Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2006-1-101 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 06-57/757-221
Karar Tarihi : 3.8.2006
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER: Harun ULU, Cumhur Atalay HATİPOĞLU,
Harun GÜNDÜZ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Re’sen 20
D. KARŞI TARAF : - Elektrik piyasasındaki otoprodüktörler ile dernekler
E. DOSYA KONUSU: Basında çıkan haberlerden hareketle,
otoprodüktörlerin aralarında anlaşarak elektrik kesintisine gidip
gitmediklerinin tespiti.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yürütülmekte olan önaraştırma genel olarak, özel
üretim şirketlerinin aralarında anlaşarak elektriğin arz miktarını sınırlandırıp 30
sınırlandırmadıklarının tespitine yönelik olarak açılmıştır. Bu çerçevede; özel
üretim şirketlerinin toplu olarak her gün saat 22.00’den itibaren üretimlerini
azaltıp azaltmadıkları, eğer azaltıyorlarsa eylemlerindeki bu birlikteliğin
aralarındaki bir anlaşmadan mı kaynaklandığı yoksa ekonomik ve rasyonel
gerekçelere mi dayandığı, batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin
kesilmesiyle sonuçlanan 1.7.2006 tarihindeki sistem oturmasına özel üretim
şirketlerinin aralarında anlaşarak yaptıkları bir boykotun neden olup olmadığı
ve söz konusu sistem oturması öncesinde ve sonrasında, devreye girilerek
üretim yapılması yönündeki TEİAŞ talimatlarına özel üretim şirketlerinin uyup
uymadıkları, uymadılarsa bunun aralarındaki bir anlaşmaya dayanıp 40
dayanmadığı hususları incelenmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Basında yer alan haberlerden hareketle konuyla ilgili
düzenlenen 5.7.2006 tarih ve 2006-1-101/İİ-06-FYA sayılı ilk inceleme
raporu 06-47 sayılı Kurul gündeminde görüşülerek, dosya konusu iddialara
yönelik olarak 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 40/1.
maddesinin uyarınca elektrik üretim sektöründeki otoprodüktörler ve
dernekler hakkında re’sen önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
06-57/757-221
2
50
İlgili karar uyarınca düzenlenen 31.7.2006 tarih ve 2006-1-101/ÖA-06-HU
sayılı Önaraştırma Raporu, 1.8.2006 tarih, REK.0.05.00.00-110/157 sayılı
Başkanlık önergesi ile 06-57 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
1.7.2006 tarihinde batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin kesilmesiyle
sonuçlanan sistem oturması sürecinde, elektrik üretim pazarında yer alan 60
otoprodüktörlerin, serbest üretim şirketlerinin ve derneklerin 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’u ihlal eden herhangi bir eylemlerinin
tespit edilmediği, bu nedenle soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı,
ifade edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
70
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Dosya konusu önraştırmada ilgili ürün pazarı “elektrik üretimi ve ticareti”
olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Ulusal enterkonnekte sistemi tüm Türkiye’yi kapsamaktadır ve nerede kurulu
olursa olsun, bu sisteme bağlanan üretim şirketleri ülkenin tüm bölgelerine
elektrik nakli ve satışı yapabilmektedir. Bu doğrultuda, ilgili coğrafi pazarı 80
“Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak belirlenmiştir.
I.2. Yapılan İnceleme
Görevli raportörlerce elektrik üreticileri derneğinde yapılan yerinde
incelemede; 1.6.2006 tarihli, dernek müdürü Ahmet KAVAS’tan, Ata Enerji,
Enerjisa, Enda Enerji, Altek Alarko, Birlik Enerji, Şişecam, Entek Elektrik,
Aksa, İçdaş, Ak Enerji, Zorlu Enerji, Bil Enerji, Ayen Enerji, Çolakoğlu, Mosb
Enerji, Bis Enerji, Karel Enerji, Kaptan Demir, Nuh Çimento, Ege Seramik,
Eren Holding, Sanko, Alarko ve Birlik Enerji’ye gönderilen “DERNEK 90
TOPLANTISI 2-6-2006” başlıklı elektronik posta mesajında aşağıdaki
ifadeler yer almaktadır.
“İVEDİ
06-57/757-221
3
Sayın Üyemiz, 100
02 Haziran 2006 Cuma günü (yarın) Dernek Toplantısı düzenlenmesi uygun
bulunmuştur.
Yarın saat 14:00’da ZORLU ENERJİ – AVCILAR – İSTANBUL adresinde
gerçekleştirilecek toplantıda hazır bulunulması hususunda gereğini arz
ederim.
Saygılarımla
AHMET KAVAS”
5.6.2006 tarihli, Elektrik Üreticileri Derneği Müdürü Ahmet KAVAS tarafından
Ata Enerji, Enerjisa, Enda Enerji, Alarko, Birlik Enerji, Entek Elektrik, Ak 110
Enerji, Zorlu Enerji, Bil Enerji, Mosb Enerji, Bis Enerji, Karel Enerji’ye
gönderilen “Dernek Toplantısı Bilgi Notu” başlıklı elektronik posta mesajında
aşağıdaki ifadeler yer almaktadır.
“Sayın Üyemiz,
2 Haziran 2006 günü, İstanbul’da gerçekleştirilen Dernek Toplantısında, ana
gündem maddesi olan doğalgaz zammı görüşülmüştür;
Buna göre; 120
BOTAŞ tarafından yapılan son zam sonrasında, Dernek üyelerimize ait bir
kısım tesislerdeki maliyet artışları nedeniyle üretim yapılamaz noktaya
gelindiği belirlenmiştir. Gerçek maliyetlere dayanmayan bu tarife yapısı
içinde, zararına üretime devam edilemeyeceği belirtilmiştir.
Bundan böyle, üye şirketlerimizin girdi maliyetleri çerçevesinde maliyet
analizlerini yapmaları ve buna göre de, kendi tesislerinde üretime devam
edip etmeyeceklerine karar vermeleri gerektiği ifade edilmiştir.
130
Diğer üyelerimizin de, konu hakkında benzer konuşmaları sonrasında
toplantı sona erdirilmiştir.
Bilgilerinize arz ederim.”
Raportörlerce Entek Elektrik Üretimi A.Ş.’de 6.7.2006 tarihinde yapılan
yerinde incelemede alınan belgelerden, şirket çalışanı Olgun ALTINTAŞ
tarafından şirket genel müdürü Deniz ÜNAL’a gönderilen “1 Temmuz 2006
TEİAŞ Arızası” başlıklı yazıda aşağıdaki ifadeler yer almaktadır
140
“1 Temmuz 2006’da meydana gelen ve Marmara, Ege ve kısmen Akdeniz
Bölgelerini etkileyen büyük elektrik arızasının, Bursa ve İzmit tesislerimiz ile
müşterilerimize etkileri aşağıda özetlenmiştir. Bu konuda Tesis Müdürlerinin
verdiği raporlar da ayrıca ekte sunulmuştur.
A. Kesinti Bilgileri
06-57/757-221
4
1 Temmuz Cumartesi günü, 20:50 civarında, İzmit ve Bursa Tesislerimizde,
TEİAŞ 154 kV şebekesinde gerilim düşmesi şeklinde problemler 150
hissedilmeye başlanmıştır. Bu ilk darbelerden İzmit Tesisimiz etkilenmemiş;
ancak Bursa Tesisimizde kuplaj kesicisi açarak, üretim ünitelerimiz devre
dışı kalmıştır. Fakat; müşterilerimiz, düşük gerilimle de olsa TEİAŞ hattından
beslenmeye devam etmiştir.
Daha sonra, 22:10’da asıl büyük darbe gelmiş ve Marmara ve Ege Bölgesi
ile kısmen Akdeniz Bölgesi’nde 154 kV ve 380 kV şebeke çökmüş; 13 ilde
elektrik uzun süre kesilmiştir. Bu darbe sonrası, İzmit Tesislerimizde de
üniteler devre dışı kalmıştır.
160
Darbelerin nedenleri ve etkileri konusunda güvenilir resmi bir açıklama
ortada yoktur; çelişkili bilgiler ve yorumlar ortaya atılmıştır. Buna göre;
Bursa 2 nolu trafo merkezinde, 380 kV hattındaki bir ayırıcı arızası, bir
kesicinin açmasına sebep olmuş; daha sonra, muhtemelen yetersiz
manevralar sonucu, hatlarda üretim ve tüketim dengesi kontrolden çıkarak,
Türkiye’nin batı tarafında ulusal şebekenin zincirleme çöküşüne sebep
olmuştur.
B. Entek Tesislerine Ve Müşterilerine Etkileri 170
Bursa ve İzmit Tesislerinin bu darbeler ve kesinti nedeniyle karşılaştığı duruş
ve sorunları raporlarda açıklanmıştır. Özetle;
1. Bursa Tesisleri
20:52’deki ilk darbede, Bursa Tesisimiz devre dışı kalmış, kuplaj kesicisi
açmış, müşterilerimiz 154 kV şebekeden, düşük gerilimle de olsa
beslenmeye devam etmiştir.
180
21:15’te ikinci darbe daha gelmiş, müşterilerimizin gerilmeleri iyice düşmüş,
müşteri şikayetleri gelmeye başlamış, ancak elektrik tamamen kesilmemiştir.
22:10’da gelen asıl darbe ile tüm sistem çökmüş, müşterilerin de elektriği
tamamen kesilmiştir.
TEİAŞ enerjisi, düşük gerilimle geceyarısı 00:10’da gelmiş; ancak gerilimin
yükselmesi zaman aldığından, müşterilere enerji, aşağıdaki şekilde
verilebilmiştir. (2 Temmuz):
190
- 00:30’da TOFAŞ’a
- 00:40’da DOSAB’a
- 01:01’de ASF’ye
- 01:20’de Eski DOSAB’a
06-57/757-221
5
Bursa Tesislerinde üretim ünitelerimiz ek raporlarda belirtilen nedenlerle
uzun süre devre dışı kalmıştır. Ünitelerin devreye girme saatleri:
(2 Temmuz 2006’da)
- 01:15’te GTG 1 200
- 02:29’da GTG 2
- 08:12’de STG
- 15:02’de GTG 3
…
2. İzmit Tesisleri
1 Temmuz 20:50 civarındaki darbede İzmit Tesisi devre dışı kalmamış,
ancak 22:10 civarındaki darbede tesisimiz tamamen durmuştur. 210
Olay anında; LM 6000, mevcut Buhar Türbini ve GAMA Kazan
çalışmaktaydı; diğer GTG’ler devre dışıydı.
22:15 civarında Black-Start jeneratörü devreye alınmış ve 22:31’de
GT10B’ye start verilmiştir. (Not: LM 2500’e şu anda Black-Start imkanı
yoktur.)
22:44’te TEİAŞ 154 kV hattına enerji gelmiş, LM 2500’e ve GAMA kazana
23:00 civarında start verilmiştir. (GT 10B’ye gerek kalmamıştır.) 220
Sonuç olarak; Pirelli / Çelikord’a
- 22:49’da elektrik, (duruş 40 dakika)
- 23:55’de 24 bar buhar (duruş 106 dakika)
verilebilmiştir.
Üretim üniteleri ise;
230
- 23:20’de LM 2500
- 03:00’da Buhar Türbini devreye alınabilmiştir.
Zorlu Enerji Üretim A.Ş.’de 10.07.2006 tarihinde yapılan yerinde incelemede
elde edilen, şirketin üretim tesislerinin elektrik kesintisinin olduğu saatlerdeki
durumuna ilişkin bir belgeye aşağıda yer verilmiştir.
“ENERJİ KESİNTİSİ
240
Tarih Saat Türbin Olay
01.07.2006 20:51 GT2-BT2 Darbe sonrası devre dışı
06-57/757-221
6
21:46 GT2 Paralele girdi
22:09 GT2 GT1
Darbe sonrası devre dışı
Devrede ada konumunda
23:04 TEİAŞ’la paralele girildi
23:07 GT2 Paralele girdi
23:40 GT2-BT2
Darbe sonrası devre dışı
Tüm sistem enerjisiz
Berkun, Dokuma devre dışı
02.07.2006 00:23 TEİAŞ kesicileri kapatıldı ZOREN’e gerilim alındı
00:25 BERKUN’a enerji verildi
00:29 DOKUMA’ya enerji verildi
02:30 BT1 Paralele girdi
04:56 GT2 Paralele girdi
07:38 BT2 Paralele girdi
NOT: Berkun 45 dakika enerjisiz kaldı
Dokuma 49 dakika enerjisiz kaldı”
Şirkette yapılan inceleme sonucunda düzenlenen tutanağın bazı bölümlerine
aşağıda yer verilmiştir.
“- Basında yer alan 2 Haziran 2006 tarihinde yapılan Dernek toplantısı
hakkında bilgi verir misiniz? 250
Söz konusu dernek toplantısı Zorlu Plaza’da yapılmıştır. Toplantının
gündemi doğalgaza gelen zamdı. Bu konuda BOTAŞ’ a toplu olarak bir yazı
yazılması kararı alındı.
- 1 Temmuz 2006 gecesi Ege Bölgesinde gerçekleşen elektrik kesintisi
hakkında bilgi verir misiniz?
Sistemde uzun süredir iyileştirme yapılmadığından, klimaların da
kullanılmasıyla sisteme aşırı yük bindi ve sistem bunu taşıyamadı. Voltaj
düştü, akım yükseldi ve Bursa’da bir kesici patlaması meydana geldi. Bursa
büyük bir yük çektiğinden İzmir ve Adapazarı santralleri Bursa’yı
besleyemedi. 1 Temmuz 2006 gecesi Zorlu Enerji bünyesinde bulunan tüm 260
santraller devrede idi. Sadece Bursa tesisi sistemdeki darbe (dalgalanma)
nedeniyle geçici sürelerle devre dışında kalmıştır. Bu durum üzerine TEİAŞ
Adapazarı yük tevzii merkezi tarafından 02.07.2006 tarihinde şifahi olarak
yük atmanın saat 22.00 ‘da değil, 24.00’da gerçekleştirilmesi yönünde talep
geldi ve buna uyulmuştur.“
Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. ve Akenerji Elektrik Üretim A.Ş.’de yapılan
yerinde incelemelerde, önaraştırma konusuyla veya 4054 sayılı Kanun
kapsamında değerlendirilebilecek herhangi bir belge bulunmamıştır.
270
06-57/757-221
7
I.3. Değerlendirme
Yürütülmekte olan önaraştırma özel üretim şirketleri (ÖÜŞ)’lerinin aralarında
anlaşarak elektriğin arz miktarını sınırlandırıp sınırlandırmadıklarının
tespitine yönelik olarak açılmıştır. Söz konusu tespitin 1.7.2006 tarihinde
meydana gelen elektrik kesintisi ve bu kesintiyle ilgili olarak yazılı ve görsel
medyada öne atılan iddiaları da kapsayacak şekilde ele alınması
bakımından alt başlıklar halinde şu hususların açığa kavuşturulması
gerekmektedir.
280
1. ÖÜŞ’lerinin toplu olarak her gün saat 22.00’den itibaren üretimlerini
azaltıp azaltmadıkları, eğer azaltıyorlarsa eylemlerindeki bu
birlikteliğin aralarındaki bir anlaşmadan mı kaynaklandığı yoksa
ekonomik ve rasyonel gerekçelere mi dayandığı,
2. Batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin kesilmesiyle sonuçlanan
1.7.2006 tarihindeki sistem oturmasına ÖÜŞ’lerinin aralarında
anlaşarak yaptıkları bir boykotun neden olup olmadığı,
3. Söz konusu sistem oturması öncesinde ve sonrasında, devreye
girilerek üretim yapılması yönündeki TEİAŞ talimatlarına ÖÜŞ’lerinin
uyup uymadıkları, uymadılarsa bunun aralarındaki bir anlaşmaya 290
dayanıp dayanmadığı.
I.3.1. ÖÜŞ’lerinin toplu olarak her gün saat 22.00’den itibaren
üretimlerini azaltıp azaltmadıkları, eğer azaltıyorlarsa eylemlerindeki bu
birlikteliğin aralarındaki bir anlaşmadan mı kaynaklandığı yoksa
ekonomik ve rasyonel gerekçelere mi dayandığı.
TEİAŞ’tan alınan “01 Temmuz 2006 Ege Bölgesi Sistem Oturması Ön
İnceleme Raporu”nun “ 20 Haziran- 9 Temmuz Dönemi Bursa Bölgesi
Otoprodüktör Çalışma Eğrileri” başlıklı 4 no’lu ekinde ÖÜŞ’lerinin saat 300
22.00’den sonra üretimlerini azalttıkları görülmekte olup yapılan inceleme ve
değerlendirmeler neticesinde bu duruma TETAŞ yük alma-yük atma
fiyatlarının neden olduğu ve piyasanın mevcut şartları karşısında bunun
rasyonel olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
I.3.2. Batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin kesilmesiyle sonuçlanan
1.7.2006 tarihindeki sistem oturmasına ÖÜŞ’lerinin aralarında anlaşarak
yaptıkları bir boykotun neden olup olmadığı
Yapılan yerinde incelemelerde ve görüşmelerde 1.7.2006 tarihinde meydana 310
gelen sistem oturmasına ÖÜŞ’lerinin aralarında anlaşarak yaptıkları bir
boykotun neden olduğuna ilişkin herhangi bir belge veya bilgi elde
edilememiştir. Eldeki bilgi ve belgeler çerçevesinde; 01.7.2006 tarihindeki
batı bölgelerimizi kapsayan sistem oturması sürecinin ÖÜŞ’leri henüz
devredeyken başladığı, söz konusu olayda ÖÜŞ’lerin herhangi bir boykot
girişiminin bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
06-57/757-221
8
I.3.3. Sistem oturması öncesinde ve sonrasında, devreye girilerek
üretim yapılması yönündeki TEİAŞ talimatlarına ÖÜŞ’lerinin uyup 320
uymadıkları, uymadılarsa bunun aralarındaki bir anlaşmaya dayanıp
dayanmadığı.
Kurumdan TEİAŞ’a gönderilen 20.7.2006 tarihli yazıda; 1.7.2006 tarihindeki
sistem oturmasının meydana geldiği süreçte yük alma talimatı verilen ÖÜŞ
bulunup bulunmadığı ve verilen talimatların yerine getirilip getirilmediğine
ilişkin bilgi istenmiştir. TEİAŞ tarafından gönderilen 26.7.2006 tarihli cevabi
yazıda aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:
“- 01 Temmuz 2006 tarihinde saat 22.08’deki kısmi sistem oturması 330
sürecinde Oymapınar Hidroelektrik Santrali (otoprodüktör) verilen talimata
uymamıştır. Sistem oturmasından önce Oymapınar Hidroelektrik Santralinde
(otoprodüktör) 21.30’dan itibaren üç ünite çalışmakta idi. Saat 22.00’da
program gereği devreden çıkarılacak olan Santral’e saat 21.30’da habersiz
devreden çıkmaması talimatı verilmiştir. Ancak, santral operatörleri talimatı
dikkate almayarak üniteleri 22.01’den itibaren servis harici etmeye
başlamışlar ve saat 22.02’de Gr-1, saat 22.03’te Gr-2, saat 22.08’de Gr-3
servis harici edilmiştir.
- …Arızadan sonraki süreçte Bis Enerji ve Zorlu Enerji’den sistemimize 340
yardımcı olmaları istenmiştir. Ancak Bursa Sanayi TM’de arızanın peşpeşe
devam etmesi bunların da çalışmasını olumsuz etkilemiştir. Bu nedenle de
talep istenilen ölçüde gerçekleşmemiştir.”
Bu açıklamalardan sadece Oymapınar’a talimat verildiği, sistem oturduktan
sonra toparlanma sürecinde ise Zorlu Enerji ve BİS Enerji’den yardım
istendiği, ancak teknik nedenlerden dolayı bunun tam anlamıyla
sağlanamadığı anlaşılmış olup, bu çerçevede ÖÜŞ’lerin bu süreçte birlikte
hareket ederek TEİAŞ talimatlarına uymadıkları yönünde herhangi bir delil
elde edilememiştir. 350
I.3.4. Elektrik Üreticileri Derneği’nin Düzenlediği 2.7.2006 Tarihli
Toplantıya İlişkin Değerlendirme
Eldeki bilgilerden, Elektrik Üreticileri Derneği bünyesindeki ÖÜŞ’lerinin
2.6.2006 tarihinde Zorlu Enerji’de bir toplantı yaptığı ve bu toplantıda bazı
ÖÜŞ’lerinin BOTAŞ tarafından yapılan son zam sonrasında, maliyet artışları
nedeniyle üretim yapılamaz noktaya gelinmesi nedeniyle zararına üretime
devam edemeyeceklerini belirttikleri, ancak toplu olarak bir eylem yapmaya
yönelik karar alınmadığı, sadece üyelerin maliyetlerini değerlendirerek 360
üretime devam edip etmeyeceklerine kendilerinin karar vermeleri yönünde
ifadelerin yer aldığı anlaşılmaktadır. Bu çerçevede ilgili toplantıda rekabeti
kısıtlayıcı kararlar alındığına ilişkin bilgi ve belge bulunmadığı, bunun
sektörün sorunlarının görüşüldüğü bir toplantı olarak değerlendirilmesi
gerektiği kanaatine ulaşılmıştır.
06-57/757-221
9
J. SONUÇ
Dosya konusuna ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’u ihlal eden eylemlerin 370
tespit edilememesi nedeniyle soruşturma açılmasına gerek olmadığına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy