Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-4-234
Karar Sayısı : 08-63/1041-401
Karar Tarihi : 12.11.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN
Mehmet Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ
B. RAPORTÖR : M. Okan ALPAY, Recep GÜNDÜZ 10
C. ŞİKAYET EDEN : Mustafa ARTAR
Bartın Üniversitesi Öğretim Görevlisi Bartın
D.ŞİKAYET EDİLEN: Bartın ili merkezli yolcu taşımacılığı yapan otobüs firmaları
E. DOSYA KONUSU: Bartın ili merkezli yolcu taşımacılığı yapan otobüs
firmalarının hizmet kalitelerinin düşük, fiyatlarının ise ortak hareket
etmeleri sonucu yüksek olduğu iddiaları.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: İlgili elektronik posta mesajında, esas olarak Bartın
ilindeki otobüs firmalarının izledikleri fiyat politikaları ve uyguladıkları fiyat
artışlarından şikâyetçi olunmuştur. Bununla beraber söz konusu mesajda
belirtilen başlıca diğer hususlar ise şunlardır: 20
- Bartın’a sefer düzenleyen otobüs firmalarının hizmet kalitesi, yolculuk süresi
gibi hususlarda yolcuların mağduriyetine yol açan uygulamaları bulunmaktadır.
- Firmaların kısa zaman aralıkları içinde uyguladıkları farklı fiyatlar ve fiyat
artırımları haksız rekabete yol açmaktadır. Bu duruma örnek olarak Bartın-
Ankara arasında uygulanan fiyatın 19.9.2008 tarihinde 22 YTL., 27.9.2008
tarihinde 25 YTL. ve aynı günün akşam saatlerinde ise 30 YTL. seviyesinde
olması gösterilebilir.
- Bartın-Ankara ve Bartın-İstanbul arası yolcu taşımacılığında, Ulaştırma
Bakanlığı tarafından Nisan 2008 tarihinde yayınlanan Tebliğ’e göre
uygulanması gereken asgari fiyatların altına inilmemektedir. Bunun ötesinde 30
aynı güzergahlar üzerinde gidiş dönüş için farklı fiyatlar uygulanması suretiyle
yolcu hakları ihlal edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 7.10.2008 tarih ve 6537 sayı ile giren
başvuru üzerine düzenlenen 6.11.2008 tarih ve 2008-4-234/İİ-08-MOA sayılı İlk
İnceleme Raporu, 7.11.2008 tarih ve REK.0.08.00.00-110/322 sayılı Başkanlık
Önergesi ile 08-63 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
08-63/1041-401
2
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da;
- Bartın ilinde faaliyet gösteren otobüs firmalarının hizmet kalitesinin yeterli
olmadığı, firma çalışanlarının bir takım keyfi uygulamaları nedeniyle yolculuk 40
süresi açısından yolcuların mağdur olduğu yönündeki şikayetlerin 4054 sayılı
Kanun kapsamında olmadığı,
- Bartın ilindeki otobüs firmalarının fiyatlarına yönelik şikayetlerine ilişkin olarak
ise, söz konusu fiyatların Ulaştırma Bakanlığı’nın onayladığı fiyat aralıklarında
uygulandığı, onaylatılan ve uygulanan farklı fiyatların bir fiyat anlaşması
olmadığına delil teşkil ettiği gerekçeleriyle 4054 sayılı Kanun kapsamında
herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmadığı
görüşlerine yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar 50
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Dosya mevcudu bilgiler çerçevesinde, ilgili ürün pazarı "karayolu ile yolcu
taşımacılığı pazarı" olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Şikâyet konusu uygulamanın Bartın merkezli gerçekleşiyor olması nedeniyle,
ilgili coğrafi pazar “Bartın ili” olarak tespit edilmiştir.
I.2. Tespitler ve Değerlendirme
I.2.1. İlgili Mevzuat
Bilindiği üzere 4925 sayılı “Karayolu Taşıma Kanunu” karayolu ile yolcu
taşımacılığını düzenleyen temel yasa metni niteliğindedir. Ayrıca söz konusu 60
Kanun kapsamında Ulaştırma Bakanlığı tarafından çıkartılan “Karayolu Taşıma
Yönetmeliği” ve “Karayolu İle Şehirlerarası Yolcu Taşımacılığı Alanında
Uygulanacak Taban Ücret Tarifesi Hakkında Tebliğ” de ilgili alana dair
düzenlemeler içermektedir.
4925 sayılı Kanun’un “Kapsam” başlıklı 2. maddesinde; kamuya açık
karayolunda motorlu taşıtlarla yapılan yolcu ve eşya taşımalarının,
taşımacıların, taşıma acentelerinin, taşıma işleri komisyoncularının, nakliyat
ambarı ve kargo işletmecilerinin, taşıma işlerinde çalışanlar ile taşımalarda
yararlanılan her türlü taşıt, araç, gereç, yapıların kanun kapsamına girdiği
belirtilmiştir. Söz konusu Kanun’un dosya kapsamındaki şikâyetle ilgili 70
maddelerine aşağıda yer verilmiştir:
08-63/1041-401
3
“Yetki Belgesi Alma Zorunluluğu ve Taşıma Hizmeti
Madde 5: “Taşımacılık, acentelik ve taşıma işleri komisyonculuğu ile nakliyat
ambarı ve kargo işletmeciliği yapılabilmesi için Bakanlıktan yetki belgesi
alınması zorunludur...”
“Ücret ve Zaman Tarifeleri
Madde 11: Düzenli yolcu ve eşya taşımaları, nakliyat ambarı ve kargo
işletmeciliği ücret tarifeleri, yetki belgesi sahiplerince geçerlilik süresi de 80
belirtilmek suretiyle hazırlanır ve Bakanlığa bildirilir.
Ücret tarifelerine uyulması ve bu tarifelerin görülebilecek şekilde işyeri, terminal
ve bilet satış yerlerine asılması ve taşıtlarda bulundurulması zorunludur.
Yolcu ve eşya taşıma, yükleme, boşaltma, depolama ve aktarma hizmetleri de
dâhil olmak üzere ücret tarifelerinin, ülke ekonomisi ve kamu yararı aleyhine
sonuç vermesi ve aşırı ücret uygulanması veya rekabet ortamının bozulması
halinde ve gerektiğinde taban ve tavan ücretleri Bakanlıkça tespit edilebilir.
Ücret tarifeleri başlangıç ve bitiş noktaları arasında gidiş ve dönüşte aynı
şekilde düzenlenir. Değişik fiyat tarifesi uygulanamaz.
Düzenli yolcu ve eşya taşımaları zaman tarifesine tabidir. Taşımacılar 90
tarafından geçerlilik süresi de belirtilmek suretiyle hazırlanan zaman tarifeleri,
Bakanlıkça onaylandıktan sonra yürürlüğe girer…”
Şehirlerarası yolcu taşımacılığı ile ilgili bir diğer düzenleme ise “Karayolu
Taşıma Yönetmeliği”dir. Bu Yönetmeliğin dosya ile ilgili maddeleri ise şöyledir:
“Ücret Tarifeleri
Madde 38- a)Düzenli yolcu, eşya ve kargo taşımaları ile ilgili ücret tarifeleri,
yetki belgesi sahiplerince geçerlilik süresi de belirtilmek suretiyle hazırlanır. Bu
ücret tarifelerinin uygulamaya konulmasından önce, yetki belgesi sahiplerince
Bakanlığa bildirilerek ’’Görülmüştür ’’ şerhinin alınması zorunludur.
b) Yetki belgesi sahipleri, ücret tarifelerine uymak zorundadırlar 100
…
d) Ücret tarifeleri başlangıç ve bitiş noktaları arasında gidiş ve dönüşte aynı
şekilde düzenlenir. Aynı güzergah üzerinde gidiş ile dönüş için değişik ücret
tarifesi uygulanamaz.
(Değişik: RG 19/11/2006- 26351) e) Yetki belgesi sahipleri tespit edilmiş ücret
tarifelerinin üzerinde ücret alamaz ve % 30’dan fazla indirim uygulayamazlar.
Ancak, önceden Bakanlıktan izin almak sureti ile belirli bir süre için, kullanılan
taşıtın toplam koltuk sayısının % 10’unu aşmayacak sayıda koltuk için herhangi
bir orana tabi olmaksızın özel indirim uygulanabilir.
(Değişik: RG 9/9/2005-25931) f) Ücret tarifeleri asgari dört aylık, azami altı aylık 110
süreler halinde belirlenir. Belirlenen süreyi takip eden otuz günlük süre
içerisinde yeni ücret tarifesi için Bakanlığa müracaatta bulunulmazsa, ücret
08-63/1041-401
4
tarifesi bitim tarihi itibariyle altı aydan az olmamak üzere herhangi bir işleme
gerek kalmaksızın uzar ve geçerli olur. Ancak, altı aydan az olmayan bu sürenin
bitiminden sonraki herhangi bir tarihte ilgilinin müracaatı halinde, yeni ücret
tarifesi talebi kabul edilir.
Bakanlık, taşıma maliyetlerine etki eden unsurların önemli orandaki artış ve
azalışlarını dikkate alarak bu süreyi uzatabilir veya kısaltabilir.
g)Ücret tarifelerinin geçerlilik süresini tamamlayan taşımacılar, bu sürenin
sonunda fazla ücret içeren yeni bir ücret tarifesi alabilecekleri gibi, aynı veya 120
daha düşük ücret içeren yeni bir ücret tarifesi de alabilirler. Ancak, bir önceki
tarifeye göre daha düşük ücret uygulamalarında, bu ücret tarifesinin alındığı
tarihten itibaren asgari dokuz ay geçmedikçe tarife değişikliği talebi yapılamaz
ve yeni bir ücret tarifesi verilmez.”
“Denetim
Madde 71: Yetki belgesi sahiplerinin Kanun ve bu Yönetmelik kapsamında yer
alan her türlü faaliyetleri Bakanlığın denetimine tabidir.”
Bu kapsamda değinilmesi gereken son önemli düzenleme ise “Karayolu İle
Şehirlerarası Yolcu Taşımacılığı Alanında Uygulanacak Taban Ücret Tarifesi
Hakkında Tebliğ”dir. Seyahat firmalarınca uygulanacak bilet fiyatlarının 130
belirlenmesinde Ulaştırma Bakanlığı’nın bu Tebliğ’i temel oluşturmaktadır.
Anılan Tebliğ ile karayoluyla şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapacak olan D1
yetki belgesi sahiplerinin uyacakları ve kilometre esasına göre uygulanacak
olan asgari taban ücret tarifesi belirlenmiştir. 48 sayılı söz konusu Tebliğ’in 2.
maddesinin (d) bendinde; “D1 yetki belgesi sahipleri ilgili mevzuattan
kaynaklanan indirimli yolcu bileti kesme haklarını, bu Tebliğ ile belirlenen taban
ücret tarifesinden daha aşağı olmamak üzere kullanabilirler. Uygulanacak
indirimli bilet ücretleri, bu Tebliğ ile belirlenen taban ücret tarifesinin altında
olamaz. “ düzenlemesi yer almaktadır.
Karayoluyla şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapacak olan D1 yetki belgesi 140
sahiplerinin uyacakları ve kilometre esasına göre uygulanacak olan taban ücret
tarifesi aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
Tablo 1: Yurtiçi Yolcu Taşımacılığında Uygulanacak Olan Taban Ücret Tarifesi
YOL MESAFESİ
(KM)
TARİFE
(YTL)
YOL MESAFESİ
(KM)
TARİFE
(YTL)
101-115 9,61 TL 781-850 37,88 TL
116-140 10,20 TL 851-950 39,63 TL
141-165 11,08 TL 951-1050 41,96 TL
166-190 11,94 TL 1051-1150 44,00 TL
191-225 13,70 TL 1151-1250 46,33 TL
226-275 15,74 TL 1251-1350 48,66 TL
276-335 18,94 TL 1351-1450 50,99 TL
336-410 22,14 TL 1451-1550 53,04 TL
411-485 24,76 TL 1551-1675 56,53 TL
08-63/1041-401
5
486-560 28,26 TL 1676-1800 58,86 TL
561-640 30,59 TL 1801-1950 62,06 TL
641-720 32,92 TL 1951 ve üstü 65,56 TL
721-780 35,55 TL
Dosya mevcudu bilgilere göre; Bartın-Ankara arası mesafe 293 km., Bartın-
İstanbul arası mesafe ise 436 km.’dir. Tabloda görüldüğü üzere, söz konusu
mesafelere ilişkin taban ücret Barın-Ankara hattı için 18,94 YTL., Bartın-İstanbul
hattı için ise 24,76 YTL. olarak belirlenmiş ve bu ücretin altına inilemeyeceği
hususu Tebliğ’de düzenlenmiştir.
I.2.2. Değerlendirme 150
İncelenen başvuru kapsamında Bartın iline yönelik şehirlerarası yolcu
taşımacılığı pazarına ilişkin dile getirilen şikâyetleri, sunulan hizmetin niteliğine
ilişkin ve fiyatlama politikasına ilişkin olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür.
Söz konusu başvuruda hizmetin niteliğine ilişkin olarak hizmet kalitesinin yeterli
olmadığı, firma çalışanlarının bir takım keyfi uygulamaları nedeniyle yolcuların
çeşitli mağduriyetlerinin oluştuğu dile getirilmektedir. 4054 sayılı Kanun’un 2.
maddesi, “Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde mal ve hizmet piyasalarında
faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her türlü teşebbüsün aralarında
yaptığı rekabeti engelleyici, bozucu ve kısıtlayıcı anlaşma, uygulama ve kararlar
ile piyasaya hâkim olan teşebbüslerin bu hâkimiyetlerini kötüye kullanmaları ve 160
rekabeti önemli ölçüde azaltacak birleşme ve devralma niteliğindeki her türlü
hukukî işlem ve davranışlar, rekabetin korunmasına yönelik tedbir, tespit,
düzenleme ve denetlemeye ilişkin işlemler bu Kanun kapsamına girer.“
ifadeleriyle Kanun’un kapsamını belirlemiştir. Söz konusu Kanun kapsamından
hareketle hizmetin sunuluş niteliğine ilişkin şikâyetlerin 4054 sayılı Kanun
kapsamında ele alınamayacağı anlaşılmıştır.
Öte yandan, fiyatlara ilişkin şikayetlerde ise fiyatların Ulaştırma Bakanlığı’nca
yayımlanan Taban Ücret Tarifesi’nin çok üzerinde olduğu ve çok kısa zaman
aralıkları içinde bile yüksek dalgalanmalar yaşandığı ifade edilmiştir. Bu
durumun göstergesi olarak Bakanlığın yayınladığı Tebliğ’de taban fiyatın 18.94 170
YTL. olarak belirlendiği Bartın-Ankara hattında fiyatın 19.9.2008 tarihinde 22
YTL. iken 27 Eylül tarihinde 25 YTL. olarak uygulanması, aynı günün akşam
saatlerine ise 30 YTL.’ye yükselmesi gösterilmiştir. Söz konusu durum firmaların
kendi aralarında fiyat anlaşması yapmalarına bağlanmıştır.
Bilindiği üzere, ülkemizde şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarı Ulaştırma
Bakanlığı’nın regülasyonuna tabidir. İlgili mevzuata göre Ulaştırma Bakanlığı
şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarında;
- Karayolu İle Şehirlerarası Yolcu Taşımacılığı Alanında Uygulanacak Taban
Ücret Tarifesi Hakkında Tebliğ ile ilgili güzergahlarda uygulanacak minimum
fiyatı, 180
- Karayolları Kanunu’nun 11. maddesinde yer alan “…ülke ekonomisi ve kamu
yararı aleyhine sonuç vermesi ve aşırı ücret uygulanması veya rekabet
08-63/1041-401
6
ortamının bozulması halinde ve gerektiğinde taban ve tavan ücretleri
Bakanlıkça tespit edilebilir” hükmünden hareketle gerekli gördüğü durumlarda
tavan fiyatı,
- Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nin 38 maddesinin (a) bendinde yer alan
“Düzenli yolcu, eşya ve kargo taşımaları ile ilgili ücret tarifeleri, yetki belgesi
sahiplerince geçerlilik süresi de belirtilmek suretiyle hazırlanır. Bu ücret
tarifelerinin uygulamaya konulmasından önce, yetki belgesi sahiplerince
Bakanlığa bildirilerek ’’Görülmüştür’’ şerhinin alınması zorunludur.” ve (e) 190
bendinde yer alan “Yetki belgesi sahipleri tespit edilmiş ücret tarifelerinin
üzerinde ücret alamaz ve % 30’dan fazla indirim uygulayamazlar.” ifadelerinden
hareketle bilet fiyatlarında yapılabilecek azami indirim oranını
belirleyebilme yetkisine sahiptir.
Bu bağlamda, raportörlerce ilgili şikayet kapsamında Bartın otogar müdürlüğü
yetkilileri ile görüşme yapılmış ve otogarda faaliyet gösteren firmaların
Ulaştırma Bölge Müdürlüklerine onaylattıkları fiyat tarifeleri istenmiştir. Bu fiyat
tarifelerine göre firmaların Bartın-Ankara ve Bartın-İstanbul güzergâhları için
onay aldıkları resmi fiyat ve bu fiyatlar üzerinden resmi olarak yapabilecekleri
%30’luk indirim tutarları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: 200
Tablo 2: Bartın - İstanbul güzergâhında onaylatılan fiyatlar ve bunun üzerinden hesaplanan
fiyatlar
Firma Adı Onaylatılan Fiyat
(YTL)
Azami İndirim Miktarı
(YTL)
İndirim Sonrası
Minimum Fiyat (YTL)
Kamil Koç 40.00 12 28
Yeni Özemniyet 45.00 13,5 31,5
VİB Bartın 45.00 13,5 31,5
Bartın StarAs 74 45.00 13,5 31,5
Cide Aslan Metro 40.00 12 28
Tablo 3: Bartın - Ankara güzergâhında onaylatılan fiyatlar ve bunun üzerinden hesaplanan
fiyatlar
Firma Adı Onaylatılan Fiyat
(YTL)
Azami İndirim Miktarı
(YTL)
İndirim Sonrası
Minimum Fiyatı (YTL)
Kamil Koç 28,50 8,55 19,95
Yeni Özemniyet 30.00 9.00 21.00
VİB Bartın 30.00 9.00 21.00
Bartın StarAs 74 30,00 9,00 21.00
08-63/1041-401
7
Cide Aslan Metro 30,00 9.00 21.00
Yukarıda yer verilen mevzuat ile onaylatılan resmi fiyat tarifesi ve buna bağlı
olarak belirtilen kanuni indirim oranları göz önüne alındığında, fiyatların yüksek
olduğu ve Ankara hattında 22 YTL. ile 30 YTL. arasında dalgalanma gösterdiği
yönündeki şikâyetçi iddialarına ilişkin olarak söylenebilecek hususlar şunlardır:
- Söz konusu piyasada Ulaştırma Bakanlığı fiyatların alt ve üst limitlerini
belirlemektedir. Şikayet kapsamında incelenen ilgili pazarda uygulanan 210
fiyatların bu limitler dâhilinde olduğu belirlendiğinden, fiyatların aşırı olduğu
iddiası açısından, 4054 sayılı Kanun kapsamında sorun teşkil eden bir durumun
olmadığı anlaşılmıştır.
- Serbest piyasa koşullarında değişen arz ve talep koşullarına göre fiyatlarda
dalgalanmaların yaşanması piyasa dinamiğinin bir sonucudur. Dosya
kapsamında Ankara-Bartın hattında faaliyet gösteren firmaların fiyatlarını
kanunen onay aldıkları fiyat marjları içinde kalmak koşulu ile arz ve talebe göre
ayarlamaları 4054 sayılı Kanun kapsamında sorun teşkil eden bir husus
değildir.
Bu değerlendirmelere rağmen, ilgili şikâyetin 4054 sayılı Kanun bakımından 220
rekabetçi kaygı uyandırabilecek bir yönü, firmaların gerek kanunen
onaylatacakları fiyatları ve gerekse kanuni sınırlar içerisindeki marjları
belirlerken birlikte hareket etme ihtimalleridir. Söz konusu ihtimalin
değerlendirilmesinde sektörün özelliklerinin gözönünde bulundurulmasında
fayda vardır. Bu çerçevede yapılan değerlendirmede; şehirlerarası yolcu
taşımacılığı pazarının büyük illere yönelik kısmında, özellikle havayolu
taşımacılığından gelen baskı ile zaten oldukça rekabetçi bir yapının bulunduğu,
bununla birlikte görece küçük illere yönelik kısmında ise piyasa fiyat oluşum
süreçlerinin oldukça şeffaf ve gözlemlenebilir olduğu, bu tür piyasalara giriş
çıkış engellerinin düşük dolayısıyla potansiyel rekabetin yüksek olduğu 230
hususları da dikkate alınmıştır. Tüm bunlar yukarıda dile getirilen yasal
düzenlemeler ile birlikte değerlendirildiğinde, ilgili pazarda rekabetçi endişe
yaratacak nitelikte bir fiyat anlaşmasının yapılması ve sürdürülmesinin zor
olduğu sonucuna ulaşılmaktadır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
- Bartın ili merkezli yolcu taşımacılığı yapan otobüs firmalarının hizmet
kalitesinin yeterli olmadığı, firma çalışanlarının bir takım keyfi uygulamaları
nedeniyle yolculuk süresi açısından yolcuların çeşitli mağduriyetlerinin oluştuğu
iddialarının 4054 sayılı Kanun kapsamında olmadığına, 240
- Bahse konu firmaların ortak hareket etmeleri sonucu otobüsle yolcu taşıma
fiyatlarının yüksek olduğu iddialarına ilişkin olarak ise 4054 sayılı Kanun
çeçevesinde herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmadığına
08-63/1041-401
8
şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy