Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2003-1-85 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 03-60/733-343
Karar Tarihi : 11.9.2003
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A.Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Rıfkı ÜNAL, Kublay ATASAYAR, M.Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN
B- RAPORTÖRLER : Harun ULU, H. Deniz KARAKOÇ
C- ŞİKAYET EDEN : - A.Hamit ÇETİN, Nevzat HANCI
Doğu Anadolu Yapı Kooperatifi D.2. Blok Kat:2
Dadaşkent - Erzurum
- Fikrullah ŞİRAZİ
- Mesut GÖNGÖR
Ankara Cad. No:123/11 Bornova - İzmir
- İhbar
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- İthal parça kömür pazarında faaliyet gösteren teşebbüsler
E- DOSYA KONUSU: Başta Erzurum, İzmir ve Van illeri olmak üzere, ithal
parça kömür piyasasında yer alan teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun’u
ihlal ettikleri iddiası.
F-İDDİALARIN ÖZETİ: Erzurum’da geçen yıl 100 ABD Doları ($)/ton fiyattan
satılan Rus menşeli kömürün bu yıl 140-150 $/ton’dan satıldığı ileri sürülerek,
kömürün gerçek fiyatı ile satılmasının temin edilmesi ve İzmir’deki ithal kömür
fiyatlarında %100'lük artışın nedenlerinin incelenmesi talep edilmekte; Van’da
130-140 $/ton fiyattan satılan kömürün, kömür satıcılarının kooperatif
bünyesinde anlaşmaları sonucu 8.7.2003 tarihinden itibaren tek fiyattan, 200
$/ton’dan satışa sunulduğu iddia edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 23.6.2003 tarih, 2831 sayı;
14.7.2003 tarih, 3176 sayı ve 15.7.2003 tarih, 3194 sayı ile giren başvurular
üzerine hazırlanan 17.7.2003 tarih ve 2003-1-85/BN-03-HU sayılı Bilgi Notu,
21.7.2003 tarih ve REK.0.05.00.00/92 sayılı Başkanlık önergesi ile 24.7.2003
tarih, 03-53 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesinin ihlaline ilişkin bir soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1.
03-60/733-343
2
maddesi uyarınca 03-53/600-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir.
İlgili karar ve 23.7.2003 tarih, 3423 sayı ile giren başvuru uyarınca düzenlenen
4.9.2003 tarih 2003-1-85/ÖA-03-HU sayılı Önaraştırma Raporu, 5.9.2003
tarih, REK.0.05.00.00/119 sayılı Başkanlık önergesi ile 03-60 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
1. Erzurum ve İzmir bölgeleri de dahil olmak üzere, yurtiçindeki ithal kömür
fiyatlarının yükselmesinin ithalat fiyatlarındaki artıştan kaynaklandığı, bu
nedenle kömür ithalatçıları hakkında soruşturma açılmasına gerek
olmadığı,
2. İthal kömür piyasasının yakından izlenmesi ve aralarında rekabeti
kısıtlayıcı anlaşma bulunup bulunmadığının daha iyi anlaşılması amacıyla
aralarında Krutrade, Mirtrade ve Glencore'un da bulunduğu, Türkiye'ye
kömür ihraç eden şirketler hakkında önaraştırma açılması,
3. Van S.S. Kömürcüler Oduncular Temin ve Tevzi Kooperatifi hakkında
soruşturma açılmasına gerek olmadığı, ancak üyelerinin ticari
özgürlüklerinin kısıtlanmaması bakımından tavan fiyat belirlenmesi
yönteminden vazgeçilmesi gerektiğinin ilgili kooperatife bildirilmesinin
yerinde olacağı
ifade edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
Kömür; çoğunlukla karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan az miktarda kükürt
ve nitrojen içeren, kimyasal ve fiziksel olarak farklı yapıya sahip maden ve
kayaçtır. Diğer içerikleri ise inorganik bileşik ve mineral maddelerdir.
Uluslararası Kömür Kurulu'nca kömürler, kalorifik değer, uçucu madde içeriği,
sabit karbon miktarı, koklaşma ve kekleşme özellikleri temel alınarak sert ve
kahverengi kömürler olmak üzere iki sınıfa ayrılmıştır. Bu genel ayrımın yanı
sıra diğer parametreler esas alınarak kömür, daha spesifik şekilde
sınıflandırılabilmektedir.
Kömür kullanımında genel olarak tane boyutu önemli bir faktördür. Kömürler,
eleme sistemindeki üst ve alt elek açıklıkları ile belirtilen boyut gruplarına
ayrılmakta, çeşitli boyut grubundaki kömürler değişik tüketim yerlerinde
kullanılmaktadır.
Kömürler, maden işletmelerinde üretildiği şekilde (tüvenan) tüketildiği gibi,
kurutulmuş kömür, yıkanmış kömür, briket kömür ve kok kömürü olarak
zenginleştirme işlemine tabi tutulmuş ürünler şeklinde de piyasaya arz
03-60/733-343
3
edilmektedir. Ürün boyutları, kullanım yerlerine ve yakma sistemine göre
tercih edilmektedir.
Kömürün kullanım alanları genel olarak ısınma amaçlı ve sanayi amaçlı olmak
üzere iki kısma ayrılmaktadır. Kömür ticaretinde, kullanım amaçlarına göre
istenen kalite için limitler düzenlenmektedir. Bunlar;
-Toz Kömür : Boyutu 18 mm'nin altında kalan kömürler olup, demir-çelik
fabrikaları ve termik santrallerde kullanılmaktadır.
-Parça Kömür : Boyutu 18 mm ile 150 mm arasındaki kömürler olup ısınma
amacıyla soba ve kaloriferlerde kullanılmaktadır. Parça kömürler kendi içinde
3 gruba ayrılmaktadır:
- Fındık Kömür : (18 mm-25 mm)
- Ceviz Kömür : (18 mm-70 mm)
- Portakal Kömür : (70 mm-150 mm)
Üretilmesi, taşınması, yüklenmesi aşamalarında daha çok dikkat ve işçilik
gideri gerektirdiğinden parça kömürün fiyatı toz kömüre göre yüksektir.
-Briket Kömür: Toz kömürün katkılı veya katkısız olarak presle değişik
boyutlarda briketlenmesi sonucu oluşan ve ısınma amaçlı kullanılan üründür.
-Kok Kömürü: Taşkömürlerin dönerli ve hareketli ızgara fırınlarda ısıl işleme
tabi tutulmasıyla elde edilen, zenginleştirilmiş üründür. Metalürji ve porselen
sanayisinde kullanılmaktadır.
Çevre kirliliği açısından değerlendirildiğinde; yakıt olarak kullanılacak kömürün
içerdiği kükürt oranı, uçucu madde oranı, nem ve kül oranı ile sahip olduğu
kalori miktarı önem kazanmaktadır.
Kömür yandığında meydana çıkan kükürt dioksit, havadaki nem ile tepkimeye
girdiğinde sülfürik asite dönüşmektedir. Canlı sağlığı için son derece tehlikeli
bir madde olan sülfürik asit yağışlı havalarda yağmur veya kar ile birlikte
yeryüzüne düşerek canlı sağlığının ve ekolojik dengenin bozulmasına sebep
olmaktadır. Bu nedenle, yakıt olarak kullanılacak kömürlerin içerdiği kükürt
oranının düşük olması gerekmektedir.
Uçucu madde; kömürün yanıcı kısmını oluşturan hidrokarbonlardır. Uçucu
madde miktarı düşük kömürlerin güç tutuşmasına karşılık, yüksek olan
kömürler çabuk tutuşup süratli bir şekilde yanar. Kömürün süratli bir şekilde
yanması, henüz yanmamış olan partiküllerin dumanla birlikte dışarı atılması
ve çevrenin kirlenmesi sonucunu doğurur. Çevre kirliliğinin önlenmesi ve
yakılan kömürden maksimum enerji elde edilebilmesi için kömürün sahip
olduğu uçucu madde oranının belirli bir değer aralığında olması
gerekmektedir.
Yakıtların kullanımı sonucu açığa çıkan enerji Kcal/kg (1 kilogram yakıtın
kullanımı sonucu elde edilen toplam kalori) birimi ile ölçülmektedir.
03-60/733-343
4
Kömür yeryüzüne çıkarıldığında ve kullanım aşamasına geldiğinde bir miktar
nem içermektedir. Yüksek nem içermesi, kömürün ağırlığını etkilediği gibi
kilogram başına düşen kalori değerini düşürmektedir.
Kül oranı, kömürün kullanım sonucu yanmayarak kalan, atık kısmıdır. Kül
oranının yüksek olması kömürün kalorisini düşürmektedir.
Yerli parça kömürler kükürt ve uçucu madde oranının yüksek, kalori değerinin
düşük olması nedeniyle ithal kömürlerden ayrılmaktadır. Fiyat açısından ise
en kaliteli yerli kömürün ithal kömürün yarı fiyatına satıldığı görülmektedir. Bu
çerçevede, ilgili ürün pazarı ısınma amaçlı ithal parça kömür pazarı olarak
belirlenmiştir.
Elektrik, fuel-oil ve doğalgaz ise ısınma amaçlı parça kömüre alternatif
olabilecek diğer enerji çeşitleridir. Ancak elektrik ve fuel-oilin birim kalori
üzerinden hesaplanan maliyetinin yüksek olması ve kömür kullanıcısının kısa
dönemde yakma sistemini doğalgaz dahil alternatif enerji kullanımına
çevirememesi nedeniyle "ithal parça kömür" ayrı bir ürün pazarı olarak
tanımlanmıştır.
I.2. Pazar Hakkında Bilgi
Hava ve çevre kirliliği, hızlı sanayileşme ve şehirleşme sonucu 1980'li
yıllardan itibaren önemli bir sorun haline gelmiştir.
Bu dönemde hava kirliliğini özellikle, kış aylarında ısınma amaçlı olarak
tüketilen kömürün yaydığı duman ve atıklar oluşturmuştur. Havanın
kirlenmesinde en önemli rolü, yerli kömürlerin, normal değerlerin üzerinde
kükürt, uçucu madde, nem ve kül oranlarına sahip olması oynamıştır.
Söz konusu kirliliğin, büyük illerde insan sağlığını tehdit edecek boyutlara
varmasıyla merkezi ve mahalli idareler tarafından birtakım tedbirler alınması
kaçınılmaz olmuştur.
1986 yılında ilk defa Ankara'da ithal kömür kullanılmaya başlanmıştır. Bu
dönemde Ankara'da tüketilecek kömürün ithalat ve satış hakkı Ankara
Belediyesi tarafından kurulan Belko'ya verilmiştir. Daha sonraki yıllarda hava
kirliliği olan 17 ilde daha ithal kömür tüketimine başlanmıştır. Söz konusu
illerin ithal kömür ihtiyacı 1994 yılına kadar ilgili belediyelerce ve valiliklerce
karşılanmış ve satılan ithal kömüre devlet yardımı uygulanmıştır.
Bu dönemde ithal kömür, maliyetinin Yüksek Planlama Kurulu'nca belirlenen
devlet yardımı kadar altında bir fiyatla satışa sunulmuştur. İthal parça kömüre
devlet yardımı uygulanmasının temel nedeni 1980'li yıllarda büyük yerleşim
yerlerinde görülen hava kirliliği olmuştur. Bu döneme kadar Türkiye'de, demir-
çelik fabrikalarında kullanılan toz kömür hariç olmak üzere ithal kömürün
kullanımı yok denecek kadar azdır. Devlet yardımı uygulanarak kükürt ve
uçucu madde oranı düşük olan, ısınma amaçlı ithal parça kömürün halk
tarafından benimsenip kullanımının yaygınlaştırılması amaçlanmıştır. Ayrıca,
03-60/733-343
5
bu dönemde ithal kömür kullanımı olmadığı için iç piyasada kömür ithalatçısı
da bulunmamaktadır. Bu nedenle ilk defa 1986 yılında Ankara'da kullanılmaya
başlayan, daha sonra diğer illerde de satışa sunulan kaliteli kömürlerin ithalatı
ilgili belediyelerce gerçekleştirilmiştir.
Türkiye'de 1992 yılından itibaren ithal parça kömür kullanımının, dolayısıyla
talebinin artmasıyla birlikte özel teşebbüsler kömür ithalatı alanında etkinlik
göstermeye başlamıştır. İthal kömür piyasasında etkinlik gösteren
teşebbüslerin sayısının ve rekabet ortamının artmasıyla birlikte o döneme
kadar kömür ithalatını koordine eden Yüksek Planlama Kurulu 1.12.1994
tarihinde ithal kömürün, Çevre Bakanlığı'nın belirlediği kriterlere uygun olmak
kaydıyla valilik ve belediyelerin denetimi altında, özel sektör tarafından
serbestçe satılmasına karar vermiştir.
Anılan karar çerçevesinde Bursa, Kayseri ve Gaziantep gibi illerde
belediyelerin tekel hakkı kaldırılmıştır. Günümüzde hava kirliliği olsun olmasın
bütün illerde, hatta birçok ilçede tüketilecek kömürün cinsi ve spesifikasyonu il
veya ilçe çevre kurulları tarafından belirlenmekte ve özel teşebbüsler
tarafından satışa sunulmaktadır. Teşebbüslerin satışa sunduğu kömürlerin
belirlenen niteliklere uygun olup olmadığının kontrolü ilgili valilik, kaymakamlık
ve belediyelerce yapılmaktadır. Bu denetimler sonucu sattığı kömürlerin
belirlenen niteliklere uymadığı anlaşılan teşebbüslere ilk etapta genellikle para
cezası verilmekte ve ihtar edilmekte, bu fiilin tekrarında ise teşebbüslerin
kömür satış izni iptal edilmektedir.
Güney Afrika Cumhuriyeti, Endonezya, Avustralya, Çin ve Rusya kaliteli ve
yüksek rezervli kömür yataklarıyla üretimde söz sahibi ülkelerdir. Toz kömür
genelde endüstriyel faaliyetlerde kullanılmakta, ticareti ve fiyatlandırması ise
dünya ölçeğinde yapılmaktadır. Dünya kömür piyasasındaki işlemler daha çok
toz kömür üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle dış ticarete konu olan
kaliteli kömürlerin çıkarıldığı ocaklardaki üretim, yükleme ve taşıma
sistemlerinin büyük bir kısmı toz kömür ticareti yapmaya elverişli şekilde
kurulmuştur.
Dünya ölçeğinde parça kömür ticareti toz kömüre göre oldukça düşük
seviyededir. Konutlarda ısınma amaçlı ithal kömür kullanımının yaygınlaşması
Türkiye'yi parça kömür pazarında en büyük alıcılardan biri haline getirmiştir.
Ülkemize ithal edilen kömürlerin nitelikleri Çevre Bakanlığı tarafından
belirlenmektedir. Çevre Bakanlığı'nın ısınma amaçlı ithal parça kömüre ilişkin
belirlediği spesifikasyonlar aşağıdaki şekildedir:
Tablo 1- Çevre Bakanlığı'nın Isınma Amaçlı İthal Parça Kömüre İlişkin Belirlediği
Spesifikasyonlar
03-60/733-343
6
Kalite Değerleri
Çevre Bakanlığı
Limitleri
Kükürt (kuru bazda) %1 max.
Alt Isıl Değer (orijinalde) 6.000 Kcal/K . min.
Uçucu Madde (kuru bazda) %12-22
Toplam Nem (orijinalde) %10 max.
Ebat 10 mm. min.
Yukarıda yer verilen standartları sağlayan kömürler Rusya ve Güney Afrika
Cumhuriyeti'nden ithal edilmektedir.
Türkiye’ye parça kömür ithalatı Gebze, Trabzon, Ordu, Hopa, Samsun ve
İskenderun limanlarından yapılmaktadır.
Yıllar itibarıyla parça kömürün ithalat miktarlarına aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 2- Parça Kömürün İthalat Miktarları
Yıl Miktar (Ton)
2000 2.872.000
2001 3.798.000
2002 6.454.000
2003 (ilk 6 ay) 3.456.000
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Kömür İthalatçıları Derneği (KİAD)
KİAD'da yapılan yerinde incelemede dernek üyeleri arasında rekabeti
kısıtlayıcı anlaşma veya bilgi değişiminin varlığını gösteren herhangi bir belge
veya bilgiye rastlanılmadığı anlaşılmıştır.
KİAD'ın Kurum kayıtlarına 8.8.2003 tarih ve 3832 sayı ile giren yazısında;
-çevre sorunları nedeni ile devletin kömür ithalatı yolunu açtığı ve yetkili
makamların ithal edilecek kömürlerin kalori, kül, nem ve uçucu madde oranı
gibi özelliklerini belli standartlara bağladığı,
-ithal kömür ısınma amaçlı kullanımının son derece başarılı sonuçlar verdiği,
ancak devletin belirlediği standarttaki kömürü ağırlıklı olarak Rusya’dan biraz
da Güney Afrika’dan temin edilebildiği,
-ithalatta Rusya’ya bağımlı olmanın kömür fiyatlarının yükselmesine neden
olduğu ve Türkiye’ye uygulanan kömür satış fiyatlarının Avrupa fiyatlarının
üzerinde olduğu,
-dünyanın çeşitli ülkelerinden kömür çıkarılmasına ve ihraç edilmesine
rağmen, kömür ithalatında birkaç ülkeye bağımlı olmanın yarattığı sıkıntıları
yaşayan KİAD’ın Avustralya, Çin, Endonezya, ABD ve öteki ülkelerde
araştırmalar yaparak Rus kömürüne alternatif olacak kaynaklar bulduğu,
03-60/733-343
7
-Kömürde %12-22 olarak belirlenen uçucu madde oranının %30’a çıkarılması
halinde, bu alternatif kaynaklardan kömür temin edilebileceği, ithalatta
Rusya’ya olan bağımlılığın ortadan kalkacağı ve ülkenin yılda ortalama
150.000.000 $ tutarında tasarruf sağlayacağı,
-KİAD’ın uçucu madde oranı %30 olan kömürün çevreye etkilerini
değerlendirmek amacıyla bilimsel araştırmalar yaptırdığı ve bu araştırmaların
sonucunda kömürde uçucu madde oranı üst sınırının %22’den %30’a
yükseltilmesi halinde hava kirliliği açısından hiçbir olumsuzlukla
karşılaşılmayacağının anlaşıldığı,
-bu nedenle KİAD’ın ithal kömürde uçucu madde oranı üst limitinin %22’den
%30’a çıkarılmasını temin etmek amacıyla Çevre ve Orman Bakanlığı
nezdinde girişimlere başladığı
ifade edilmektedir.
Öte yandan, KİAD'ın 31.1.2003 tarihli toplantı tutanağında;
“… gündemin öneri ve dilekler bölümünde …….söz alarak, Rusya’dan yeni
döndüğünü, Moskova’da yaptığı temasların kömür ithalatçıları açısından çok
zor günlerin yaklaşmakta olduğunun işaretlerini verdiğini söyledi. Rus
pazarında Türkiye ithalatçılarına karşı kararlı bir tutum oluşturulduğunu
belirten ….., satıcı kuruluşlar arasında müşteri bölüşümü yapıldığını
anlamanın zor olmadığını, bize karşı dünya fiyatlarının üzerinde bir fiyatla
satış yapma konusunda kararlı olduklarını söyledi. "
şeklinde ifadeler yer almaktadır. Tutanağın devamında dernek üyelerinin söz
konusu şahsın teşhislerine katıldıklarını, alternatif kaynaklardan kömür temin
etmenin kaçınılmaz hale geldiğini ve öncelikle ithal kömür standartlarında yer
alan “uçucu oranının” yükseltilmesi için girişimde bulunulması gerektiğini ifade
ettikleri görülmüştür.
Derneğin açıklama yazısı ve ilgili toplantı tutanağından da anlaşılacağı üzere,
kömür ithalatçıları son dönemde ortaya çıkan fiyat artışlarını en büyük
sağlayıcı konumundaki Rus firmalarının satış fiyatlarını artırmalarına
bağlamaktadırlar. Bu nedenle, ithalatçıların son iki yıl içerisindeki ithal kömür
alım fiyatları incelenmiştir. İthalatçıların alım fiyatları CIF (ürün bedeli +sigorta
+navlun), başka bir ifade ile kömürün Türkiye limanlarındaki teslim fiyatı
bazında incelenmiş, satış fiyatları için ise torbalanmış parça kömürün KDV
dahil fiyatı dikkate alınmıştır. Ayrıca, şikayet dilekçelerinde kömürün ABD
Doları bazındaki artışından şikayetçi olunması ve ithal kömür piyasasındaki
işlemlerin ABD Doları bazında yapılması nedeniyle değerlendirmeler de ABD
Doları baz alınarak yapılmıştır. İnceleme yapılan şirketlerin kömür alım-satım
fiyatlarına aşağıda yer verilmiştir.
I.3.2. Süper Karbon Enerji Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Süper
Karbon)
03-60/733-343
8
Süper Karbon’da yapılan incelemede, pazarda rekabeti kısıtlayıcı anlaşma ve
ithalatçılar arasında bilgi değişimi olduğuna ilişkin herhangi bir belgeye
ulaşılmadığı anlaşılmıştır.
Süper Karbon, Rus menşeli kömür ithal etmekte olup, Şirket'in ithal ettiği her
bir parti kömürün CIF bazda alış fiyatına aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 3- Süper Karbon'un İthal Ettiği Kömürün Alış Fiyatları
Tarih Fiyat
($/ton)
17.1.2002 52
25.1.2002 51
30.1.2002 49.50
30.1.2002 52
2.3.2002 54
15.4.2002 51
21.6.2002 53.50
8.7.2002 52.50
18.7.2002 54.50
11.9.2002 59
17.10.2002 57
13.11.2002 69
11.12.2002 67
20.12.2002 74.33
7.1.2003 74.15
20.1.2003 76
27.1.2003 62
12.3.2003 72.50
18.3.2003 70
26.3.2003 69
Süper Karbon’un perakendecilere torbalı parça kömür satışında uyguladığı
ortalama fiyatlara aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 4- Süper Karbon'un Satışında Uyguladığı Ortalama Fiyatlar
Tarih Fiyat ($/ton)
3.1.2002 94
23.1.2002 105
15.2.2002 113
22.3.2002 103
29.4.2002 92
11.7.2002 84
23.12.2002 118
5.2.2002 117
9.4.2003 112
I.3.3. Er Kömür Pazarlama Maden Deniz Turizm Ticaret A.Ş. (Er Kömür)
03-60/733-343
9
Er Kömür’de yapılan incelemede pazarda rekabeti kısıtlayıcı anlaşma ve
ithalatçılar arasında bilgi değişimi olduğuna ilişkin herhangi bir belgeye
ulaşılmadığı anlaşılmıştır.
Er Kömür, Rus menşeli kömür ithal etmekte olup, Şirket'in ithal ettiği her bir
parti kömürün CIF bazda alış fiyatına aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 5- Er Kömür’ün İthal Ettiği Kömürün Alış Fiyatları
Tarih Fiyat ($/ton)
22.6.2001 46.50
15.8.2001 47
25.8.2001 49
21.9.2001 51.75
3.10.2001 48.75
16.10.2001 54.50
26.10.2001 49.65
17.12.2001 54.40
17.12.2001 49.29
… ….
19.9.2002 54
4.10.2002 60
21.10.2002 59.75
4.11.2002 70
20.11.2002 67
2.12.2002 73
27.12.2002 75
16.1.2003 67.75
31.1.2003 67.30
3.3.2003 73
10.3.2003 73
28.3.2003 70.18
20.5.2003 68.50
3.6-16.7.2000 71.50 sözleşme fiy.
16.7-15.8.2003 75 sözl. fiy.
16.8-15.9.2003 81 sözl. fiy.
Er Kömür’ün torbalanmış parça kömür toptan satış fiyatı, KDV dahil aşağıdaki
gibidir.
Tablo 6- Er Kömür’ün Toptan Satış Fiyatları
Dönem Fiyat (milyon
TL/ton)
Fiyat ($/ton)
2001 Haziran 112 93
Temmuz 119 89
Ağustos 119 86
Eylül 119 80
Ekim 119 74
Kasım 128 85
Aralık 128 88
2002 Ocak 128 94
Şubat 128 95
Mart 128 95
Nisan 128 97
Mayıs 120 86
03-60/733-343
10
Haziran 118 77
Temmuz 126 75
Ağustos 138 84
Eylül 153 93
Ekim 159 96
Kasım 159 99
Aralık 171 106
2003 Ocak 171 104
Şubat 171 106
Mart 177 107
Nisan 165 104
Mayıs 148 102
Haziran 141 100
Temmuz 159 114
I.3.4. Torbapak Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Torbapak)
Torbapak’ta yapılan incelemede pazarda rekabeti kısıtlayıcı anlaşma ve
ithalatçılar arasında bilgi değişimi olduğuna ilişkin herhangi bir belgeye
ulaşılmadığı anlaşılmıştır.
Torbapak Rus menşeli kömür ithal etmekte olup, Şirket'in ithal ettiği her bir
parti kömürün CIF bazda alış fiyatına aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 7- Torbapak'ın İthal Ettiği Kömürün Alış Fiyatları
Tarih Fiyat ($/ton)
27.12.2000 45
19.11.2001 53
3.12.2001 53
17.12.2001 52
11.10.2002 61
17.12.2002 68
25.11.2002 68
4.12.2002 68
16.12.2002 67
17.2.2003 71
15.2.2003 70
17.2.2003 71
21.7.2003 74
5.8.2003 79
Torbapak’ın torbalanmış parça kömür toptan satış fiyatı, KDV dahil aşağıdaki
gibidir.
Tablo 8- Torbapak'ın Satış Fiyatları
Tarih
Fiyat (Milyon
TL/ton)
Fiyat ($/ton)
20.1.2001 64,9 97
30.11.2001 141,6 93
10.10.2002 165,2 101
30.11.2002 159,3 103
31.12.2002 159,3 97
10.1.2003 213,58 128
03-60/733-343
11
28.2.2003 191,16 119
10.4.2003 188,8 115
10.7.2003 167,56 119
I.3.5. Akabe Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Akabe)
Akabe, Samsun ve Trabzon’da faaliyet göstermektedir. 2002 yılında toplam
172.216.870 kg. Rus menşeli kömür ithal eden Akabe’nin bu miktarı oluşturan
değişik tonajlardaki her bir parti için ödediği fiyatlar aşağıda sunulmuştur.
Tablo 9- Akabe'nin 2002 Yılı İçin İthal Ettiği Kömürün Alış Fiyatları CIF ($/ton)
1.(parti mal)-48 2.- 55.50 3.- 58 4.- 53 5.- 48
6.- 49 7.- 50 8.- 51 9.- 51.53 10.- 51
11.- 52.74 12.- 49 13.- 54.50 14.- 56.51 15.- 54.50
16.- 50 17.- 56 18.- 54 19.- 59 20.- 62.68
21.- 70 22.- 69 23.- 70
2003 yılında 156.577.895 kg. Rus menşeli kömür ithal eden Akabe'nin her bir
parti için ödediği bedellere aşağıda yer verilmiştir.
Tablo 10- Akabe'nin 2003 Yılı İçin İthal Ettiği Kömürün Alış Fiyatları CIF ($/ton)
1(parti mal).- 71 2.- 75.83 3.- 74.73 4.- 69 5.- 67 6.- 64
7.- 76 8.- 74 9.- 76 10.- 75 11.- 81
I.3.6. İthalat Fiyatları
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; ithal kömür piyasasında yer alan
ithalatçılarda yapılan yerinde incelemelerde 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
anlamında herhangi bir delile rastlanılmadığı, bu nedenle son dönemde ithal
kömür fiyatlarında ortaya çıkan artışların nedenleri ile bu fiyat artışlarının
piyasanın hangi seviyesinde ortaya çıktığını ve ithalatçıların öne sürdükleri
iddiaların gerçeği yansıtıp yansıtmadığını belirlemek için kömür ithalat
fiyatlarının incelendiği anlaşılmıştır.
Rekabet Kurulu’nun Belko hakkında yürütülen soruşturma ile ilgili 6.4.2001
tarih ve 01-17/150-39 sayılı nihai kararında parça kömürün geçmiş
dönemlerdeki ithalat fiyatlarına; "1995 yılına kadar ithal kömürün Türkiye
limanlarındaki 360 gün vadeli satış fiyatları CIF bazında 47.90-55.00 $/ton'dur.
1997 yılından itibaren ithal parça kömürün Türkiye limanlarındaki fiyatı CIF
bazında ortalama 42-48 $/ton arasında oluşmuştur." şeklinde yer verilmiştir
Mevcut ithalat fiyatları incelendiğinde; Akabe ve Er Kömür’ün CIF 81
$/ton’dan, Torbapak’ın ise CIF 79 $/ton’dan kömür ithal ettiği görülmektedir.
İthalatçıların alım fiyatları incelendiğinde kömür, Ekim 2002 ayına kadar en
yüksek 55 $/ton fiyattan alınırken, bu aydan sonra ithalat fiyatlarının
yükselmeye başladığı ve 80 $/ton seviyesine ulaştığı görülmektedir. Bu veriler
ışığında, kömürün ithalat fiyatının son 10 ay içerisinde 30 $/ton civarında
yükseldiği anlaşılmaktadır. Belko kararında yer verilen 2000 yılına ilişkin
ithalat fiyatlarına bakıldığında ise üç yıllık dönemde ithalat fiyatlarının 40 $/ton
03-60/733-343
12
arttığı, bunun yanı sıra 360 gün vadeli alımların peşin alıma dönüştüğü
görülmektedir.
Bu hususa, Krutrade irtibat bürosundan alınan ve 2002 yılının sonlarında
hazırlandığı anlaşılan parça kömür piyasasındaki mevcut durum ve 2003
yılına ilişkin tahminlere yer verilen raporda da değinildiği anlaşılmıştır. İlgili
raporda;
“2002‘de Türkiye’ye 4.500.000 MT parça kömür ithal edildi. Geçen yılın tonajı
ile bu yıl ithal edilecek olan tahmini 6.600.000 ton kömür miktarını
karşılaştırdığımızda pazarda %46’lık keskin bir arz artışı görülmektedir. Parça
kömürün fiyatı CF 53 $ ile başladı ve yıl sonunda 74’e ulaştı (bazında %39
artış). Kömürün fiyatındaki bu artış kömür ve doğalgaz arasındaki fiyat farkını
yok etti ve tüketici tercihleri kömürden doğalgaza doğru kaydı…. Diğer yandan
Rus kömürünün CF 74 $’lük yeni fiyat düzeyi ve Rus kömürü ile Afrika kömürü
arasındaki büyük fiyat farkı ithalatçıları Çin, Avustralya’da yeni sağlayıcılar
bulmaya yöneltti. Bunun sonucu olarak 2002 Eylül’den itibaren 3 gemi Çin’den
Gebze’ye mal getirdi ve 2003‘de 300.000 ton Çin kömürünün ithal edilmesi
beklenmekte.”
ifadeleri yer almaktadır.
Aynı raporda CIF 73.88 $/ton’dan parça kömür satılması durumunda
ithalatçıların kar oranı ve doğalgaz-kömür fiyatlarının karşılaştırmasına yer
verilmiştir.
Raporda; CIF 73.88 $/ton’dan satılan parça kömürün Türkiye’deki ithalatçılara
dökme kömür olarak maliyetinin 97.95 $/ton civarında olduğu, satış fiyatının
ortalama 102.70 $/ton olduğu dikkate alındığında, ithalatçıların fiyatın en
yüksek olduğu sezonda 4.75 $/ton kar ettikleri, doğalgaz fiyatının parça kömür
fiyatına etkisi gözönüne alındığında, ithalatçıların yaz mevsiminde bu
fiyatlardan kömür almayı kabul etmeleri durumunda zarar edeceklerine yer
verilmiştir.
Aynı çalışmada, doğalgazla ısınma maliyetinin 0,026 $/kcal, Rus kömürü ile
ısınma maliyetinin 0,022 $/kcal olduğuna yer verilerek, kcal bazında doğalgaz
ve Rus kömürü fiyatlarının birbirine çok yakın olduğuna dikkat çekilmiştir.
I.3.7. İthalatçı Maliyetleri- Nihai Satış Fiyatı
Kömür piyasasındaki fiyat yükselmesinin temel nedenlerinden birisi
ithalatçıların alım fiyatlarının artmasıdır. Bu fiyat artışının nihai tüketiciye hangi
ölçüde yansıdığının anlaşılabilmesi için ithalatçı ve perakendeci teşebbüslerin
maliyet kalemleri incelenmiştir.
Maliyet incelemesinde; bir ton kömürün CIF fiyatı 100 $, İthalatçı karı %5,
perakendeci karı (işletme maliyeti+kar) %15, stok sahasından tüketicinin
adresine nakil bedeli ise 10 $ olarak alınmıştır.
Tablo 11- Maliyet Kalemleri
03-60/733-343
13
Maliyet Kalemi Maliyet ($)
CIF 100
Liman 3.25
İç nakliye 3.25
KDV 20
KKDF 3
Diğer(gözetim, sigorta, gümrük) 1.5
Toz maliyeti 8
Eleme-torbalama maliyeti 7
İthalatçı maliyeti 147
%5 karla ithalatçı satış fiyatı 155
Nakliye maliyeti 10
Perakendeci maliyeti (işletme giderleri hariç) 165
%15 kar ile perakendeci satış fiyatı 190
Yukarıda yer verilen hesaplamadan da görüldüğü üzere, nihai tüketicinin 1 ton
kömür için ödediği bedel, kömürün CIF bedelinin %190’ı civarındadır.
Dolayısıyla, kömürün CIF bedelindeki 1 birimlik artış nihai tüketicinin ödediği
bedeli 1.9 birim artırmaktadır. Başka bir ifadeyle, son dönemde CIF fiyatındaki
30 $/ton civarındaki bir artış torbalı kömürün nihai satış fiyatına 57 $/ton
olarak yansımaktadır. Bu maliyet, limanlardan uzak kentlerde nakliye
maliyetine bağlı olarak daha da artmaktadır.
Geçtiğimiz dönemde kömür fiyatlarındaki artış, iç bölgelerdeki yerleşim
yerlerinde limanlara yakın olanlara göre daha büyük oranlara ulaşmıştır. Bu
durum ise mazotun ABD Doları bazında pahalanmasının sonucudur. Şöyle ki
2002 yılı Temmuz ayında 1.142.000 TL (0,68 $) olan mazotun litresi 2003
Temmuz ayında 1.395.000 TL’ye (1,01 $) ulaşmıştır. Dolar bazında
incelendiğinde, bu iki tarih arasında mazot fiyatlarının %47 oranında arttığı
görülmektedir.
Öte yandan, Ağustos ayı itibarıyla Rusya ile 81 $/ton fiyattan bağlantı yapan
şirketlerin varlığı dikkate alındığında, dökme parça kömürün bu ithalatçılara
maliyetinin yaklaşık 114-115 $/ton olduğu anlaşılmaktadır. Bu kömürün
ithalatçı satış fiyatının yaklaşık 120 $/ton olduğu gözönüne alındığında,
Anadolu’da yer alan illerdeki nihai satış fiyatının 150 $/ton’un üzerinde olması
beklenmelidir. Bu doğrultuda, Erzurum ve İzmir’den gelen şikayet
dilekçelerinde var olduğu ileri sürülen, ithalatçılar arasında rekabeti kısıtlayıcı
anlaşma veya uyumlu eylemin kanıtlanamadığı, bu bölgelerdeki yüksek
fiyatların kömürün ithalat fiyatındaki artıştan kaynaklandığı sonucuna
ulaşılmıştır.
I.3.8. Van İli Yerinde İnceleme ve Değerlendirme
Şikayet başvurularında; Van ilindeki ithal kömür satıcılarının bir kooperatif
bünyesinde anlaşarak fiyatları 200 $/ton’a yükselttikleri iddia edilmektedir.
Dosya mevcudu bilgilerden, Van S.S. Kömürcüler Oduncular Temin ve Tevzi
Kooperatifi Başkanı'nın;
-Van’da yıllık 150.000 ton ithal kömür tüketildiğini, şehirde 61 kömür satıcısı
bulunduğunu ve tümünün de Kooperatif üyesi olduğunu,
03-60/733-343
14
-ithal kömürün menşeinin Sibirya olduğunu ve Trabzon, Samsun ve Hopa’daki
ithalatçılardan temin edildiğini,
-2003 yılının başından bu yana ithalatçılar seviyesindeki fiyatlarda çok büyük
dengesizlikler ortaya çıktığını, geçen yıl ithalatçılardan 75 $/ton’dan alınan
parça kömürün halihazırda 140 $/ton’a satıldığını, bunun yanında
Trabzon’dan alınan kömür için ton başına 32 $ nakliye ücreti ödendiğini ve
ithal kömürün Van’a geliş fiyatının 172 $/ton’a ulaştığını,
-Kooperatif olarak fiyat listeleri yayımladıklarını, halihazırda müşterinin
adresine teslim şartlı satılan kömürün fiyatının 185 $/ton olduğunu, belirlenen
fiyatın altında satış yapan üyelere müdahale edilmediğini, ancak bu fiyatın
üzerinde satış yapan üyenin cezaya tabi tutulabileceğini
belirttiği anlaşılmıştır.
Önaraştırma çerçevesinde yapılan incelemede, kooperatif yönetim kurulunun
5.8.2002 tarihinde; “aylık olarak tespit edilen fiyat listeleri bütün üyelere
dağıtılacak, gerektiği anda ay beklemeden liste değiştirebilecek, üyelerde fiyat
listelerine uymaları için ikaz edilecek” şeklinde karar aldığı tespit edilmiştir.
Kooperatif yönetim kurulu tarafından alınan bu karar, üyelere bir fiyat listesi ile
duyurulmuştur. Bu liste ve sonraki tarihlerde üyelere gönderilen listelerde Rus
menşeli açık ve torbalı kömür ile pres kömürün peşin ve 4 ay vadeli fiyatlarının
yanı sıra çeşitli odun tiplerinin fiyatlarına da yer verilmiştir.
Kooperatifin üyelerine gönderdiği listelerin tarihi ve bu listelerde Rus menşeli
torbalı kömür için belirlenen fiyatlar aşağıdaki şekildedir.
Tablo 12- Kooperatifin Üyelerine Gönderdiği Listelerin Tarihi ve Belirlenen Fiyatlar
Tarih Peşin Fiyat ($/ton) 4 Ay Vadeli Fiyat
Ağustos 125 145
22.10.2002 165 180
1.2.2003 175 190
16.6.2003
Bu listede sadece
odun fiyatları
değişmiştir
175
190
11.7.2003 190 210
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi ile rekabeti kısıtlayıcı amaç veya etkisi olan
teşebbüsler arası anlaşmalar ve teşebbüs birliği kararları yasaklanmıştır. Söz
konusu kooperatifte tespit edilen bilgi ve belgeler nitelikleri itibarıyla Kanun’un
4. maddesi kapsamında teşebbüs birliği kararıdır. Ancak, anılan uygulamanın,
fiyatın yükseltilmesine yönelik anlaşmaların tersine tavan fiyat belirlenmesi
olduğu görülmektedir. Van S.S. Kömürcüler Oduncular Temin ve Tevzi
Kooperatifi Başkanı konuyla ilgili açıklamalarında; kömür fiyatlarında ortaya
çıkan ani yükseliş sonrasında halktan yoğun şikayetler aldıklarını belirterek,
kooperatif olarak olağanüstü pazar koşullarında halkın çıkarlarını korumak
03-60/733-343
15
amacıyla kömür satış fiyatlarında tavan fiyat belirlediklerini, bu konuda yerel
TV ve gazetelerde halka açıklamalar yaptıklarını ve belirlenen fiyatlar üzerinde
halka satış yapılmayacağını ilan ettiklerini bildirmiştir. Nitekim 20.6.2003 tarihli
Prestij Haber gazetesindeki “kömür fiyatlarındaki artış, Ruslardan
Kaynaklanıyor” başlıklı haberde Başkan'ın “Ukrayna Linyit kömürün tonunun
tavan satış fiyatını peşin satışta Kooperatif yönetimi olarak 165 dolara satma
kararı aldık. Bu fiyatların üzerinde hiçbir kooperatif üyesi satış yapmayacaktır”
şeklindeki açıklamalarına yer verildiği görülmüştür.
Bu doğrultuda kooperatifin tavan fiyat listesi yayımlamasındaki amacın
üyelerinin karlılıklarını artırmak ve tüketiciden satıcılara doğru kaynak transferi
sağlamak olmadığı anlaşılmaktadır. Öte yandan, satıcılara ortalama 8-10
$/ton kar sağlayacak şekilde tavan fiyat belirleyen kooperatif düşük fiyat
uygulatarak bazı teşebbüsleri pazar dışına çıkarmak gibi bir amaç da
taşımamaktadır. Bu çerçevede, Van S.S. Kömürcüler Oduncular Temin ve
Tevzi Kooperatifi bünyesinde alınan teşebbüs birliği kararının ilgili pazarda
rekabeti kısıtlama amacı taşımadığı, ancak kooperatife üye teşebbüslerin
ticari özgürlüklerinin kısıtlanmaması bakımından tavan fiyat belirlenmesi
yönteminden vazgeçilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında,
1. Erzurum ve İzmir bölgeleri de dahil olmak üzere, yurtiçindeki ithal kömür
fiyatlarının yükselmesinin ithalattaki fiyat artışlarından kaynaklandığı
kanaatine varıldığından, bu nedenle kömür ithalatçıları hakkında
soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile,
2. i) İthal kömür piyasasının yakından izlenmesi ve aralarında rekabeti
kısıtlayıcı anlaşma bulunup bulunmadığının daha iyi anlaşılması amacıyla
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 40. maddesinin
birinci fıkrası ve Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'in 55.
maddesinin birinci fıkrası uyarınca aralarında Krutrade, Mirtrade ve
Glencore unvanlı teşebbüslerin de bulunduğu, Türkiye'ye kömür ihraç
eden şirketlerin Türkiye'deki faaliyetlerine yönelik olarak önaraştırma
yapılmasına,
ii) Önaraştırma işlemleri sırasında, 4054 sayılı Kanun'un 14 ve 15.
maddelerinin uygulanması konusunda Başkanlığa yetki verilmesine
OYÇOKLUĞU ile,
3. Van S.S. Kömürcüler Oduncular Temin ve Tevzi Kooperatifi hakkında
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, ancak üyelerinin ticari
özgürlüklerinin kısıtlanmaması bakımından tavan fiyat belirlenmesi
yönteminden vazgeçilmesi gerektiğinin ilgili kooperatife bildirilmesine
OYBİRLİĞİ ile
karar verilmiştir.
(11.09.2003 tarihli 03-60/ 733-343 sayılı Kurul Kararı’na)
KARŞI OY GEREKÇESİ
İthal kömür piyasasının yakından izlenmesi ve aralarında rekabeti
kısıtlayıcı anlaşma bulunup bulunmadığının daha iyi anlaşılması amacıyla
4054 sayılı yasanın 40/1. maddesi uyarınca aralarında Krutrade, Mirtrade ve
Glencore ünvanlı teşebbüslerin de bulunduğu Türkiye’ye kömür ihraç eden
şirketlerin Türkiye’deki faaliyetlerine yönelik olarak önaraştırma yapılmasına
dair; 2-i’de yer alan sayın çoğunluğun kararına aşağıdaki nedenlerle
katılmıyorum:
a) 1980’li yıllardan itibaren Türkiye’de hava kirliliği sorunu belirgin bir
hale gelmiş, özellikle Ankara’da hava kirliliğinin ciddi seviyelere ulaşması
sonucu ithal kömür kullanılmasına karar verilmiştir. Bunun sonucu olarak özel
teşebbüsler kömür ithalatına başlamışlardır. Kömür ithalatçıları, ithal kömürü
yurtdışındaki teşebbüslerden almaktadır. Yurtdışındaki bu teşebbüsler,
Türkiye’de bulunan irtibat büroları vasıtasıyla faaliyet göstermekte olup, bu
teşebbüslerin tüm mali ve pazarlamaya ilişkin işleri yurtdışında idare
edilmekte ve merkezleride yurtdışında bulunmaktadır. Yurtdışındaki
teşebbüsler ithal kömürü kendileri doğrudan yurtiçindeki tüketicilere
satmamaktadırlar. İthal kömürün tüketicilere satışını yurtiçindeki teşebbüsler
gerçekleştirmektedirler. Bu açıdan bakıldığında yurtdışındaki teşebbüsler
yönünden yurtiçinde yapılan satışların yarattığı etkinin (etki prensibi) kesintiye
uğradığı ortadadır.
b) İthalatçılar çeşitli ülkelerde kaliteli kömür yataklarının bulunduğunu
hatta Çevre Bakanlığı tarafından ithal kömür için belirlenen kriterlerden “uçucu
oranı”nın %22’den %30’a çıkarılması halinde (uçucu oran % 22’den %28
(+2)’ye çıkarılmıştır.) Çİn, Avustralya, Endonezya ve Güney Afrika’dan ucuz
kömür ithalinin olanaklı hale geleceğini belirtmişler ve bazı bölgelerde Güney
Afrika kömürünün kullanıldığı belirlenmiştir.
Bu durumda ithalatçılar için ithal kömür elde edecek başka alternatif
ülkeler vardır.
c) Şikayet konusu yurtiçindeki ithal kömür fiyatlarının yüksek olduğu ve
kömür ithalatçılarının bu fiyatları yükselttiğidir.
Bu şikayet konusu ile ilgili kararın 1. maddesinde soruşturma
açılmasına gerek olmadığına karar verilmiş ise de; aynı şikayet ile ilgili olarak
dosya ayrılmadan ve şikayet ile ilgisi olmayan teşebbüsler hakkında ön
araştırma yapılmasına karar verilmesinin de doğru olmadığını düşünüyorum.
d) Haklarında ön araştırma yapılmasına karar verilen Krutrade,
Mirtrade ve Glencore isimli şirketlerle ilgili 4054 sayılı yasaya uygun olarak
yapılacak inceleme ve araştırmadan sonra; yasaya aykırılık tesbit edilirse bu
şirketlere 4054 sayılı yasanın cezai hükümleri uyarınca yaptırım
03-60/733-343
17
uygulanacaktır. Oysa, bu şirketlerin Türkiye’de sadece irtibat büroları
bulunmakta, merkezleri ise yurtdışındadır. Bu durumda merkezleri yurtdışında
bulunan bu şirketlere uygulanacak yaptırımların nasıl yerine getirileceği de
belli değildir.
Yukarıda açıkladığım; “etki prensibinin” kesintiye uğraması,
ithalatçıların ithal kömür elde etmek için başka alternatif ülkeler olması, aynı
şikayet hakkında, bu şikayet ile ilgisi olmayan teşebbüsler hakkında ön
araştırma yapılmasına karar verilmesi ve ileride aykırılık tesbit edilse bile
yaptırımın nasıl yerine getirileceğinin belli olmaması nedenlerinden dolayı
kararın 2-i maddesine katılmıyorum.
Tuncay SONGÖR
II.Başkan
Full & Egal Universal Law Academy