığıyla
karşılıklı olarak yürüttüğü, BKM’nin kurulmasıyla merkezi bir takas ve
hesaplaşma yapısına geçildiği,

BKM’nin, Yurtiçi Takas ve Hesaplaşma (YTH) sistemi aracılığıyla takas ve
hesaplaşma işlemlerini tamamen elektronik ortamda merkezi olarak
gerçekleştirdiği; günlük takas prosesi neticesinde her üyeye borçlu veya alacaklı
olduğu miktarı toplam olarak bildirdiği; borçlu üyelerin TCMB nezdindeki BKM
Serbest Hesabına gönderdikleri fonların, BKM tarafından alacaklı bankalara 960
dağıtıldığı,

Kart kabul eden ve kart ihraç eden bankanın farklı olması halinde, işleme onay
alınmasının BKM SWITCH Sistemi aracılığıyla yapıldığı; dolayısıyla BKM ve
BKM’nin takas faaliyeti sonucunda kredi kartı kullanımının süresi kısaldığı,
güvenilirliğinin arttığı, bu sayede de kredi kartı kullanımının yaygınlaştığı,

ifade edilmiştir.

I.5.4. Şikayetçilerin İddialarına İlişkin Savunma 970

Yazılı savunmada, şikayetçilerin iddialarına ilişkin olarak şu açıklamalara yer
verilmiştir:

“Akaryakıt, kuyumculuk gibi kar marjları çok düşük olan sektörlerde kredi kartının
kullanımı işyerlerine belirli oranda bir yük getirebilmektedir. Zira işyerleri,
karlarından üye işyeri komisyonunu kart kabul eden bankalara ödemek zorunda
kalmaktadırlar. Bankaların üye işyeri komisyonunu üye işyerlerinden almaması,
maliyetlerin varlığı nedeniyle mümkün gözükmemektedir.
980
Birer üye işyeri olan akaryakıt bayilerine uygulanan üye işyeri komisyonlarına,
çoğunlukla yine yaşanan rekabet nedeniyle, takas komisyonu oranı aynen
yansıtılmamaktadır. Bu nedenle de şikayetçilerin takas komisyonu oranlarının
yüksek belirlendiğini iddia etmeleri gerçeği yansıtmamaktadır. Zira akaryakıt
bayileri de diğer üye işyerleri gibi takas komisyonu oranından doğrudan
etkilenmemektedirler. Gerçekten takas komisyonu oranı bankalar arasında
ödenen bir ücret olup, üye işyerlerine ve tüketicilere doğrudan değil, ancak
dolaylı olarak kısmen veya hiç yansımamaktadır.”
05-43/602-153

24
I.5.5. Takas Sisteminin 4054 sayılı Kanuna Aykırı Olmadığına İlişkin
Savunma 990

Savunmalarda takas komisyonunun BKM tarafından belirlenmesinin 4054 sayılı
Kanun’a aykırı olmadığı hususunda açıklamalar yapılmıştır. Bu çerçevede,
BKM’nin faaliyetlerini yürütmek için tek elden belirlenmiş bir takas komisyonu
oranına ihtiyaç duyduğu; bu komisyon oranının doğrudan ve/veya dolaylı olarak
tüketicilerin hızlı, etkin bir hizmet alabilmelerini, özellikle dar gelirli tüketicilere
kredi imkanının getirilmesini, işyerlerinin işlem hacimlerinin artmasını, ulusal
ekonominin kayda alınmasını, dolandırıcılık, hırsızlık kayıplarının azaltılmasını,
tüketimin artırılmasını, teknolojilerin sisteme dahil edilmesini sağladığı
belirtilmiştir. Ayrıca kart ihraç eden bankanın verdiği ödeme garantisinin kart 1000
pazarındaki dolandırıcılık vb. riskleri kapsadığından yüksek bir maliyet kalemi
oluşturduğu, ayrıca alışveriş tarihi ile ödeme tarihi arasındaki süreden
kaynaklanan fonlama maliyetinin de kart ihraç eden bankalar açısından yük
oluşturduğu ifade edilmiştir.

Aynı kapsamda, maliyetlerin sistem içinde paylaşılmasına yönelik olan takas
komisyonunun zorunlu hale geldiği, ancak bu maliyetlerin kesin değerlerle her bir
banka için belirlenmesi mümkün olmadığından, genelleştirilmiş maliyet
hesaplamalarına dayalı olarak bir matematiksel formül içinde komisyon oranının
yaklaşık olarak tespiti yoluna gidildiği belirtilmiştir. Bankaların ikili anlaşmalarla 1010
komisyon oranlarını belirlemesinin makul olmadığı; bankaların BKM yerine Visa
ve Mastercard’ın network sisteminden yararlanarak takas işlemlerini
yürütmelerinin ise daha maliyetli olduğu, Türkiye’de hiçbir bankanın yurtiçi
işlemleri için Visa ve Mastercard’ın network sisteminden yararlanmadığı; takas
komisyonunun kart hamilinden alınması halinde ise kredi kartı kullanımının
azalacağı ifade edilmiştir.

Bu çerçevede, BKM tarafından yürütülen sistemin 4054 sayılı Kanun’a aykırılık
oluşturmadığı belirtilerek, söz konusu sistemin 4054 sayılı Kanunun 4.
maddesine aykırı olduğuna karar verilse dahi, 4. madde hükümlerinin 1020
uygulanmasından muaf tutulması talep edilmiştir.

I.5.6. Belirlenen Son Formüle ve Muafiyet Değerlendirmesine İlişkin
Savunmalar

İkinci yazılı savunmada ve sözlü savunmada, öncelikle bankaların kamu hizmeti
gören kuruluşlar olduğu ve BKM’nin kar amacı gütmediği için kar
maksimizasyonu amacı güden bir kartel olmadığı belirtilmiştir. Rekabet
Kurumu’nun takas komisyonu oranını düzenlemesinin Kurumu fiyat regülatörü
konumuna sokacağı, oranın düzenlenmesinin BDDK gibi ekonomik bir 1030
düzenleyici kuruluşa bırakılmasının bir seçenek olarak düşünülebileceği
değerlendirmesi yapılmıştır. Savunmada daha sonra takas komisyonunun
gerekliliğine ve içeriğine; batak maliyetinin takas komisyonu oranı içinde yer
almasının zorunluluğuna ilişkin açıklamalara yer verilmiştir. Ayrıca fonlama
05-43/602-153

25
maliyetinin hesaplanmasında TCMB overnight (gecelik) faiz oranı yerine
TRLIBOR oranının kullanılmasının gerekliliğine ilişkin açıklamalar yapılmıştır.
Ayrıca 2 yıl için verilmesi önerilen muafiyet süresinin 5 yıl olarak belirlenmesi
gerektiği iddia edilmiştir.

Bankaların kamu hizmeti gören kuruluşlar olduğuna ilişkin savunmalarda 1040
“bankaların kamu yararını göz önüne alarak bir kamu hizmeti görmekte olmaları
karşısında yalnızca kar maksimizasyonuna yönelmiş kuruluşlar olduğunu iddia
etmenin gerçeği yansıtmaktan uzak kalacağı”, “BKM’nin bir anonim şirket
olmasına karşın, kar amacı gütmeyen bir yapısının bulunduğu”, “BKM’yi kar
maksimizasyonu amacı güden bir kartel tarafından kurulmuş bir şirket olarak
nitelendirmenin yerinde olmadığı”, “Rekabet Kurumunun takas komisyonu oranını
bir kamu otoritesi olarak düzenlemesinin veya belirlemesinin Kurumu fiyat
regülatörü konumuna sokacağı”, “Kurumun görevinin yalnızca takas komisyonu
uygulamasının 4054 sayılı Kanun hükümlerine uygun olup olmadığının tespit
edilmesi ile sınırlı bulunduğu; mevcut oranın denetlenmesi görevinin BDDK gibi 1050
ekonomik bir düzenleyici kuruluşa bırakılmasının bir seçenek olarak
düşünülebileceği” yönünde değerlendirme ve iddialara yer verilmiştir.

Takas komisyonunun içeriğine ve batak maliyetine ilişkin olarak ise, ihraççı
banka ile kabulcü bankanın farklı bankalar olması durumunda ortaya çıkan takas
komisyonunun, kart ihraç eden bankanın bazı maliyetlerine katkı sağlamak için
kart kabul eden bankalar tarafından kart ihraç eden bankalara ödenen bir ücret
olduğu ifade edilmektedir. Bu komisyonun ödeme garantisi maliyeti, fonlama
maliyeti ve operasyonel maliyetten oluştuğu; kart ihraç eden bankanın kabulcü
bankaya verdiği ödeme garantisine dayalı olarak çalışan sistemden yararlanan 1060
kart kabul eden bankanın ihraççı bankaya komisyon ödemesinin kaçınılmaz
olduğu iddia edilmiştir.

Ayrıca McKinsey’in 13.9.2004 tarihli “Takas Oranı Yenilenme Çalışması
Sonuçları” başlıklı çalışmasında, ödeme garantisi maliyeti kalemi içinde, işyerine
ödeme garantisi vermesi ve kart sahibi riskini ortadan kaldırması açısından batak
(takip neticesinde tahsil edilemeyen ve zarara atılan kredi kartı borcu) maliyetinin
de yer aldığı belirtilmiştir. Batak maliyetinin dışarıda tutulmasına yönelik görüşler
eleştirilmiş ve Türkiye pazarında kredi kartının kredilendirmeye ilişkin maliyet
kalemlerinin takas komisyonu içine dahil edilmemesi gerektiğini söylemenin 1070
yanlış olacağı iddia edilmiştir. Bu noktada batak maliyetinin takas komisyonu
içerisinde yer almasının bir zorunluluk olduğu; bu maliyetin kredi kartı faizlerinden
ve takas komisyonundan olmak üzere iki farklı yerden tahsil edilme suretiyle
karşılanmaya çalışıldığı ve bu şekilde tahsilde tekerrür olmadığı, tahsilin birbirini
tamamladığı iddia edilmektedir. McKinsey çalışmasına değinilerek kredi kartı
işlemlerinin %58’inin yeni işlemler, %42’sinin geçmiş dönemden devredilen
işlemler olduğu; %58 oranındaki yeni işlemden takas komisyonu aracılığıyla
batak maliyeti tahsil edildiği ifade edilmiştir. Burada borcun batağa dönüşmeden
önce kart sahiplerinin batağa sebep olma olasılıklarının göz önüne alınması
gerektiği belirtilmiştir. 1080
05-43/602-153

26
Fonlama maliyetinin hesaplanmasında kullanılan faiz oranına ilişkin olarak ise,
TCMB overnight faiz oranının 1 gecelik Merkez Bankası’na borç vermenin
getirisini ifade ettiği, oysa alınması gereken faiz oranının, borç alma faiz oranı
olması gerektiği; BKM üzerinden geçen rakamlar incelendiğinde, bu miktardaki
rakamların borçlanılmasının para piyasalarında dalgalanmalara yol açabileceği;
bu büyüklükteki piyasada kullanılacak olan belirleyici faiz oranının gecelik değil,
en azından fonlama süresi olan süreyi kapsayan bir faiz oranı olması gerektiği
ifade edilmiştir.

I.6. Delillerin ve Savunmanın Değerlendirilmesi 1090

I.6.1. Delillerin Değerlendirilmesi

I.6.1.1. BKM Tarafından Yaptırılan 2000 Yılı Takas Komisyonu Çalışmasının
Değerlendirilmesi

BKM tarafından bankaların kredi kartı ihracı faaliyetlerine ilişkin maliyetlerini
tespit etmeye yönelik olarak 2000 yılında ve daha sonra 2004 yılında, bankaların
ihraççılık faaliyetleriyle ilgili maliyetleri talep edilerek operasyonel maliyet
kalemine ilişkin çalışmalar yapılmıştır. 1100

2000 yılı çalışması, BKM Yönetim Kurulu üyesi bankalarla sınırlı tutulmuş,
hissedar olmayan üye bankalar çalışmanın dışında tutulmuştur. Yapılan bu
çalışma çerçevesinde, bilgi talep edilen bankaların tam istenen şekilde cevap
vermediği, ayrıca bankalar arasından verilen cevaplarda büyük farklar bulunduğu
anlaşılmıştır. Çalışma kapsamında, kredi kartı ihraççısı bir bankanın ihraççılık
faaliyetinden doğan maliyetler, sahtekarlık, otorizasyon, ters ibraz, istisna
dosyası, takas ve fonlama maliyeti kalemleri şeklinde ayrıştırılmıştır. BKM
tarafından, takas komisyonları oluşturmak için maliyet bazlı bir metodoloji
oluşturulması yönünde çalışmalar yapılmasına rağmen, bu çalışmaların önceden 1110
yazılı olarak belirlenmiş bir prosedürü izleyerek yapılmadığı, hesaplamalar
sonucu elde edildiği ve uygulandığı iddia edilen 0,72’lik operasyonel maliyet
katsayısının ise gerçekte tam olarak uygulanmadığı görülmektedir.

2004 yılında yapılan çalışmada ise, operasyonel maliyetler için daha düşük
oranlar bulunmuş; ancak bu çalışmanın sonuçları BKM Yönetim Kurulu
tarafından uygulanmaya başlanmamış, bunun yerine BKM takas komisyonu
oranları konusunda bir danışmanlık firmasından yardım alma yolunda hazırlıklara
başlanmıştır.
1120
Genel olarak, BKM tarafından uygulanan takas komisyonu yöntemi, maliyet bazlı
olması nedeniyle, alternatif yöntemlere göre daha tercih edilebilir bir yöntemdir.
Takas komisyonu oranlarının, bankalar arasında ortak olarak belirlenmesi kabul
edildikten sonra, bu oranın belirlenmesinde izlenecek yöntem konusunda, maliyet
bazlı yaklaşımın genel olarak tüketici ve mağaza sahipleri için daha iyi sonuçlar
05-43/602-153

27
verebileceği değerlendirilmiştir. Nitekim, dünya uygulamalarında da, bu yönde bir
eğilim gözlenmektedir.

I.6.1.2. Soruşturma Kapsamında Bankalardan İstenen Bilgilerin
Değerlendirilmesi 1130

Soruşturma kapsamında, kredi kartı sektörünün yapısını daha iyi ortaya
koyabilmek, kredi kartı faizlerinin yapısını incelemek ve bu faizlerin takas
komisyonları ile olan ilişkisini anlayabilmek için raportörlerce bir anket
hazırlanarak BKM üyesi banka ve kredi kartı pazarında faaliyet gösteren diğer
kuruluşlara yollanmıştır.

(…………………), (…………………) ve (…………………)’nın 2000 yılından
itibaren ihraççılık faaliyetlerinden kaynaklanan karlılık oranlarına bakıldığında,
rekabetçi olduğu iddia edilen bir pazar için kar oranları yüksek kalmaktadır. 1140
Örneğin (…..)’nin 2001 yılı ihraç kar oranları %(….)’ye yaklaşmaktadır. Yine
(……………)’nın gelirlerinde 2000 yılından itibaren artan bir trend gözlenmekte,
2004 yılı içinde %(……)’e yaklaşmaktadır. (……………)’nın karlılığı, bu iki
bankadan daha düşük olmakla birlikte 2002 ve 2003 yılları için %(…)’un üzerinde
kalmaktadır.

Öte yandan aynı bankaların kabulcülük faaliyetlerinden giderek zarar ettikleri
görülmektedir. Örneğin (…..)’nin %(…..) seviyesinden yaklaşık %(….)’ye inen bir
zarar oranı olduğu görülmektedir. (….)’nin kabul gelirleri, takas komisyonu
gelirleri çıkartılarak hesaplanmıştır. Söz konusu bankanın ihraççılık 1150
faaliyetlerinden kar ederken kabulcülük faaliyetlerinden zarar etmesi, ihraççılık
tarafının takas komisyonu aracılığıyla desteklendiği ve bu yolla kredi kartı
kullanımının arttırılmaya çalışıldığı görüşünü desteklemektedir. Diğer iki banka,
takas gelirlerinin ihraççılık ve kabulcülük gelirlerine nasıl katıldığı konusunda bir
açıklama getirmemektedir.

Ankette, kredi kartı ve ferdi kredi faizleri bilgileri ve bunlar arasındaki farkların
kaynaklarına ilişkin bilgi, iki faiz arasındaki farklılığın nedenlerini ortaya çıkarmak,
hangi maliyet kalemlerinin bu farka neden olduğunu tespit etmek ve fark yaratan
bu maliyet kalemlerinin takas komisyonlarında içerilip içerilmediğini saptamak 1160
amacıyla istenmiştir. Kredi kartı faizlerine eklenen, örneğin batak maliyetleriyle
ilgili bir risk priminin takas komisyonlarına eklenmesi, bankaların bu riski hem
işyerlerinden hem de kredi kartının kredi imkanlarını kullanan kart hamillerinden
çıkarmasına neden olacaktır.

1999 yılından itibaren kredi kartı alışveriş faizleri ile ferdi/taşıt kredisi faizleri
arasındaki farkın kredi kartı faizi lehine arttığı görülmektedir. Bankalar, kredi kartı
alışveriş faizlerinin ferdi ya da taşıt kredisi faizlerinden farklı olmasının nedenini,
kredi kartı ile tüketiciye sağlanan kredinin kefilsiz verilmesi ve bunun gibi başka
nedenlere bağlamaktadırlar. 1170

05-43/602-153

28
Birçok bankanın ankete verdiği cevapta da dile getirdiği gibi, faiz farklarının
yüksek olmasının nedeni, kredi kartının yüksek batak riski ve diğer operasyonel
maliyetlerin toplam kredi kartı alışveriş faizi içindeki payının artmasıdır. Bankalar
tarafından ankette yer alan, kredi kartı ve bireysel kredi faizleri arasındaki
farkların neden kaynaklandığı sorusuna hemen hemen bütün bankaların verdiği
ortak cevap kredi kartlarında riskin yüksek olmasıdır.

Öte yandan ihraççı banka, operasyonel maliyetleri takas komisyonu aracılığıyla
kabulcü bankalardan ve dolayısıyla üye işyerlerinden almaktadır. Bu durumda, 1180
müşteri acziyle ilgili batak maliyetleri hem kredi kartı faizleri aracılığıyla
müşterilerden, hem de ortak olarak belirlenen takas komisyonları aracılığıyla üye
işyerlerinden alınmış olmaktadır. Diğer taraftan operasyonel maliyetler arasında
yer alan en önemli maliyet kalemlerinden birisi batak maliyetleridir. %0,709 olan
toplam operasyonel maliyetlerin %0,263’lük kısmı batakla ilgili maliyetlerden
kaynaklanmaktadır. Bu maliyet kaleminin yukarıda açıklanan nedenlerle, takas
komisyonundan çıkartılması, üye işyerlerinden bankalara yapılan haksız bir gelir
transferinin önüne geçilmesi gerekmektedir.

I.6.1.3. BKM Tarafından Benimsenen Son Formüle (McKinsey Raporu) 1190
İlişkin Değerlendirme

Soruşturma sürecinde BKM tarafından, özel bir danışmanlık şirketine, takas
komisyonunun nasıl belirlenmesi gerektiğine dair bir çalışma hazırlatılmıştır. Söz
konusu çalışmada takas komisyonunda dünya düzenlemeleri, hangi maliyet
kalemlerinin ne kadarının takas komisyonuna katılması gerektiği ve birtakım
kalemlerin nasıl hesaplanması gerektiği konusunda açıklamalara yer
verilmektedir.

Çalışmanın kapsamı: Yapılan çalışmalarda BKM üyesi tüm bankalardan veriler 1200
toplanmış, bu veriler bankaların takas cirolarına göre ağırlıklandırılarak takas
komisyonuna katılmıştır. Alınan veriler, firma tarafından gözden geçirilmiş, bazı
bankalardan gelen bilgilerin diğerlerinden çok farklı olduğunun tespit edildiği
durumlarda veriler bankalara tekrar sorulmuştur. Firma tarafından verilerin elde
edilmesinde ve düzeltilmesinde maliyetleri düşük çıkartmaya yönelik bir tutum
izlendiği ifade edilmektedir.

Türkiye kartlı ödeme sistemleri pazarının gelişmişliği: Çalışmada kredi kartı
pazarları gelişmişlik açısından 3 seviyeye ayrılmış, Türkiye pazarı ise 2. seviyeye
konulmuştur. Buna göre Türk kartlı ödeme sistemleri pazarı henüz 1210
olgunlaşmamış olduğundan üye işyeri faydalandığı hizmetlerin maliyetine katkıda
bulunmak durumundadır. Olgunlaşmış pazarlarda ise üye işyerinin ihraççı
tarafından karşılanan hizmetlerin sadece kendisi ile ilgili kısmına katkıda
bulunması gerektiği ifade edilmektedir.

Çalışmada yapılan gelişmişlik seviyesi derecelendirmesinde nelerin kriter olarak
kullanıldığı açıkça ifade edilmemekle birlikte, BKM ve firma yetkilileri tarafından,
05-43/602-153

29
kart kullanım hacmi ve kişi başına kart sayısı gibi istatistiklerin kullanıldığı ifade
edilmiştir. Buna göre Türkiye’de kredi kartı kullanımı Avrupa ülkeleriyle
karşılaştırıldığında düşük kalmakta ve bu sebeple Türkiye, henüz tam olarak 1220
olgunlaşmamış bir pazar durumunda bulunmaktadır.

Sadece kredi kartı sayılarının gelişmiş ülkelerdeki ile karşılaştırarak yapılan bir
gelişmişlik seviyesi değerlendirmesi Türkiye açısından yanıltıcı olacaktır. Zira
Türkiye’de kişi başına milli gelir, karşılaştırmanın yapıldığı gelişmiş ülkelerle
karşılaştırıldığında oldukça düşük seviyede kalmaktadır. Harcama gücü düşük,
düzenli gelire sahip olmayan geniş bir halk kesiminin bulunduğu ülkemizde, kredi
kartı sahipliğinin örneğin Birleşik Krallık’ta olduğu kadar yaygın olmasının
beklenmemesi gerekmektedir. Daha sağlıklı bir karşılaştırma, örneğin toplam
tüketici harcamaları içindeki kredi kartı harcamalarının oranı kullanılarak 1230
yapılabilir.

Burada yapılan değerlendirme, kart hamili kesiminin, takas komisyonları aracılığı
ile teşvik edilip edilmemesine yönelik ise, iktisadi bir yaklaşımla bir kartlı ödeme
ağının işlemesi açısından teşviklerin rolünü ele almak gerekmektedir. Bir kartlı
ödeme ağının kuruluş aşamasında örneğin kart hamili tarafının ağa katılmaktan
sağladığı yarar, ağa katılmanın maliyetini karşılamayabilir. Ancak ağ belirli bir
büyüklüğe ulaştığı zaman, yarar maliyetten fazla olacaktır. Bu durumda ağın bu
büyüklüğe ulaşması için katılımdan zarar gören tarafın teşvik edilmesi gerekebilir.
Takas komisyonunun asıl fonksiyonu da, olgunluk aşamasına ulaşmamış bir 1240
kartlı ödeme sisteminin büyümesi için üye işyerlerinden kart hamillerine bir gelir
transferi yapmaktır. Bu nedenle takas komisyonu seviyesi açısından kart
kullanım istatistiklerinden ziyade kartlı ödeme ağının artık kart hamillerinin
maliyetini karşılayacak gelişmişliğe ulaşıp ulaşmadığının değerlendirilmesi
gerekmektedir.

Maliyet Kalemleri: Firma, Türk kredi kartı pazarının gelişmemişliğine yönelik
varsayımlardan hareketle, takas komisyonunun hesaplanmasında aşağıdaki
tabloda beyaz bölümde yer alan maliyet kalemlerinin kullanılması gerektiğini, gri
bölümdekilerin ise hesaplamaya katılmaması gerektiğini savunmaktadır. 1250

Tablo-1

Maliyet Kalemi İşyerine olan fayda
Fonlama İşyerini artık müşterisini fonlama durumunda bırakmaması
Batak (charge card kısmı) İşyerine ödeme güvencesi vermesi ve kart sahibi riskini ortadan kalkması
Müşteri hizmetleri ve tahsilat
Müşteriye ödeme güvencesi ile ilgili hizmetlerin
sağlanması ve tahsilat yükünü işyerinden alarak
ödemeyi güvence altına alması
Otorizasyon İşyerine ödeme güvencesi vermesi
05-43/602-153

30
Switch/routing/hesaplaşma İşyerine ödeme güvencesi vermesi
Dolandırıcılık Dolandırıcılık durumunda işyerine ödeme güvencesi vermesi ve işyerinin tahsilat riskini azaltması
Harcama itirazı İşyerine iade/ters ödeme hizmeti sunması
Batak (kredi kısmıyla ilgili) Yok, verilen hizmet issuer’ın bireysel kredi ürünüyle ilgili
Müşteri hizmetleri ve tahsilat (kredi
kısmıyla ilgili)
Yok, verilen hizmet issuerların bireysel kredi ürünüyle
ilgili
Kart basım ve hesap açma Dolaylı fayda, kart kullanılsın ya da kullanılmasın issuance işinin temel ürün maliyetleridir
Kart ve hesap bakım Dolaylı fayda, kart kullanılsın ya da kullanılmasın issuance işinin temel ürün maliyetleridir
Promosyon, pazarlama ve loyalty
programları
İşyerine olan faydanın belirlenmesi/ölçülmesi ve
değişken banka stratejileri nedeniyle ortalama bir
değer belirlemek zordur.


Firmanın çalışmasından önce kullanılan takas komisyonları da hemen hemen
aynı maliyet kalemlerinin kullanılması ile hesaplanmıştır.

Maliyet Kalemi Eski Oran Yeni Oran
Batak 0,105 0,263
Müşteri hizmetleri ve tahsilatlar 0 0,305
Otorizasyon 0,113 0,052
Switch/routing/hesaplaşma 0,160 0,026
Dolandırıcılık 0,139 0,043
Exception file 0,177 0,003
Harcama İtirazı 0,033 0,017
Toplam 0,727 0,709

Yukarıdaki tablodan, batak maliyetlerinde daha önceki hesaplamalara göre 1260
artışlar olduğu anlaşılmaktadır. Firma tarafından verilen bilgilere göre batak
maliyetlerindeki artışın nedenleri şu şekilde sıralanabilir:

Kart pazarının ödememe riski daha yüksek orta gelirli müşteri segmentlerine
nüfuz etmeye başlaması,

Tüketici kredi hacimlerinin, kredi kartları dahil artış göstererek, finansal olarak
aktif olan grubun daha çok borçlanmasına, dolayısıyla ödeme riskinin artmasına
yol açması,
1270
İşsizliğin artması,
Zararların kredi kartı alışveriş hacmindeki artışları takip etmesi.
05-43/602-153

31
Gerçekten de, bankalar kredi kartı tabanlarını yaygınlaştırmak için pazarlamaya
geniş bütçeler ayırmakta ve agresif satış stratejileri ile kart hamili sayısını
arttırmak istemektedirler. Bu da, firma tarafından bahsedilen riski yaratmakta ve
batak maliyetlerini arttırmaktadır.

Kart hamilinin aczinin neden olduğu batak maliyetlerinin takas komisyonuna
katılmaması gerekmektedir. Danışmanlık firması tarafından BKM’nin daha önceki
çalışmalarından farklı bir yaklaşım getirilerek batak, ödeme hizmeti (charge card) 1280
ve kredi hizmetiyle ilgili olarak ikiye ayrılmıştır. Böylelikle batak maliyetlerinin bir
kısmı kredi kartının ödeme hizmetine, bir kısmı da kredilendirme hizmetine
atfedilmiş olmaktadır. Batak maliyetinin ödeme hizmetine atfedilmesi gereken
kısmını bulabilmek içinse, TCMB tarafından tutulan toplam kredi kartı bakiyesi
içinde yeni bakiyenin oranı verisi kullanılmıştır ki, bu da 2004 yılı Haziran ayı için
%58’dir. Oysa batak maliyetlerinin kredi kartının ödeme hizmetiyle herhangi bir
ilgisi bulunmamaktadır. Zira ödenmeyen bir kredi kartı bakiyesine önce banka
tarafından faiz işletilmekte; tahsil edilememesi durumunda ilgili kart hamili için
takip süreci başlamaktadır. Bu süreçte yüksek faizlerle elde edilen gelirler kart
ihraççısı bankanın gelirleri olduğu gibi ödememeden kaynaklanan zararlar da 1290
ihraççı bankaya ait olmalıdır. Sonuç olarak, ödememe ile ilgili hiçbir batak
maliyetinin takas komisyonu oranlarına yansıtılmaması gerekmektedir.

Öte yandan daha önceki çalışmada bulunmayan “Müşteri hizmetleri ve
tahsilatlar” kaleminin de bu çalışmada operasyonel maliyetleri oluşturan kalemler
arasına katılmış olduğu görülmektedir. Bu maliyet kalemi daha önceki
çalışmalarda başka kalemler altına dahil edilmiş olan çağrı merkezi, kayıp çalıntı
bildirimi gibi kalemleri içermektedir.

Fonlama maliyetleri: Maliyet çalışmasını yapan danışmanlık firması tarafından 1300
kredi kartıyla yapılan alışverişlerde ortaya çıkan maliyetlerle ilgili bir takım
hesaplamalar yapılması yoluyla fonlama maliyetleri hesaplanmıştır. Bu
hesaplamada öncelikle zamanında ödenen ve ödenmeyen kredi kartı bakiyeleri
ayrıştırılmış ve her iki tür bakiyenin ortalama fonlama gün sayısı ve kredi kartı ile
yapılan alışveriş içindeki oranları hesaplanmıştır. Bankalardan alınan verilerle
zamanında ödenen bakiyenin fonlama gün sayısı 27,2; zamanında ödenmeyerek
faiz işletilen bakiyenin fonlama gün sayısı ise 17,5 olarak hesaplanmıştır.

Ortalama fonlanan gün sayısını bulmak içinse zamanında ödenen (27,2 gün
fonlanan) ve ödenmeyerek faiz işletilen (17,5 gün fonlanan) bakiyelerin toplam 1310
kredi kartı bakiyesi içindeki oranlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Takas komisyonu
çalışmasında bu oranların bulunabilmesi için birtakım varsayımlar yapmak ve bir
model oluşturmak gerektiği, zira eldeki verilerden bu oranların doğrudan
bulunamayacağı bildirilmektedir. Danışmanlık firması tarafından oluşturulan
modelde, herhangi bir anda mevcut olan toplam kredi kartı bakiyesi aşağıdaki
şekilde 5 parçaya bölünmüştür.
Şekil-5
05-43/602-153

32
tümü ödenecek yeni kredi
kartı hacmi
yeni kredi kartı hacminde
gelecek dönemlere ait
taksitler
faizlendirilecek yeni kredi
kartı hacmi
geçmiş dönemden
sarkan gelecek taksitler
geçmiş faizlendirilmiş
bakiye(faiz ücretleri
dahildir)
e a
bc
d

Tümü ödenecek yeni kredi kartı hacmi (a): Kredi kartı bakiyesi içinde en son aya
ait olan ve tamamı ödenerek faiz işletilmeyen miktarı temsil etmektedir. 1320

Yeni kredi kartı hacminde gelecek döneme ait taksitler (b): Kredi kartı ile yapılan
yeni, yani son aya ait harcamalar içinde ileride ödenecek taksitleri temsil
etmektedir. Bu, kredilendirme yapılan mevduat değildir. Son zamanlarda artan
taksitli kart uygulaması ile ortaya çıkan ileride ödenmesi gereken taksit
miktarlarıdır. Burada taksitli işlemlerin tamamıyla takassız (on-us) olarak
yapıldığına dikkat edilmelidir.

Faizlendirilecek yeni kredi kartı hacmi (c): Yeni kredi kartı mevduatı içinde
zamanında ödenmeyerek faiz işletilen kısmı temsil etmektedir. 1330

Geçmiş dönemden sarkan faizler (d): Geçmiş dönemde yapılmış taksitli
alışverişlerin ilerde yapılacak kısmını temsil etmektedir.

Geçmiş faizlendirilmiş bakiye (e): Geçmişte yapılan alışverişlere ait, ödenmeyen,
bu nedenle de faizlendirilmiş bakiyedir.

Modelleme sonucunda kredi kartı bakiyesi içinde ayrı ayrı beş kalemin
hesaplanan oranları şu şekildedir: (a) %45, (b) %7, (c) %6, (d) %15, (e) %27.
1340
Ancak model ile hesaplanan takas komisyonu oranı olduğuna göre ve taksitli
alışverişlerin tamamı takassız gerçekleştiğine göre, modelde bu işlemlerin takas
komisyonlarına dahil edilmesinin herhangi bir anlamı bulunmamaktadır. Taksitli
05-43/602-153

33
işlemlerin maliyetlerinin takas komisyonu oranlarına katılması, her bankanın
kendine özgü takassız işlem maliyetinin bankalar arasında takas komisyonuna
dahil edilmesi anlamına gelmekte olup takassız işlemlerin takaslı işlemler
üzerinde bir rekabet baskısı yaratarak takas komisyonlarını aşağıya çekmesinin
önüne geçmektedir. Bu nedenlerle takas komisyonu formülasyonlarında fonlama
maliyetinin takassız işlemleri hesaba katmadan hesaplanması gerekmektedir.
1350
Fonlama maliyetinin hesaplanmasında eski çalışmalardan farklı olarak TRLİBOR
faizleri kullanılmaktadır. Daha önce BKM tarafından yapılan çalışmalarda
kullanılan faiz oranları TCMB tarafından belirlenen gecelik faiz oranları idi.
TCMB’nin uygulamakta olduğu gecelik faiz oranları 8.9.2004 tarihi itibarıyla
%20’dir. Buradan hesaplanması gereken fonlama maliyeti, eğer fonlama gün
sayısının doğru olduğu kabul edilirse,
43,1%
365
1,26*20%

olarak hesaplanmalıdır.

Operasyonel maliyetlerden batak maliyetlerinin çıkarılmasından sonra kalan oran
%0,709-%0,263 = %0,446’dır. Bunun fonlama maliyeti ile toplanmasından elde
edilecek takas komisyonu oranı %1,876’dır. Diğer bir deyişle, danışman firmanın 1360
kullandığı bütün modeller ve fonlama maliyeti kısmında yapılan varsayımlar
doğru bile kabul edilse ortaya çıkan oran danışman firmanın önerdiği %2,424’ten
oldukça düşük kalmaktadır.

Öte yandan, McKinsey tarafından yapılan araştırmada kullanılan verilerin
bankalar tarafından dürüst olarak bildirilmesini garanti edecek herhangi bir neden
bulunmadığı gibi, danışman firmanın çalışmasından da anlaşıldığı üzere
bankaların söz konusu verileri kendi bünyelerinde doğru olarak tuttukları yönünde
şüpheler bulunmaktadır. Danışman firmanın sunduğu raporda yer alan, “Maliyet
kalemlerinin hesabından kullanılan parametrelerin çoğu bankalardan alınan 1370
tarafımızdan tanım ve kapsamı teyit edilmiş ama doğruluğu kaynağında teyit
edilmemiş bankaların beyan ettikleri verilere dayanmaktadır. Bunlara ek olarak
TCMB ve BKM verileri de kullanılmıştır. Bu verilerin toplanma ve kalite kontrol
metodu dökümanın ilerleyen bölümlerinde ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Bu
verilerin toplanmasında bankaların genel olarak bilgi/işlem ve üst yönetim
maliyetlerini ölçmede sorun yaşadıkları izlenmiş, bu konuda maliyetleri düşük
gösterecek şekilde tutucu davranılmıştır. Tüm bankaların maliyetlerini
saptırabilecek sistematik bir etken var ise, etkisi bilinmelidir.” ifadesinden de
görüldüğü gibi verilerin ve yapılan takas komisyonu hesaplamasının bankaların
bizzat tedarik ettiği ve doğruluğu denetlenmemiş olan verilere dayandığı 1380
anlaşılmaktadır. Bu çalışmanın yetkili bir kamu kuruluşu veya özel mali
danışmanlık kuruluşu tarafından yapılması, sağlıklı bir takas komisyonu
hesaplaması için büyük önemi haizdir.




05-43/602-153

34
I.6.1.4. BKM Tarafından Belirlenen Formüller Uyarınca Belirlenen Takas
Komisyonu Uygulamalarının Sonuçlarının Değerlendirilmesi
1390
Takas komisyonu formülünün belirlenmesinde kullanılması gereken formül
gerçek fonlama maliyeti ve gerçek operasyonel maliyetlerden oluşmalıdır. Bu
şekilde ağ endüstrisi şeklinde çalışan yapının, gerçek maliyetlerin paylaşımı
esasına göre işlemesi mümkün olacaktır. Ancak bu oranın bulunmasına yönelik
BKM bünyesinde ciddi nitelikte çalışmalar soruşturma dönemine kadar
yapılmamıştır. BKM tarafından yaptırılan ve benimsenen son çalışma, sistemdeki
yapıyı en iyi analiz eden çalışma niteliğindedir. Bu çalışmanın sistemin
değerlendirilmesi bakımından şu an itibariyle ölçü alınabilecek en doğru çalışma
olduğu görülmektedir. Ancak, bu çalışmada da metodolojik yaklaşım doğru
olmakla birlikte, çalışmanın varsayımlarını oluşturan verilerin gerçek değerleri 1400
yansıttığı şüphesi bulunmaktadır. Ayrıca maliyet bazlı bir yaklaşımda, fonlama
maliyetinin yüksek tutulabilmesi için TRLİBOR oranının kullanılması ile
operasyonel maliyetlerde en büyük payı oluşturan batak maliyetlerinin formüle
yansıtılması şeklinde yanlışlar bulunmaktadır. Bu çerçevede formülde fonlamanın
hesaplanmasında daha önce de kullanılan gecelik faiz oranlarının kullanılması ve
operasyonel maliyetlerden batak maliyetinin çıkarılması gerekmektedir.

Bu kapsamda, fonlama maliyetinin doğru hesaplandığı varsayımı ile operasyonel
maliyetlerden batak maliyetinin çıkarılması halinde alınması gereken toplam
takas komisyonu tutarının ne olacağına yönelik birtakım hesaplamalar 1410
yapılmıştır. Bu hesaplamalarla, ihraççı bankaların gerçekte tahsil ettikleri takas
komisyonlarının ideal yöntemle hesaplanan oranlara göre tahsil edilmesi gereken
komisyonlardan fazla veya az mı olduğu tespit edilmektedir. Daha sonra, bu
takas komisyonları oranları, o ayki takas cirosu ile çarpılarak her ay için ihraççı
bankaların elde ettiği,
1. yukarıdaki formüle göre hesaplanan takas komisyonu,
2. yukarıdaki formülden batak maliyetinin çıkarılması ile hesaplanan takas
komisyonu,
3. tahsil edilen gerçek takas komisyonları
ve bunların arasındaki farkların toplamı hesaplanmıştır. 1420

Bu farklar daha sonra enflasyon verileri kullanılarak şimdiki değerlerine
getirilmiştir. Buna göre, 1998 yılının başından 2004 yılı sonuna kadar, takas
komisyonu bataksız olarak
20,073,0_25
365
_
 gün
faizovernight
formülü ile
hesaplanan orana göre tahsil edilse idi (………………………) TL tahsil edilmesi
gerekirken, bundan (……………………) TL daha az olan (……………- ………..)
TL tahsil edilmiştir.

Bu çerçevede, takas komisyonu oranının sadece fonlama maliyetinden oluştuğu
ilk yıllarda tahsil edilen toplam takas komisyonu genel olarak operasyonel 1430
maliyetleri de katılarak hesaplanması gerekli takas komisyonlarına göre düşük
kalmış, operasyonel maliyetlerin de hesaba katılmasıyla birlikte, trend tam tersine
05-43/602-153

35
dönmüştür. Buna rağmen günümüz değerleri ile daha düşük bir oranda oluşması
gereken takas komisyonu tutarının altında sonuç çıkması kriz dönemlerinde
öngörülemeyecek oranda yükselen fonlama maliyetlerinin takas komisyonu
oranına yansıtılamamasından kaynaklanmıştır. Şubat 2001 krizi döneminde
oluşan eksik komisyon tutarı, alınan tüm fazla komisyonları bertaraf etmekte ve
toplam sonucu, uygulanan komisyonlarla alınan tutarların eksik oluştuğu
noktasına getirmektedir. Ancak son yıllarda ihraççı bankaların elde ettiği takas
komisyonu, bu incelemede uygulanması gerektiği öngörülen batak içermeyen 1440
takas komisyonu oranına göre yüksek kalmaktadır.

Sonuç olarak, takas komisyonu formülünün nesnel ve şeffaf bir formülle
hesaplanması bakımından sorunlar bulunmasına karşın, ekonomik anlamda
uygulanan formülden toplamda bir zarar oluşmamıştır. Ayrıca, bankacılık
sektörünün operasyonel maliyetleri gerçek anlamda işlemlerinde kullanmaması
nedeniyle fonlama sistemindeki çarpık yapı operasyonel verimsizliği de
beraberinde getirmekte, bu iki konu etkileşim içinde olmaktadır.

I.6.1.5. İnceleme ve Değerlendirmesi Yapılan Ekonomik Konular 1450

İnceleme ve değerlendirmesi yapılan ekonomik konular bakımından ulaşılan
sonuçlar şunlardır:

- Kredi kartı ile ödeme hizmetleri pazarında uygulanan takas komisyonu sistemi
ve kurulan ağ yapısı bir ağ endüstrisi niteliğindedir.
- Ülkemizdeki sistemin işleyişi için takas komisyonu oranının bir ağ yapısı
içerisinde birlikte oluşturulması gerekmektedir.
- Oluşturulacak formülün gerçek fonlama maliyetleri ile gerçek operasyonel
maliyetleri içermesi gerekmektedir. 1460
- Oluşturulan bu oranların kamu organlarınca düzenlenmesi ve denetlenmesi
gerekmektedir. Ancak bu denetim Rekabet Kurumu incelemesine kadar
yapılmamıştır.
- Ülkemizde ağ yapısı BKM bünyesinde oluşturulmakta ve takas komisyonu
oranları sistem içerisinde belirlenmektedir. Yapılan belirleme takas
komisyonunun tarihsel süreç içerisinde, ilk dönemlerde herhangi bir formüle
dayalı olmaksızın standart oranlar şeklinde belirlendiği yönündedir.
- 1998 yılından itibaren ilk formül belirlemesi yapılmıştır. Bu formül sadece
fonlama maliyetlerini içermektedir. Operasyonel maliyet kalemlerini içermeyen
söz konusu formülün uygulanma döneminde takas komisyonları eksik ödenmiştir. 1470
- 2000 yılından itibaren uygulanmak istenen formülde fonlama oranının
hesaplanması ile operasyonel maliyetlerin hesaplanmasında gerçek rakamlara
dayanmayan anket çalışmaları ile komisyonlar belirlenmiştir.
- Yürütülen soruşturma süreci ile gündeme gelen 2004 yılı BKM çalışması, bu
konuda yapılan en ciddi çalışma niteliğindedir. Ancak formülün içeriğinde yer
05-43/602-153

36
alan gerçek fonlama oranı ile gerçek operasyonel maliyetlerin belirlenmesinde
kullanılacak verilerin doğruluğu bakımından denetim eksikliği bulunmaktadır.
Ayrıca formülde önerilen fonlamaya esas faiz kriterinin gecelik (overnight) faizler
olarak kullanılması gerekmekte ve operasyonel maliyetler içerisinden batak
maliyetlerinin çıkarılması gerekmektedir. 1480
- İdeal formülün saptanabilmesi için gerçek fonlama gün sayısı ile gerçek
operasyonel maliyetlerin doğrulanmış verilerle çıkarılması gerekmektedir. Ancak
mevcut şartlarda verilerin denetim ve gözetimi yapılamadığından, sağlıklı oranın
saptanması imkanı bulunmamaktadır.
- Takas komisyonu oranının formüle dayalı olarak belirlenmesindeki tarihi süreç
incelendiğinde, toplamda uygulanması gerekenden fazla bir komisyon tutarı
bulunmadığı, dolayısıyla toplamda bir zarar oluşmadığı saptanmaktadır. Bu
durum kriz dönemlerinde oluşan büyük zararların bankalar bünyesinde kalarak
yansıtılamaması nedeniyle oluşmuştur.
1490
I.6.2. Savunmaların Değerlendirilmesi

Savunmalarda ağırlıklı olarak, BKM tarafından yapılan uygulamanın sistem
olarak faydalı yönleri dile getirilmektedir. Belirlenen komisyonun ortak olarak
belirlenmemesi halinde sistemin işleyemeyeceği ve işleme muafiyet tanınması
gerektiği belirtilmektedir.

Takas komisyonu belirlemesine yönelik savunmada, takas komisyonunun üye
işyeri komisyonunun tespitinde fazla rol almadığı, üye işyeri komisyonunun farklı
etkenlerle belirlendiği ve bu oranın tüketiciye yansımadığı ifade edilmektedir. 1500
Takas komisyonu, üye işyeri komisyonunu oluşturan maliyet kalemleri
arasındadır; bu durum Chakravorti ve Shah tarafından takas komisyonunun “üye
işyeri komisyonları için bir taban fiyat (price floor)”7 oluşturduğu ve “rekabetçi bir
kabulcü pazarında üye işyeri komisyon oranlarının takas komisyon oranlarına
yaklaşık olacağı, takas komisyonunun üye işyeri komisyon oranlarının %67’si
oranından %100’üne yaklaşacağının tahmin edildiği ve takas komisyonlarındaki
artışın işyeri komisyonlarında da artışa yol açacağı” şeklinde ifade edilmiştir.
Dolayısıyla, üye işyeri komisyon oranlarının takas komisyonu oranlarının çok
altındaki düzeylerde belirlendiği savunması yerinde değildir. Kabulcü ve ihraççı
konumunda olan bankalar, işyerlerine uyguladıkları komisyon oranlarını kendi 1510
POS’lerinden kendi kartlarının geçirilmesi ve diğer bankaların kartlarının
geçirilmesi durumları için ayrı ayrı uygulamaktadırlar. Bankalar, takasa konu
olmayan takassız (on-us) işlemlerde genellikle takas komisyonu oranından düşük
seviyede üye işyeri komisyonu uygulamaktadır. İhraççı ve kabulcü bankaların
farklı olduğu takasa konu işlemlerde ise bankalar, üye işyeri komisyonunu takas
komisyonunun üzerinde belirlemektedirler. Dolayısıyla takas komisyonu
oranlarının üye işyerine ve tüketiciye yansımadığı iddiası da dayanaksız
kalmaktadır.

7 Chakravorti, S. and Shah, A. (2001) “A Study of the Interrelated Bilateral Transactions in Credit Card Networks”,
Emerging Payments Occasional Paper Series, Federal Reserve Bank of Chicago, s.17.
05-43/602-153

37
Takas komisyonu belirleme yöntemine ilişkin savunmada, yapılan çalışmalardan
sonuç alınamadığı, bu nedenle salt matematiksel bir formül yerine piyasa 1520
şartlarında bir oranın belirlenmesi gerektiği ifade edilmektedir. BKM Ana
Sözleşmesinin 3.e. maddesinde “takas hizmetinden yararlanacak olan kuruluşlar
arasında uygulanacak takas komisyon oranını belirlemek” BKM’nin maksat ve
iştigal konuları arasında sayılmıştır. Dolayısıyla BKM Yönetim Kurulu tarafından
takas komisyonunun belirlenmesine yönelik herhangi bir karar, hem ihraççılık
hem kabulcülük düzeyinde pazardaki fiyat rekabetini etkilemektedir. Bu
çerçevede objektif kriterlere dayalı, formül bazında bir takas komisyonu oranı
belirlenmesinin BKM açısından bir zorunluluk olduğu değerlendirilmektedir. BKM
yapısında ihraççı ve kabulcü bankaların yer alması denge sağlayıcı olarak
gözükse de; piyasaya doğrudan etkileri olan takas komisyonu oranının objektif, 1530
gerekli maliyetleri içeren bir formül bazında belirlenmemesi, BKM Yönetim
Kurulunda temsil edilen bankaların çıkarları doğrultusunda belirleme yapılmasına
neden olacaktır.

Takas komisyonu oranının BKM tarafından belirlenmesi, kartlı ödeme
sistemlerinin işleyebilmesi için bir zorunluluk ve alternatifi olmayan bir uygulama
olarak değerlendirilmemektedir. Takas komisyonu oranının birlikte belirlenmesi
yerine, bankalar bu oranı kendi aralarında yapacakları ikili anlaşmalarla
belirleyebilirler. Takas komisyonu olmaması halinde kart ihraç edilmeyeceği
iddiası yerinde değildir; çünkü bu tür bir sistem takas komisyonu oranı olmadan 1540
da işleyebilecektir. Bankalar arasında ortak fiyat tespiti olmaması halinde, en
azından teoride alternatif yöntemler bulunmaktadır; örneğin ihraççı bankalar
maliyetlerini kısmen veya tamamen kart hamillerine yansıtabilirler.

Takas komisyonu oranları, kabulcü bankalar açısından bir maliyet unsurudur ve
üye işyeri komisyonları yoluyla üye işyerlerine; üye işyerleri tarafından da fiyatlar
yoluyla tüketicilere yansıtılmaktadır. Dolayısıyla takas komisyonunun üye
işyerlerine ve tüketicilere yansıtılmadığı iddiasının yerinde olmadığı
değerlendirilmiştir. İhraççı ve kabulcü bankanın aynı olduğu kartlı işlemlerde üye
işyeri komisyonu, işlem takasa konu olmadığı için takas komisyonu oranının 1550
altında belirlenebilmektedir. Zira TABGİS tarafından gönderilen verilerden de
takassız işlem ve takasa konu olan ödemeler arasında farklılık bulunduğu
görülmektedir.

Takas komisyonu oranının belirlenmesi, BKM Ana Sözleşmesinin 3(e)
maddesinde BKM’nin maksat ve iştigal konuları arasında sayılmıştır. BKM
Yönetim Kurulu’nda temsil edilen bankalar -ki bunlar pazarın yaklaşık %80’ini
oluşturmaktadır- hem kart ihraççısı hem de kart kabulcüsü konumundadır. Takas
komisyonu, ihraççının veya kabulcünün maliyet ve gelirlerinin bir kısmını
belirlediği için; bankalar arasında ortak bir takas komisyonu oranı belirlenmesi, 1560
ihraççılık ve kabulcülük seviyesinde fiyat rekabetini etkilemektedir. İhraççı
bankalar, kabulcü bankalara verdikleri hizmetlerin karşılığı olarak bireysel bir fiyat
politikası izleyememektedir. Ayrıca takas komisyonu üye işyeri komisyon
oranının taban fiyatını oluşturduğu için, üye işyeri bakımından da önemli bir
05-43/602-153

38
maliyet unsurudur. Bu çerçevede BKM Yönetim Kurulu tarafından Şirket Ana
Sözleşmesinin içerdiği yetki çerçevesinde takas komisyonu oranının belirlenmesi
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi çerçevesinde fiyat tespiti içeren bir teşebbüs
birliği kararı niteliği taşımakta ve uygulama Kanun’a aykırılık teşkil etmektedir.

Bu çerçevede savunmada belirtilen BKM faaliyetlerinin rekabet ihlali yaratmadığı 1570
şeklindeki görüşlerin kabul edilmesi imkanı bulunmamaktadır.

Savunmalarda belirtilen diğer bir husus, bankaların kamu hizmeti gören
kuruluşlar olduğu ve BKM’nin kar amacı gütmediği için kar maksimizasyonu
amacı güden bir kartel olmadığıdır. Bankaların da, Türkiye’de faaliyet gösteren
diğer birçok teşebbüs gibi Türkiye ekonomisine katkı yaptıkları, bu nedenle de
kamu yararına çalıştıkları konusunda bir şüphe bulunmamaktadır. Bankalar,
faaliyetleriyle yatırım finansmanı sağlamakta, ekonomik büyüme için kaynak
yaratmakta, ayrıca istihdama katkıda bulunmaktadırlar. Bununla birlikte
bankaların ekonomiye yaptıkları bütün bu katkılar, faaliyetlerinin 4054 sayılı 1580
Kanun kapsamında olmamasını gerektirmemektedir. Soruşturma konusu olayda
incelenen ortak takas komisyonu uygulaması da, 4054 sayılı Kanun kapsamında
incelenmesi gereken bir uygulamadır.

Savunmalarda ayrıca Rekabet Kurumu’nun fiyat regülatörü olarak hareket ettiği
belirtilmiştir. Ancak Avrupa Komisyonu uygulamasına paralel şekilde Kurulumuz
tarafından muafiyet koşullarıyla takas komisyonunun içeriğine müdahale edilmesi
gerekmektedir. Zira takas komisyonu oranı, aynı piyasada faaliyet gösteren BKM
üyesi kuruluşlar arasında fiyat belirlemeye yönelik bir anlaşma niteliğindedir. Bu
komisyon, genellikle üye işyeri anlaşması yapan banka/kuruluşların işyerlerinden 1590
talep ettiği üye işyeri komisyonunun da asgari düzeyidir. Bu çerçevede Rekabet
Kurumu, fiyat regülatörü olarak hareket etmemekte; mevcut düzenleme
boşluğundan da faydalanan banka/kuruluşların BKM’de birararaya gelerek kart
kullanımını ve kart hamillerine sunulan çeşitli avantajları sübvanse edecek
şekilde fiyat belirlemesine engel olmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla sistemin
işleyişi bakımından gerekli olması nedeniyle, takas komisyonu uygulamasına
4054 sayılı Kanun kapsamında muafiyet tanınmasının hangi koşullarla mümkün
olacağı değerlendirilmektedir.

Savunmalarda batak maliyetinin takas komisyonuna ilave edilmesi gerektiği iddia 1600
edilmiştir. Ancak kredi kartı faiz oranları, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de
ihtiyaç kredisi, konut kredisi, taşıt kredisi gibi tüketici kredisi türlerine göre
oldukça yüksek seviyede belirlenmektedir. Kredi kartı faiz oranlarının yüksek
belirlenmesinin nedeni, bankalar tarafından kredi kartlarının teminatsız ve riskli
krediler olarak belirtilmektedir.. Dolayısıyla %58 oranındaki yeni işlemden takas
komisyonu aracılığıyla batak maliyeti tahsil edilmesine gerek bulunmamaktadır;
çünkü bu yeni işlemler ödenmediği takdirde hesap kesim tarihinden itibaren bu
tutarlara oldukça yüksek oranlarla faiz işletilmektedir. Ayrıca kart sahiplerinin
batağa sebep olma olasılıklarının takas komisyonuna yansıtılması, ödememe
durumunda faiz oranları ile tahsil edilen borçların tekrar takas komisyonuna bu 1610
şekilde yansıtılması, takas komisyonu oranının yapay olarak yükseltilmesine
05-43/602-153

39
neden olmaktadır. Bu noktada yüksek takas komisyonları ile elde edilen gelirler
sistemin aşırı kullanımı için kart hamillerine bonus, ödül, puan vb yöntemlerle
teşvik olarak sunulabilmektedir. Bu şekilde belirlenen takas komisyonu oranı,
sosyal refahı optimize etmemektedir; çünkü kart kullanan tüketiciler bu
teşviklerden faydalanırken, (özellikle işyerleri kartlı ödemelerde müşterilerinden
ödeme aracına göre farklı fiyat tahsil etmiyorsa) tüm tüketiciler işyerlerine yüksek
komisyonlarla yansıtılan kart kabul etme maliyetine yüksek perakende fiyatlarıyla
katlanmış olmaktadır.
1620
Savunmalarda takas komisyonundaki fonlama maliyetinin hesaplanmasında
TRLIBOR faiz oranlarının kullanılması gerektiği iddia edilmiştir. Ancak TRLIBOR
piyasası 1999 yılından beri var olmakla beraber, belli bir piyasa derinliğine
ulaşamamış, bankaların birbirlerine sağladığı limitler çerçevesinde belirlenebilen,
1 aylık süresi olması nedeniyle kullanımı az bir göstergedir ve İMKB overnight
gibi bir piyasa derinliğine ya da TCMB overnight gibi bir gösterge niteliğine sahip
bulunmamaktadır. Takas komisyon oranları ihraççı bankanın fonlama maliyetini
karşılamaya yönelik bir hesaplama yöntemi olduğundan, paranın maliyetini
yansıtan, belli bir piyasa derinliğine sahip TCMB overnight gibi önceden de
kullanılan bir göstergenin kullanılması gerekmektedir. 1630

Savunmalarda muafiyet süresinin 5 yıl olarak belirlenmesi gerektiği ileri
sürülmüştür. Şartlı muafiyetin 2 yıl için verilmesi uygundur; çünkü bu süre
sonunda bankalardan maliyet verilerinin sağlıklı bir şekilde -gerekirse kurumlar
arası işbirliğiyle- bulunmasına yönelik çalışmalar yapılması ve bu süre sonunda
daha etkin bir sonuca ulaşılması hedeflenmektedir. 2 yıl sonunda sektör iddia
edildiği gibi bir belirsizlik ortamına düşmeyecektir; çünkü 2 yıl içinde yapılacak
çalışmalarla, iddia edildiğinin aksine bu belirsizlikler azaltılacak ve takas
komisyonundaki maliyetlerin daha sağlıklı bir şekilde elde edilmesi için çeşitli
yöntemler belirlenecektir. 1640

J. GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK

BKM, ilgili pazarda faaliyet gösteren teşebbüsler niteliğinde bulunan bankaların
biraraya gelerek kurdukları anonim şirket statüsünde tüzel kişiliğe sahip bir
yapıdır. Anonim şirket yapısından farklı olarak, hissedar olmaksızın ilgili pazarda
faaliyet gösteren diğer teşebbüsler olan finansal kurumları üye olarak kabul
etmek özelliği bulunmaktadır. Yönetim Kurulu, tüzel kişiliğin karar organı olup bu
organa üye olabilmek için hisselerin %8’inden fazlasına sahip olmak
gerekmektedir. Ancak hisse devirleri ile %8’in katları şeklinde hisse oranına 1650
yükselinmiş olsa dahi her hissenin bir oyu bulunmaktadır. Yönetim Kurulu bu
yapısı ile ortak karar alınmasını sağlamak isteyen bir nevi ortak girişim karar
organı şeklinde çalışmaktadır. BKM’nin ana iştigal konusu kredi kartı ile ödeme
sisteminin işleyişine yönelik düzenlemeler ve operasyonel faaliyetlerde bulunmak
şeklinde ortaya çıkmaktadır. BKM’nin anonim şirket olarak hisse yapısı, karar
organının teşkili ve faaliyet konuları nevi şahsına münhasır özellikler
taşımaktadır.

05-43/602-153

40
BKM’nin rekabet hukuku düzenlemelerinin öznesi olarak belirlenen teşebbüs ve
teşebbüs birlikleri kapsamında değerlendirilmesinde, belirtilen özelliklerin anlam 1660
kazandığı görülmektedir. BKM’yi oluşturan ortaklar ve üyeler bankacılık
sektöründe faaliyet gösteren, ekonomik bütünlükleri içerisinde değerlendirilecek
bağımsız teşebbüsler niteliğindedirler. Bu teşebbüslerin bir araya gelerek
oluşturdukları BKM ise anonim şirket tüzel kişiliğini haiz bir teşebbüs birliği
niteliğindedir.

BKM’ye üye olmak için Türkiye Bankalar Birliği’ne Bankalar Kanunu uyarınca üye
olma zorunluluğuna benzeyen hukuki bir zorunluluk bulunmamaktadır. Ancak bir
ağ endüstrisi olarak çalışan kredi kartı ödeme sistemine girebilmek ve ilgili
pazarda faaliyet gösterebilmek için bu teşebbüs birliğine ekonomik anlamda üye 1670
olma zorunluluğu bulunmaktadır. İlgili pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin
isterlerse başka bir ağ kurmaları imkanının bulunduğunu söylemek imkanı
bulunmasına karşın, ülke içerisinde kredi kartı ile ödemeler sisteminin düzgün
işleyişi için oluşacak ağların da ortak hareket etmesini sağlayacak bir yapının
oluşması gerekecektir. Ayrıca sistemde %80’ler düzeyinde paya sahip ortaklar
tarafından kurulmuş bir yapıya, düşük pay sahibi olan üye bankaların ayrı bir
rakip çıkarmalarının ekonomik rasyonalitesi bulunmamaktadır.

BKM teşebbüs birliğinin karar organı yönetim kurulu olup, alınan kararların
uygulanması tüm ortak ve üyeler bakımından, sistemin ekonomik işleyişinin 1680
sürmesi için zorunluluk arz etmektedir. Teşebbüs birliği kararlarının alınmasında
yetkili organ olarak görülen yönetim kurulu üyelerinin, kararların uygulanması ile
doğan sonuçlardan doğrudan sorumlulukları bulunmaktadır.

BKM Yönetim Kurulu tarafından alınan kararlar, rekabet hukuku değerlendirmesi
bakımından teşebbüs birliği kararları niteliğindedir. Bu kararlar tüm ortak ve
üyelere yönelik olarak alınmakta, kararın içeriğine göre tavsiye, görüş bildirimi,
bilgi sorma şeklinde de ortaya çıkabilmektedir. Ancak soruşturma konusu olan
takas komisyonu oranlarının tespiti ve bu oranların uygulanması hususunda
alınan kararlar, sistemin işleyişi bakımından uyulması zorunlu kararlar 1690
niteliğindedir.

Rekabet hukuku uygulamasında rekabet ihlalleri, rakip konumdaki teşebbüslerin
biraraya gelerek kartel oluşturması sonucu ortaya çıkan davranışlar ve ilgili
pazarlarda hakim durumda bulunan teşebbüsün davranışları şeklinde ortaya
çıkmaktadır. Soruşturma konusu, rakip teşebbüslerin biraraya gelerek
gerçekleştirdikleri davranışlardır. BKM tarafından takas komisyonlarının
belirlenmesine dair alınan kararlarda teşebbüs birliği kararı niteliğindedir.

Takas komisyonunun ortak belirlenmesi, 4054 sayılı Rekabetin Korunması 1700
Hakkında Kanun’un 4. maddesi kapsamında yasaklanan faaliyetler kapsamında
bir teşebbüs birliği kararıdır. Bu kararların rekabeti ihlal eden niteliği, bağımsız
faaliyet göstererek kararlarını serbestçe alması gereken bankaların ikili
05-43/602-153

41
anlaşmalar yoluyla belirleyebilecekleri takas komisyonlarını, tüm sistem
içerisinde ortak bir oran şeklinde belirlemelerinden kaynaklanmaktadır.

Rakip niteliğindeki teşebbüslerin biraraya gelerek belirledikleri takas komisyonu
oranı, diğer yönüyle de kredi kartı ile ödeme hizmetleri pazarında faaliyet
gösteren bankalar açısından bir maliyet unsurunun belirlenmesi niteliğindedir.
Takas komisyonu, kredi kartı sisteminde üye işyerlerinden alınacak komisyonlar 1710
bakımından kabulcü bankalar için bir maliyet unsuru oluşturmakta, takas
komisyonunu alan ihraççı bankalar bakımından da verilen hizmetin fiyatını
oluşturmaktadır. İlgili pazarda maliyet ve fiyat olarak kabul edilebilecek olan takas
komisyonunun rakip teşebbüslerce birlikte belirlenmiş olması, 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesinin (a) bendinde belirtilen örneğe uygun olarak ihlali
anlamına gelmektedir.

Soruşturma kapsamında yapılan incelemelerde, her biri ayrı ilgili pazarlar olarak
belirlenebilecek olan sistemin üye işyeri-bankalar bölümü ile kart hamilleri-
bankalar bölümlerinde raportörlerce rekabet şartlarının düzgün işlediği tespit 1720
edilmiştir. Ancak bu durum, takas komisyonunun ortak belirlenmesi ile oluşan
rekabet ihlalini ortadan kaldırmamaktadır.

Şikayetçi tarafından dile getirilen iddialardan, bankalarca ortak takas komisyonu
belirlenmesinin rekabet ihlali niteliği taşıdığı iddiası dışında kalan iddialar,
ekonomik ve rasyonel verilerle örtüşmemektedir. Şikayetçinin talepleri, sistemin
ekonomik olarak işleyiş mantığına ters düşen taleplerdir. Kredi kartı ile ödeme
sisteminde dörtlü ilişkinin sona erdirilerek sistemin takassız tabir edilen şekilde
işlemesi anlamına gelen bu talepler, rekabet hukuku bakımından ihlal teşkil eden
olayla ilgili olmakla birlikte kendileri bizatihi ihlal teşkil etmeyen hususlardır. 1730
BKM, kartlı ödeme sistemi içinde ortak sorunlara çözüm bulmak, banka ve kredi
kartları kural ve standartlarını geliştirmek amacıyla 1990 yılında 13 kamu ve özel
Türk bankasının ortaklığıyla kurulmuştur. Kurulduğu dönemden itibaren aldığı
kararlarla kredi kartı ile ödeme sistemlerinde ortak takas komisyonu oranı
belirlemiştir.

4054 sayılı Kanun’un Geçici 2. maddesi;
“…Rekabet Kurulu, Rekabet Kurumu teşkilatını oluşturduktan sonra bu durumu
bir tebliğ ile ilan eder. İlan tarihinde var olan her türlü anlaşma ve kararlar, bu
tarihten itibaren 6 ay içinde Kurula bildirilir.” ve 1740
Rekabet Kurumu Teşkilatının Oluşturulmasından sonra Teşebbüslerin ve
Teşebbüs Birliklerinin 4054 sayılı Kanun’dan Doğan Hak ve Yükümlülüklerine
İlişkin 1997/6 nolu Tebliğ’in 3. maddesi, “Teşebbüslerin 05.11.1997 tarihinde
varolan 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamındaki her türlü anlaşma ve
eylemleri ile teşebbüs birliklerinin kararları da, 05.11.1997 tarihinden başlayarak
en geç 6 ay içinde Kurulumuza bildirilecektir.” şeklindedir.

4054 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesi, kanunu uygulayacak makam olan
Rekabet Kurumu’nun göreve başlayarak anılan tebliğ ile durumu duyurmuş
05-43/602-153

42
olmasına karşın, bu konuda bir muafiyet başvurusu ancak soruşturma evresi 1750
içinde 15.1.2004 tarih ve 220 sayıyla Kurum kayıtlarına girmiştir.

Muafiyet başvurusunda, genel olarak sistemin işleyişi aktarılmakta ve sistemin
kendisine muafiyet istenmektedir. Belirlenen oranın dayandığı formülün ancak bu
şekilde belirlenebildiği aktarılmakta ve formülün belirlenme şeklinin menfaatler
çatışmasına dayandığı için objektif olduğu ifade edilmektedir. Kredi kartı ile
ödeme sistemlerinde ortak takas komisyonu belirlenmesine rekabet hukuku
uygulamaları bakımından muafiyet tanınabilmektedir. Takas komisyonu
sisteminin kendisine muafiyet tanınabilir; ancak bu muafiyet, sistemin şu anki
işleyişinde verilen ortak formül belirlenmesinde kullanılan birimlerin düzeltilmesi 1760
ile mümkündür.

BKM tarafından yürütülen takas komisyonu belirlenmesinde kullanılan formül
yapılanmasının, denetimden geçerek doğruluğu kanıtlanmış, şeffaf ve nesnel
verilere dayanan veri setine dayanması gerekmektedir. AB Visa kararında da,
formülde kullanılan verilerin bağımsız denetimden geçen veriler olarak
saptanabilmesi için belirli bir geçiş dönemine ihtiyaç duyulmuştur. Belirlenecek
olan geçiş dönemi sonuna kadar muafiyet değerlendirmesi bakımından, BKM
tarafından danışmanlık şirketine yaptırılan son çalışma kullanılacaktır.
1770
4054 sayılı Kanun’un muafiyet başlıklı 5. maddesi ile 4. madde kapsamında ihlal
teşkil eden eylemlere muafiyet tanınması için gerekli şartları düzenlemekte ve
muafiyetin ne şekilde verilebileceğine dair yetkileri içermektedir. Kanun’un
bireysel muafiyet düzenlemesi ile ilgili hükümleri aşağıda verilmektedir.

“Muafiyet

Madde 5- Kurul, aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığı halinde ilgililerin
talebi üzerine, teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birlikleri
kararlarının 4 üncü madde hükümlerinin uygulanmasından muaf tutulmasına 1780
karar verebilir:

a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla sınırlanmaması,

Muafiyet kararları en çok beş yıl için verilir. Muafiyetin verilmesi belirli şartların 1790
ve/veya belirli yükümlülüklerin yerine getirilmesine bağlanabilir. Kurulca verilen
muafiyet süresi sona erdiğinde muafiyet şartları halen devam ediyorsa ilgili
tarafların başvurusu üzerine muafiyet kararı yenilenebilir.”

05-43/602-153

43
Muafiyet verilebilmesi için belirlenen 4 şarttan (a) ve (c) bentlerinde belirtilen
hususlar, ödeme sistemlerinde ekonomik gelişmenin sağlanması ile üye işyeri-
banka ve banka-kart hamili ilişkilerinde rekabet şartlarının ortak komisyon
belirlenmesi dışındaki şartlarının sınırlandırılmamış olması nedenleriyle
sağlanmaktadır. Ancak, (b) ve (d) bentlerinde yer alan şartların karşılanması için,
belirlenen takas komisyonunun gerçek maliyetleri içermesi gerekmekte ve 1800
sistemin işleyişinin maliyet paylaşımı esasına göre yapılması gerekmektedir.

Takas komisyonu formülünün gerçek maliyet paylaşımını yansıtacak şekilde
belirlenerek sistemin işlemesi için, fonlama maliyetinin Merkez Bankası gecelik
faiz oranı üzerinden hesaplanması gerekmektedir. Ayrıca ödeme garantisi
hizmetinin yansıtılması noktasında, sahtekarlıktan kaynaklanan ödememe
unsurunun dahil edilmesi yerinde olacakken, kart hamilinin kredibilitesinin iyi
belirlenememesi nedeniyle ihraççı banka sorumluluğunda olan ödememe riskinin
takas komisyonu aracılığıyla üye işyerine yansıtılmaması gerekmektedir. Kaldı ki,
bankalar tarafından verilen bilgilere göre, bu risk kredi kartı hamillerine yüksek 1810
faizler uygulanmasının da gerekçesini oluşturmakta; ihraççı bankaların takip
sonucunda yüksek faizlerle tazmin ettikleri bir unsurun üye işyerlerine ve
dolayısıyla tüm tüketicilere yüklenmesi anlamını taşımaktadır.

Kanun’un 5. maddesinin ikinci fıkrasında muafiyet verilmesinin belirli şartların
yerine getirilmesine bağlanabileceği hükmü yer almakta, Kurulumuzun şartlı
muafiyet verebileceği düzenlenmektedir. Anılan hüküm uyarınca BKM tarafından
uygulanmakta olan formülden, fonlama maliyetinin hesaplanmasında TCMB
tarafından belirlenen gecelik (overnight) faiz oranının esas alınması ile
operasyonel maliyetler kaleminden batak maliyeti unsurunun çıkarılarak, 1820
durumun Rekabet Kurumu’na tevsik edilmesi halinde muafiyet tanınması
gerekmektedir.

Muafiyet süresi ise şartların yerine getirildiğinin tevsik edilmesinden itibaren 2 yıl
olarak belirlenmiştir. Bu geçiş dönemi içerisinde, bankalardan anket usulünde
alınan veriler yerine bağımsız denetimden geçmiş maliyet verilerinin bulunması
ile gerçek operasyonel maliyetlerin ve gerçek fonlama miktarının belirleneceği bir
çalışma yapılması ve muafiyet süresi sonunda yeni bir değerlendirmeye tabi
tutulması gerekmektedir.
1830
K. SONUÇ

Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. hakkında 23.12.2003 tarih, 03-82/997-M sayılı
Kurul kararı uyarınca yürütülen soruşturma ile ilgili olarak düzenlenen Rapora,
toplanan delillere, sözlü savunma toplantısındaki açıklamalara ve incelenen
dosya kapsamına göre;
1- BKM’nin Yönetim Kurulu kararlarıyla ortak takas komisyonu belirlemesinin
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un kapsamında bir teşebbüs
05-43/602-153

44
birliği kararı olduğuna ve Kanun’un 4. maddesine aykırılık teşkil ettiğine
OYBİRLİĞİ ile, 1840
2- Bu nedenle BKM’nin Kanun’un 16. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca
(2005/3 sayılı Tebliğ ile değişik 2005/2 sayılı Tebliğ’e göre) takdiren asgari ceza
miktarı olan 5.800 YTL idari para cezası ile cezalandırılmasına OYÇOKLUĞU ile,
3- Kartlı ödeme sistemleri pazarının kendine özgü koşulları nedeniyle birlikte
takas komisyonu belirlenmesi faaliyetinin, bazı koşulları sağlaması halinde
Kanun’un 5. maddesi kapsamında muafiyetten yararlanabileceğine, ancak hali
hazırda uygulandığı şekliyle bu koşulların gerçekleşmediğine OYBİRLİĞİ ile,
4- Ortak takas komisyonu uygulamasına Kanun’un 5. maddesi kapsamında
muafiyet tanınabilmesi için, BKM tarafından uygulanmakta olan formülde;
fonlama maliyetinin hesaplanmasında TCMB tarafından belirlenen gecelik 1850
(overnight) faiz oranının esas alınması ve operasyonel maliyetler kaleminde
batak maliyeti unsurunun dikkate alınmaması halinde bireysel muafiyet
tanınabileceğine OYBİRLİĞİ ile,
5- Bu değişikliklerin 90 gün içinde yapılarak Rekabet Kurumu’na tevsik
edilmesine, Kurulumuzca gerekli görülen düzeltmeler yapılmadan uygulamaya
devam edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve 4054 sayılı
Kanun’un 16 ve 17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının ilgili tarafa
bildirilmesine OYBİRLİĞİ ile,
6- Muafiyetin süresinin ise şartların yerine getirildiğinin tevsik edilmesinden
itibaren 2 yıl olarak belirlenmesine OYBİRLİĞİ ile, 1860
7- Ortak takas komisyonu belirlenmesine ilişkin teşebbüs birliği kararı
niteliğindeki kararlarını süresi içerisinde bildirmemesi nedeniyle, BKM ’ye 4054
sayılı Kanun’un 16. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendi uyarınca tatbik edilmesi
gereken idari para cezasının, aynı Kanun’un 19. maddesi uyarınca zaman
aşımına uğramasından dolayı verilmesine yer olmadığına OYBİRLİĞİ ile,
8- Kredi kartı ile ödemeler sisteminin düzenli işleyişi ile ilgili olarak Bankacılık
Düzenleme ve Denetleme Kurulu’na, hazırlanan “Banka Kartları ve Kredi Kartları
Kanunu” tasarısında kredi kartı sisteminin işleyişi ile ilgili düzenleme ve
denetleme yapma yetkisinin kendilerine tanınması gerektiğine dair bir Rekabet
Kurulu görüşünün, Kanun 27 (g) ve 30 (f) maddeleri uyarınca gönderilmesine 1870
OYBİRLİĞİ ile
9- T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’na, 4077 sayılı Tüketicinin Korunması
Hakkında Kanun’un 4822 sayılı Kanun’la değişik 10/A maddesinde yer alan “mal
veya hizmetin kredi kartı ile satın alındığı durumlarda satıcı veya sağlayıcı,
05-43/602-153

45
tüketiciden komisyon veya benzeri bir isim altında ilave ödemede bulunmasını
isteyemez” şeklindeki hükmün kaldırılmasına dair Rekabet Kurulu görüşünün,
Kanun 27 (g) ve 30 (f) maddeleri uyarınca gönderilmesine OYBİRLİĞİ ile
karar verilmiştir.








































05-43/602-153

46


01.07.2005 tarih ve 05-43/602-153 Sayılı Kurul Kararı’na

KARŞI OY GEREKÇESİ


Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. Yönetim Kurulu’nun ortak takas
komisyonu belirlemesi ve belirleme işlemini belli bir formüle göre yapmasının,
rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı veya sınırlandırıcı bir etkisinin açıkça tespit
edilememesi; kamu yararı gereği, ilgili pazarın işleyişine ve kredi kartı
kullanımına dair birtakım koordinasyon tedbirlerinin zaten gerekli olduğu, bu tür
pazarlarla ilgili rekabet ihlali olarak değerlendirilmeyecek teşebbüs birliği
kararlarının hangi şartlar çerçevesinde verilmesi gerektiği konusunda “ikincil
düzenleme”lerin Kurul tarafından yapılıp kamuoyuna ilan edilmemesi, ayrıca,
esasen ihmal edilebilecek nitelikteki bazı değişiklikler yapıldığı takdirde, takas
komisyonu uygulamalarına muafiyet tanınacağı kararının da alınması sebebiyle
bu alandaki mevcut uygulamanın yetersizliğini rekabet ihlali sayarak ceza
vermenin yanlış olacağı düşüncesiyle, 4054 sayılı Kanunun 16. madde 2. fıkrası
uyarınca ceza verilmesi şeklindeki çoğunluk görüşüne katılmıyorum.








Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Kurul Üyesi









Full & Egal Universal Law Academy