Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : SR/02-12 (Soruşturma)
Karar Sayısı : 03-10/114-52
Karar Tarihi : 18.2.2003
Dosya Konusu : Bayilik sözleşmelerinde yer alan bazı hükümler aracılığıyla
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. tarafından 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin ihlal edilip
edilmediğinin tespiti.
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER :
Başkan :Prof.Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler :Dr. Kemal EROL, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Rıfkı ÜNAL, Tulez BARUTOĞLU
B- SORUŞTURMA HEYETİ:
Başkan : Dr. Kemal EROL
Raportörler : Tarkan ERDOĞAN, Bülent GÖKDEMİR
C- ŞİKAYET EDEN: Re’sen
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Nobel Pazarlama Ltd. Ş.
Gıda Sanayi Sitesi No:1 TOKAT
E- İDDİALARIN ÖZETİ: Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin bayilik sözleşmelerinde yer
alan bazı hükümlerin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırılık teşkil ettiği
F- DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurulu’nun 30.5.2000 tarih ve 00-20/199-108 sayılı
toplantısında alınan karar ve Daire Başkanlığının 24.9.2001 tarih ve 100 sayılı
yazıları uyarınca; Aroma Bursa Meyve Suları ve Gıda Sanayi A.Ş., Ersu Meyve ve
Gıda Sanayi A.Ş., Dimes Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Dimes) ve Asya Meyve Suyu
ve Gıda Sanayi A.Ş. teşebbüslerinin, ürün fiyatlarındaki artışları birlikte tespit edip
etmedikleri hususunun açıklığa kavuşturulması amacıyla, aynı Kanun’un 40/1.
maddesi uyarınca piyasadaki diğer teşebbüsleri de kapsayacak şekilde önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir.
03-10/114-52
2
Yapılan önaraştırma sonucunda hazırlanan 25.10.2001 tarih ve D3/2/T.E-01/2 sayılı
Önaraştırma Raporu Kurul’a sunulmuştur. Kurul, söz konusu raporu değerlendirerek
önaraştırma kapsamındaki rakip meyve suyu üreticilerinin ürün fiyatlarını birlikte
belirlemedikleri sonucuna varmış ise de, bunlardan Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin
bayilik sözleşmelerinde yer alan iki hükmün 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine
aykırı olabileceği düşüncesiyle, anılan teşebbüs hakkında re’sen soruşturma
açmıştır. Kurul’un 6.11.2001 tarih ve 01-54/533-M sayılı Soruşturma Kararı üzerine,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 43/2. maddesi uyarınca
hakkında soruşturma açılan tarafa bildirim yapılmış ve tarafın yazılı savunması süresi
içinde alınmıştır.
Rekabet Kurulu, 30.4.2002 tarih ve 02-26/285-M sayılı kararı ile; yürütülmekte olan
soruşturmanın 6.5.2002 tarihinde sona eren süresinin, 4054 sayılı Kanun’un 43/1.
maddesi çerçevesinde 6 ay uzatılmasına karar vermiştir.
08.10.2002 tarih ve SR/2002-12 sayılı Soruşturma Raporu tarafa ve Rekabet Kurulu
Üyeleri’ne tebliğ edilmiş, haklarında soruşturma yürütülen teşebbüs olan Nobel
Pazarlama Ltd. Ş.’nin ikinci yazılı savunması 8.11.2002 tarih ve 4826 sayı ile Kurum
kayıtlarına intikal etmiştir.
İkinci yazılı savunmaya karşı Soruşturma Heyeti tarafından hazırlanan 20.11.2002
tarihli ek görüş ilgili tarafa gönderilmiştir.
İlgili taraf, Soruşturma Heyeti tarafından hazırlanan ek görüşe cevap verme hakkını
kullanmış, bu amaçla hazırladıkları cevap yazısı 23.12.2002 tarih ve 5464 sayı ile
Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.
Sözlü savunma toplantısı ilgili tarafın talebi üzerine 18.2.2003 tarihinde
gerçekleştirilmiş, aynı tarihte Kurul tarafından nihai karar alınmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
-bayilik bölgesinin belirlenmesine yönelik sözleşme hükmünün, pasif satışları
engellemeye yönelik olmadığının tespit edildiği,
-Sözleşmenin fiyat tespitine yönelik olan 6. maddesi hükmünün 4054 sayılı Kanun’un
4. maddesini ihlal etmesi nedeniyle, Kanun’un 16. maddesinin 2. fıkrası gereği Nobel
Pazarlama Ltd. Ş.’nin cezalandırılması gerektiği, ceza takdir edilirken hafifletici
nedenlerin dikkate alınabileceği,
-bayilik anlaşmasının bildirilmemesi nedeniyle söz konusu teşebbüsün 4054 sayılı
Kanun’un 16. maddesinin 1. fıkra (c) bendi uyarınca ve teşebbüsün yönetim
kurulunda görevli kişilerin de aynı maddenin üçüncü fıkrası uyarınca cezalandırılması
gerektiği,
ifade edilmektedir.
03-10/114-52
3
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1.Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarının tespitinde; satın alanların gözünde fiyatı, kullanım amaçları,
fiziksel özellikleri ve nitelikleri bakımından aynı sayılan ya da yüksek ikame
edilebilirliği olan mal ve hizmetlerden oluşan pazarın dikkate alınması gerekmektedir.
Meyve suyu heterojen bir ürün özelliğindedir. İçerdiği meyve oranına göre meyve
suyu, meyve nektarı, meyveli içecek olarak tüketiciye sunulmaktadır. Bunlara ilaveten
içinde doğrudan meyve bulunmayan meyveli tozlar bulunmaktadır.
İlgili ürün bağlamında fiyat açısından değerlendirme yapıldığında, meyveli ürünlerin,
içindeki meyve oranları düştükçe daha düşük bir fiyatla tüketiciye sunulmakta olup
toz içecekler dahil olmak üzere bu ürünler arasında ikame edilebilirlik söz konusudur.
Ürünün kullanım amacı, fiziksel özellikleri ve nitelikleri gözönüne alındığında ise ilginç
bir tablo ortaya çıkmaktadır. Tüketiciler bakımından, özellikle meyve suyunun tüketim
amacı dikkate alındığında, ürün niteliklerindeki değişikliklerin fiyatın aksine, ikame
edilebilirlik üzerinde daha sınırlı bir etkide bulunması beklenebilir. Diğer deyişle fiyatı
göreli olarak düşen, daha az meyve içeriğine sahip olan ürün talebindeki artışın,
meyve suyunun besleyici özelliğinin içindeki meyve oranı ile doğru orantılı omasının
tüketicilerce dikkate alınması sonucu sınırlanması beklenir.
Ancak ürünler arasındaki geçişkenlik gözönüne alındığında ülkemizde durumun
beklentilerden farklı olduğu görülmektedir. Yani, ürünlerin nitelikleri, fiyatlarının
değişmesiyle ortaya çıkan talep değişmelerini sınırlandırmamaktadır. Burada etkili
olan faktörlerin gelir düzeyi ve kısmen tüketici bilinci olduğu düşünülmektedir.
Dolayısıyla meyve suyu, meyve nektarı ve meyveli içecekler söz konusu olduğunda
ürünlerin niteliklerinden çok fiyatları ve gelir içindeki büyüklükleri belirleyici
olmaktadır.
Son tahlilde; meyve suyu, meyve nektarı ve meyveli içecekler arasında yüksek bir
ikamenin olduğu ileri sürülebilir. Diğer yandan meyve tozlarının, içinde doğrudan
meyve bulunmamasına karşın bu ürünlerle aynı pazarda bulunup bulunmadığı ya da
bu ürünlerle olan ikame edilebilirliğinin derecesi konunun bir diğer boyutudur. Zira toz
ürünler meyve içermemekle birlikte tüketicinin gözünde özellikle imajı ve tadı
dolayısıyla diğer meyveli ürünler ile birlikte değerlendirilebilmektedir.
Fiyat değişmelerine bağlı olarak tüketiciler, meyve içeriğinden yoksun olduğunu
dikkate almaksızın taleplerini meyve suyu, nektar ve meyveli içeceklerden toz
içeceklere kaydırmaktadırlar. Ancak söz konusu talep kaymasının tüketici bilincinin
henüz yeterli olgunluğa ulaşamaması ve gelir seviyesinin düşük olması nedeniyle
arızi olduğu, gelir seviyesinin yükselmesi ve tüketici bilincinin artmasıyla özellikle
03-10/114-52
4
meyve suyu ve nektarı ile toz içecekler arasındaki ikame seviyesinin düşeceği
düşünülmektedir. Nitekim besleyici değeri sınırlı olan toz içecekler daha çok yaz
aylarında serinlemek amacıyla tüketilmekte kış döneminde bu ürüne olan talebin
düştüğü gözlenmektedir.
Sonuç olarak tüketici gözünde meyve suyu, meyve nektarı ve meyveli içeceklerin
yanısıra meyveli tozlar da ikame ürün niteliğindedir. Ancak toz ürünlerin tüketici bilinci
arttıkça ve gelir seviyesi yükseldikçe diğer ürünlerle olan ikame edilebilirliğini
yitireceği düşünülmektedir. Bu bilgilerin ışığında ilgili pazar, meyve suları, meyve
nektarı ve meyveli içecekler satım pazarı olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca Nobel
Pazarlama Ltd. Ş.’nin aynı bayiler aracılığıyla UHT süt satışında da faaliyet
göstermesi nedeniyle süt pazarı ayrı bir pazar olarak değerlendirilmelidir.
H.1.2.Coğrafi Pazar
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin bayiler aracılığıyla ülkenin hemen her yerinde ilgili
ürünlerin satışı ile uğraşması nedeniyle, ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti
sınırları olarak alınmalıdır.
H.2.Taraf: Nobel Pazarlama Ltd. Ş.
Dimes A.Ş. tarafından üretilen meyve suları ve sütler yurt içinde pazarlanmak üzere
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’ne satılmaktadır. Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin ortaklık yapısı
ve yönetim kurulu üyeleri aşağıdaki gibidir:
Tablo 1. Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin Ortaklık Yapısı
Pay Sahibinin Adı Soyadı Pay Tutarı (TL) Pay Oranı(%)
Orhan Ziya DIREN (Yön. Kur. Bşk.) 500.000.000 25
Ali Rıza DIREN (Yön. Kur. Bşk. Yard.) 650.000.000 32.5
Erol DIREN (Yön. Kur. Üyesi) 650.000.000 32.5
Bülent Ozan DIREN (Yön. Kur. Üyesi) 200.000.000 10
Toplam 2.000.000.000 100
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin ortakları tarafından kurulan ve hisselerinin yaklaşık
%57’si söz konusu ortaklar tarafından kontrol edilen Dimes A.Ş.’nin piyasada iki
markası bulunmaktadır: Dimes markalı meyve suları ve nektarları 200 ml ve 1 litrelik
kağıt paketlerde ve 1 litrelik cam şişelerde tüketiciye sunulmaktadır. Meyve suyu
olarak sadece Dimes markalı Elma suyu bulunurken nektar olarak Vişne, Şeftali,
Kayısı, Kuşburnu ve Portakal Nektarı bulunmaktadır. Ayrıca Nobel markasıyla vişneli,
kayısılı, şeftalili ve portakallı meyvalı içecek 200 ml’lik ambalajlar halinde
satılmaktadır. Nobel Pazarlama Ltd. Ş. tarafından yürütülen satış faaliyetlerinde
bayiler ve doğrudan zincir marketler olmak üzere iki dağıtım kanalı kullanılmaktadır.
Bayilerin toplam satış içindeki payı %94 iken zincir marketler %6 pay almaktadır.
Bayilere yapılan toplam satış miktarı içerisinde meyve suyu, meyve nektarı ve
meyveli içeceklerin ağırlığı yaklaşık %80 olup geri kalan kısmı ağırlıklı olarak UHT
süttür.
03-10/114-52
5
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. Tespitler
H.3.1.1.Bayilik Bölgesine İlişkin Tespitler
Önaraştırma döneminde tespit edilen Aser Ticaret’in taraf olduğu bayilik
sözleşmesinin Bayilik Bölgesi başlıklı 3. maddesinin 1 ve 3. paragrafı aşağıdaki
gibidir:
“Bayi, Nobel’den satın aldığı tüm malları, Nobel’in belirleyeceği bayilik bölgesi
sınırları içinde satmakla yükümlüdür.
…..
3.Bölge ihlali halinde Nobel, Bayi’yi bir kez ikaz eder, tekrarı halinde.isterse
sözleşmeyi tek taraflı fesh edebilir”.
Söz konusu hüküm; yeniden satıcıya kendi bölgesinde, bölge dışından gelen
talepleri karşılamama, diğer deyişle pasif satışı engelleme yükümlülüğü getirmesi
yönüyle sözleşmeyi 1997/3 sayılı Tebliğ’de öngörülen grup muafiyeti sınırlarının
dışına taşıyabilecek niteliktedir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin ilk yazılı savunmasında, sözleşmenin bayilik bölgesini
düzenleyen 3/1. maddesinin bayinin yükümlü olduğu bölgeyi gösterdiği, bu maddenin
bayinin öncelikle yapması gerekeni göstermek amacı ile kaleme alındığı, bayilik
bölgesini bu şekilde anlamak gerektiği belirtilmektedir. Savunmada ayrıca ilgili bayilik
sözleşmesinin tek elden dağıtım anlaşması niteliğinde olduğu, bayilik bölgesi ile ilgili
hükmün yanlış yorumlandığı, Borçlar Kanunu’nun sözleşmelerin yorumlanması ile
ilgili temel ilkesinin, tarafların sözleşmede kastettikleri manaya göre yorum yapılması
gerektiği olduğu, yani sözleşmenin lafzından öte tarafların kastettikleri gerçek ve
müşterek maksatların araştırılarak sonuca varılmış olması gerektiği, sözleşmenin 3.
maddesinin 1 ve 3. paragraflarında kast edilenin zaten aktif satış ve pazarlama
faaliyetleri olduğu, bölge dışından gelen taleplerin karşılanmayacağına, bir başka
deyişle pasif satışların yapılamayacağına ilişkin bir hükmün bulunmadığı, bu
gerekçeyle iptal edilmiş bir bayilik sözleşmesinin olmadığı, bu yönde bir irade
olmadığı gibi sözleşmeye de böyle bir mana yükleme kastında olunmadığı ileri
sürülmektedir. Ayrıca müvekkil şirketin zaten hukuka aykırı bir uygulaması
olmamasına rağmen, bayileri ile yapmış olduğu eski sözleşmeleri iptal edip, lafzını da
yanlış anlamaya mahal vermeyecek şekilde yeni matbu bayilik sözleşmesi tanzim
ettiği belirtilmektedir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş., bayilik sözleşmesinin 3. maddesinin 1. paragrafını
aşağıdaki gibi değiştirmiştir:
“Nobel, Bayiye aktif satış yapabileceği bir bölge tahsis eder. İşbu bölge sınırlaması,
sadece aktif satış ve pazarlama faaliyetleri için geçerlidir”.
03-10/114-52
6
Bayilik sözleşmesinin 3. maddesinin 3. paragrafı ise, tadil edilen sözleşmede yer
almamaktadır.
Avrupa yakasında faaliyet gösteren Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin bayiliğini yapmakta
olan Gelişim Gıda’da tespit edilen Engin Kuruyemiş, Harmanoğlu Gıda Ltd. Şti. ve
Şirvan Market’e ürün satışına ilişkin irsaliye faturaları; Gelişim A.Ş.’nin, İstanbul’un
Anadolu yakasında, Ümraniye ve Beykoz sınırları içinde faaliyet gösteren işletmelere
mal tedarik edilebildiğini göstermektedir.
Avrupa yakasında faaliyet gösteren Arpacıoğlu Gıda Satış Müdürü bayilik bölgesi ile
ilgili olarak, Anadolu yakasından gelen siparişleri karşılamak noktasında herhangi bir
engelle karşılaşmadıklarını belirtmiştir.
Yerinde inceleme sırasında İstanbul Anadolu yakası, Pendik Bölgesinde faaliyette
bulunan Be-Sa Ltd. Şti.’ne ürün satışı gerçekleştirildiğini gösteren fatura örneği tespit
edilmiştir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. Ankara bayisi Gram Gıda Genel Müdürü, Nobel’in pasif
satışlarla ile ilgili bir sınırlaması ve hatta bu yönde bir gücü de olmadığını ileri
sürmüştür.
H.3.1.2.Yeniden Satış Fiyatına İlişkin Tespitler
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin, Aser Ticaret bayisi ile akdetmiş olduğu bayilik
sözleşmesi önaraştırma döneminde tespit edilmiştir. Sözleşmenin Bayinin Hak ve
Yükümlülükleri başlıklı 6. maddesinin 8. paragrafı aşağıdaki gibidir:
“Bayi Nobel’den satın almış olduğu mamülleri Nobel tarafından sirküle edilen
fiyatlarla satmak ve satılmasını sağlamak zorundadır. Haksız rekabete meydan verici
uygulamaları önler”.
Söz konusu hüküm, sağlayıcıya, dağıtıcının yeniden satış fiyatını belirleme hakkını
vermesi yönüyle sözleşmeyi, 1997/3 sayılı Tebliğ’de öngörülen grup muafiyeti
sınırlarının dışına taşıyabilecek niteliktedir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’ye gönderilen soruşturma bildirimine karşı yapılan ilk yazılı
savunmada; bayilik sözleşmesinin 6. maddesinin 8. paragrafı ile bayinin yeniden
satış fiyatını belirleme şeklinde bir iradesi bulunmadığı gibi bu yönde bir uygulamanın
da var olmadığı, bu maddede belirtilen hususun referans fiyat listesi olduğu, şirketin
referans mahiyetinde bir fiyat listesi yayımladığı, bu referans fiyat listesi üzerinden
%…… iskonto ile ürünlerin bayiye satıldığı, bayilerin ise bu fiyat listesi üzerinden
istedikleri iskontoyu yaparak satışlarını gerçekleştirdikleri, bayilerin iskonto oranının
belirlenmesinde tamamen serbest oldukları belirtilmektedir.
Savunmada ayrıca, üretilen malda hiçbir kalıp ve şekil değişikliğinde bulunulmadan
satışa sunulurken yeni bir fiyatla satış yapmanın haksız bir durum olduğu, fiyat
politikasıyla hem üreticinin hem de tüketicinin korunması gerektiği, Anayasa’nın 172.
maddesinde tüketicin korunmasının amaçlandığı, üretilen bir malın belli olan
03-10/114-52
7
fiyatından sonra ve bayiye bir kar marjı sağlanmış olmasına rağmen bu malın fiyatını
yeniden değerlemenin ve bu şekilde satımının hem sözleşme özgürlüğüne aykırı
olduğu, hem de haksız rekabete sebep olduğu, Kanun’un 4. maddesine aykırı bir
durumun söz konusu olmadığı ifade edilmektedir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin savunmasında, bayilik anlaşmalarında eleştirilen
noktalarda yeniden düzenlemeye gidildiği belirtilmiş ve tadil edilen bayilik
sözleşmesinin bir örneği tespit edilmiştir. Söz konusu sözleşmede yeniden satış
fiyatının belirlenmesine yönelik bir hüküm bulunmamaktadır. 12.3.2002 tarihi
itibarıyla, tadil edilen sözleşmenin toplam 43 bayi ile akdedildiği ve geri kalanlarla da
imzalanma aşamasında olunduğu beyan edilmiştir. Söz konusu sayının 27.3.2002
tarihi itibari ile 58’e ulaştığı belirtilmiştir. Bugün itibarıyla bu sayı 81 adete ulaşmıştır.
Çok kısa bir süre içerisinde de tüm bayilerle tadil edilmiş sözleşmenin imzalanmış
olacağı ifade edilmiştir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. 28.3.2002 tarihinde Kurum’a gönderdiği yazının ekinde
bayilerin yeniden satış fiyatlarının belirlenmediği şeklindeki iddiasına dayanak olarak,
ve uygulamayı da göstermek amacıyla, çeşitli fatura örnekleri göndermiştir. İlgili
faturalardan çeşitli örnekler aşağıda sunulmaktadır.
-Uyansoy bayisinin 007161 nolu 8.9.2001 tarihli faturası, bir müşteriye Dimes 1/5
vişne nektarının 3.390.000 T.L. fiyattan, 007130 nolu 5.9.2001 tarihli fatura ise aynı
ürünün başka bir müşteriye 4.140.000 T.L.’den satıldığını göstermektedir.
-Yine Uyansoy bayisinin 007038 nolu 15.8.2001 tarihli faturasında Dimes 1/5 vişne
nektarı, 4.140.000 T.L.’dır. Nobel Pazarlama Ltd. Ş’nin 15.8.2001 tarihli fiyat
listesinde ilgili ürünün bayi satış fiyatı, 4.300.000 T.L. olarak görülmektedir.
-Bir başka bayi olan Kınık Gıda’ya ait 20.9.2001 tarihli ve 297858 nolu faturada
Dimes 1/5 vişne nektarının fiyatı 4.221.923 T.L.’dir. 15 Ağustos tarihli fiyat listesinde
ilgili ürünün bayi satış fiyatı ise 4.300.000TL’dir. Yine Kınık bayinin 16.1.2002 tarihli
298526 nolu faturasındaki Dimes 1/5 vişnenin fiyatı 4.237.288 TL iken Ağustos 2001
tarihli bir başka deyişle yaklaşık 5 ay önceki fiyat olan 4.300.000TL’nin gerisindedir.
Dies’in 1/5 vişne nektarının liste fiyatı ve fatura tutarlarına aşağıdaki tabloda yer
verilmiştir.
Tablo2. Dimes 1/5 Vişne Nektarı
Bayi İsmi Liste Fiyatı Fatura Tutarı Fatura
Uyansoy 4.300.000 3.390.000 08.09.2001 tarih ve 007161 nolu fatura
Uyansoy 4.300.000 4.140.000 05.09.2001 tarih ve 007130 nolu fatura
Uyansoy 4.300.000 4.140.000 15.08.2001 tarih ve 007038 nolu fatura
Kınık Gıda 4.300.000 4.221.923 20.09.2001 tarih ve 297858 nolu fatura
Kınık Gıda 4.300.000 4.237.288 16.01.2002 tarih ve 298526 nolu fatura*
* Bu tarihte de Ağustos 2001 tarihli fiyat listesi geçerlidir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. tarafından 28.3.2002 tarihinde gönderilen yazıda, Doğu
Karadeniz bayinin çeşitli müşterilerine yaptığı satışlarda, fiyatlar aynı olmasına
03-10/114-52
8
rağmen farklı iskonto oranları uygulanarak, müşterilerin ödediği birim fiyatların farklı
oluştuğuna dair fatura örnekleri bulunmaktadır.
Gelişim Gıda Tüketim Ürünleri Pazarlama A.Ş., yaklaşık bir yıldır Nobel Pazarlama
Ltd. Ş.’nin İstanbul Avrupa Bölgesi bayiliğini yapmaktadır. Gelişim A.Ş., Nobel
Pazarlama Ltd. Ş.’nin ürünleri dışında birçok gıda maddesinin de dağıtımını
yapmaktadır.
Yapılan yerinde inceleme sırasında Gelişim A.Ş. Satış Müdürü, özetle aşağıdaki
hususları ifade etmiştir:
“Nobel’in, satış koşullarını Gelişim A.Ş.’ye dikte ettirmesi olanaklı değildir. Gelişim
A.Ş., ürün fiyatlarını ve diğer satış koşullarını kendi iradesiyle, ticari çıkarları
doğrultusunda belirlemektedir. Bunun temel nedeni ise meyve suyu sektöründe
gözlenen yoğun rekabettir. Dolayısıyla Nobel’in dağıtımını gerçekleştirdiği ürünlerin
çok sayıda ikamesi bulunmaktadır. Öte yandan Nobel’in dağıtımını gerçekleştirdiği
ürünlerin İstanbul pazar paylarının düşük olması ile bu ürünlerin Gelişim A.Ş.’nin
cirosu içinde düşük oranda pay alması da önemli etmenler arasındadır.”
Yapılan yerinde inceleme sırasında elde edilen bazı fatura örnekleri Gelişim A.Ş.
temsilcisinin iddialarını doğrulamaktadır. Gelişim A.Ş. tarafından, Safran Gıda Market
ve Meysan Meşrubat Ltd. Ş.’ye ürün satışını gösteren irsaliye faturalarında
görüleceği gibi, ilgili satış noktalarına farklı iskonto oranlarıyla, eş deyişle, farklı
fiyatlarla meyve suyu satışı gerçekleştirilmiştir.
Arpacıoğlu Gıda Itriyat San. ve Tic. Ltd. Ş., yaklaşık iki aydır Nobel Pazarlama Ltd.
Ş.’nin İstanbul Avrupa Bölgesi bayiliğini yapmaktadır. Arpacıoğlu Gıda, Nobel
Pazarlama Ltd. Ş.’nin ürünlerinin yanısıra birçok gıda maddesinin de dağıtımını
yapmaktadır.
Yapılan yerinde inceleme sırasında Arpacıoğlu Gıda Satış Müdürü, özetle, aşağıdaki
hususları ifade etmiştir:
“Arpacıoğlu olarak Nobel tarafından gönderilen fiyat listeleri üzerinden %….. iskonto
ile mal tedarik etmekteyiz. Ancak malın yeniden satış şartlarını dilediğimiz gibi
belirleme hakkına sahibiz. Bununla birlikte Nobel, istese dahi, bayilerine fiyat ya da
diğer satış şartlarını dikte etme gücünden yoksundur. Bunun nedeni, meyve suyunun
genel olarak zor satılan bir ürün olması, ayrıca Nobel’in dağıtımını gerçekleştirdiği
markanın (Dimes) güçlü bir marka imajına sahip olmamasıdır. Ayrıca sektörde
yaşanan yoğun rekabet de Nobel.’in ekonomik gücünü sınırlayan bir başka
etmendir.”
Yerinde inceleme sırasında elde edilen bazı fatura örnekleri, Arpacıoğlu temsilcisinin
iddialarını doğrular niteliktedir. Arpacıoğlu Gıda tarafından Budak Pazarlama’ya
yapılan satışta, fiyat farkı faturası olarak ilave %5 iskonto yapılmıştır.
Gram Gıda ve Tekel Maddeleri Tic. A.Ş., Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin Ankara
bayiliğini yapmaktadır. Gram Gıda, Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin ürünleri dışında
03-10/114-52
9
başta Tekel ürünleri ve özellikle Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin rakibi olan Cappy
markalı meyve suyu da dahil olmak üzere birçok gıda maddesinin de dağıtımını
yapmaktadır.
Yapılan yerinde inceleme sırasında Gram Gıda Genel Müdürü, özetle aşağıdaki
hususları ifade etmiştir:
“Gram Gıda, Nobel’in sağladığı ürünleri Ankara sınırları içinde yalnızca bakkal ve
market ölçeğinde satış birimlerine dağıtmaktadır. Öte yandan Nobel’in yine
Ankara’da faaliyet gösteren diğer iki bayisinden biri, zincir marketlere dağıtım
yaparken, diğeri Askeri Birlikler gibi yüksek kotalı ihalelere Nobel adına katılmaktadır.
Nobel’in, ürünün yeniden satış fiyatı gibi satış koşulları üzerinde tasarrufu
bulunmamaktadır. Bunun nedeni,, ekonomik gücünün sınırlı olması ve Gram Gıda
gibi, portföyü geniş güçlü dağıtıcılarla çalışmasıdır. Dolayısıyla söz konusu ürünleri
Nobel’in gönderdiği fiyat listelerinde yer alan fiyatlardan farklı fiyatlar ile
satabilmekteyiz.”
Yerinde inceleme sırasında Nobel Pazarlama Ltd. Ş. tarafından Gram Gıda’ya
gönderilen 22.10.2001 tarihli fiyat listesi elde edilmiştir. Söz konusu listede, bayilerin
fiyat satış sütunu bulunduğu gibi, ayrıca nihayi tüketiciye yönelik olarak tavsiye
niteliğinde olan raf fiyatları yer almaktadır. Listede, ürün fiyatlarını gösteren tablonun
altına düşülen not; “Önerilen raf fiyatları bağlayıcı olmamakla beraber tamamen
yardımcı olması amacıyla hazırlanmış tavsiye fiyatlarıdır. Ürün değeri, marka imajı
gibi objektif veriler yanında tüketici yararlarını koruyacak fiyat politikaları
oluşturulmasını tavsiye ederiz” şeklindedir. Fiyat listesindeki raf fiyatlarının tavsiye
fiyat niteliğinde olduğunu gösteren ifadenin, tüm fiyat listelerinde yer alan matbu bir
ifade olduğu düşünülmektedir. Nitekim Önaraştırma Raporu kapsamında elde edilen
fiyat listesi örneklerinde de aynı ifade yer almaktadır. Söz konusu ifade, Nobel
Pazarlama Ltd. Ş’nin, tüketiciye yönelik raf fiyatına müdahale etmediği yönündeki
savunmasını destekler niteliktedir.
H.4.Savunmalar
H.4.1.Pasif Satışın Engellenmesi
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin ilk yazılı savunmasında, sözleşmenin bayilik bölgesini
düzenleyen 3/1. maddesinin bayinin yükümlü olduğu bölgeyi gösterdiği, bu maddenin
bayinin öncelikle yapması gerekeni göstermek amacı ile kaleme alındığı, bayilik
bölgesini bu şekilde anlamak gerektiği belirtilmektedir. Savunmada ayrıca ilgili bayilik
sözleşmesinin tek elden dağıtım anlaşması niteliğinde olduğu, bayilik bölgesi ile ilgili
hükmün yanlış yorumlandığı, Borçlar Kanunu’nun sözleşmelerin yorumlanması ile
ilgili temel ilkesinin, tarafların sözleşmede kastettikleri manaya göre yorum yapılması
gerektiği şeklinde olduğu, yani sözleşmenin lafzından çok, tarafların kastettikleri
gerçek ve müşterek maksatların araştırılarak sonuca varılması gerektiği, sözleşmenin
3. maddesinin 1 ve 3. paragraflarında kast edilenin zaten aktif satış ve pazarlama
faaliyetleri olduğu, bölge dışından gelen taleplerin karşılanmayacağına, bir başka
deyişle pasif satışların yapılamayacağına ilişkin bir hükmün bulunmadığı, bu
gerekçeyle iptal edilmiş bir bayilik sözleşmesinin olmadığı, bu yönde bir irade
03-10/114-52
10
olmadığı gibi sözleşmeye de böyle bir mana yükleme kastı bulunmadığı ileri
sürülmektedir.
H.4.2.Yeniden Satış Fiyatının Tespiti
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. ilk yazılı savunmasında, sözleşmenin 6. maddesinin 8.
paragrafında yer alan fiyat tespitine yönelik hükmün amacının, bayinin yeniden satış
fiyatını tespit etmek şeklinde olmadığını, anılan fiyatın, referans fiyat şeklinde
anlaşılması gerektiğini, bayilerin, referans fiyat üzerinden %….. iskonto ile
satınaldıkları ürünü, diledikleri iskonto oranını uygulayarak satış yapma özgürlüğüne
sahip olduklarını vurgulamaktadır.
İkinci yazılı savunmada ise, Soruşturma Raporu’nda yer alan yeniden satış fiyatının
tespitine ilişkin görüşlerin, zorlamalı bir yorumla, 4054 sayılı Kanun’a aykırı
bulunulmaya çalışıldığı ifade edilmektedir. Bu bağlamda, özellikle, Bayilik
Anlaşması’nın 6. maddesinde yer alan: “Bayi, Nobel’den satınalmış olduğu mamülleri
Nobel tarafından sirküle edilen fiyatlarla satmak ve satılmasını sağlamak zorundadır.
Haksız rekabete meydan verici uygulamaları derhal önler.” ifadesinin, amacına aykırı
bir biçimde yorumlandığı, esasen, söz konusu hükmün amacının, bayinin yeniden
satış fiyatını tespit etmek şeklinde olmadığı, anılan fiyatın, referans fiyat şeklinde
anlaşılması gerektiği ileri sürülmektedir.
Bu açıklamalardan hareketle, Soruşturma Raporu’nda ilgili hükümde yer alan ve
referans fiyat şeklinde anlaşılması gereken ifadenin, yeniden satış fiyatı şeklinde
yorumlanması suretiyle, sert ve keskin ifadeler içeren bir hüküm olduğu, bu nedenle
rekabeti kısıtlama etkisi doğurabilecek nitelik arzettiği yönündeki değerlendirmenin,
doğru bir değerlendirme olmayacağı da belirtilmektedir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. tarafından, Ek Görüş’e verilen cevapta; ilgili hükmün
amacının maksimum fiyat sınırlaması olduğu şeklindeki görüşe iştirak etmediklerini,
bu iddianın, iktisadın temel ilkesi olan, firmaların maksimum karı hedeflemeleri
ilkesine aykırı olduğu, Nobel Pazarlama Ltd. Ş’nin bayilerini daha az kar elde etmeye
zorlamasının ticari açıdan olumsuz etkiler doğuracağı, ayrıca Kurum’a intikal eden
cevap yazısının ekinde sunulan iki adet fatura örneğinin, bayilerin referans fiyatın
üstünde satış yapabildiğini gösterir nitelikte olduğu ifade edilmiştir.
I. GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi; belirli bir mal veya
hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da
kısıtlama amacı taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan
teşebbüsler arası anlaşmaları yasaklamaktadır. İlgili madde, rakip teşebbüsler
arasındaki rekabeti sınırlayıcı anlaşmaları (yatay anlaşmalar) kapsadığı gibi rakip
olmayan, bir başka deyişle ticaretin farklı seviyelerinde yer alan teşebbüsler
arasındaki anlaşmaları (dikey anlaşmalar) da kapsamaktadır.
03-10/114-52
11
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin, bayileri ile akdetmiş olduğu sözleşmeler vasıtasıyla
4054 sayılı Kanun çerçevesinde bir rekabet ihlali gerçekleştirip gerçekleştirmediğini
tespit edebilmek için iki unsuru değerlendirmek gerekmektedir. Bunlardan birincisi
söz konusu sözleşmelerde yer alan hükümlerin rekabeti engelleme, bozma ya da
kısıtlama amacını taşıyıp taşımadığı; ikincisi ise, fiilen rekabeti bozucu etki yaratıp
yaratmadığı hususlarıdır. Bu bağlamda, sözleşmede yer alan ve Önaraştırma
Raporunda grup mufiyeti kapsamı dışında olduğu tespit edilen, pasif satışın
önlenmesi ve yeniden satış fiyatının tespitine ilişkin her bir hüküm, yukarıda yer
verilen bilgiler de dikkate alınarak, anılan ölçütler bakımından değerlendirilecektir.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. savunmasında, sözleşmenin 3. maddesinin birinci paragrafı
hükmünün, pasif satışları engelleme amacına yönelik olmadığı, söz konusu hükmün,
bayinin ilgili ürünün dağıtımından sorumlu olduğu bölgeyi, dolayısıyla öncelikle
yapması gereken yükümlülüğünü gösterdiği, bu nedenle pasif satış yapılamayacağı
anlamına gelmeyeceği, hükmün lafzından, bu yönde bir sonuç çıkarılamayacağı
vurgulanmakta; sözleşme hükmünde yasaklananın aktif satış olduğunun, yanısıra
şimdiye kadar pasif satış yaptığı gerekçesiyle hiçbir bayinin sözleşmesinin
feshedilmediği belirtilmektedir. İlgili sözleşme hükmünün lafzından, pasif satışları
engelleme amacının bulunup bulunmadığını tespit etmek mümkün değildir. Zira ilgili
hüküm, her iki şekilde de yorumlamaya müsaittir. Dolayısıyla, bu noktada amacın
ortaya çıkarılması için fiili durumu tespit etmek gerekmektedir.
Fiili durum açısından bakıldığında, yerinde inceleme sırasında elde edilen birçok
fatura örneği ve bayi temsilcilerinin ifadeleri, bayilerin pasif satış yapabildiğini
göstermektedir. Fiili duruma ilişkin söz konusu tespitlerden hareketle, ilgili sözleşme
hükmü pasif satışları engelleme amacı taşımadığı gibi, taşıma potansiyeline de sahip
bulunmamaktadır.
Nobel Pazarlama Ltd. Ş. savunmasında, sözleşmenin 6. maddesinin 8. paragrafında
yer alan fiyat tespitine yönelik hükmün amacının, bayinin yeniden satış fiyatını tespit
etmek şeklinde olmadığını, anılan fiyatın referans fiyat şeklinde anlaşılması
gerektiğini, bayilerin, referans fiyat üzerinden %….. iskonto ile satınaldıkları ürünü,
diledikleri iskonto oranını uygulayarak satış yapma özgürlüğüne sahip olduklarını
vurgulamaktadır.
Ancak ilgili sözleşme maddesinin lafzı, Nobel Pazarlama Ltd. Ş. yetkililerinin ileri
sürmüş oldukları savunmaları desteklememektedir. Zira sözleşme maddesi; “Bayi,
Nobel’den satınalmış olduğu mamulleri, Nobel tarafından sirküle edilen fiyatlarla
satmak ve satılmasını sağlamak zorundadır. Haksız rekabete meydan verici
uygulamaları derhal önler" şeklindedir. Bu hükümle bayiye, Nobel Pazarlama Ltd. Ş.
tarafından sirküle edilen satış fiyatlarına uymak sorumluluğunun yanısıra, nihai satış
noktalarının da söz konusu fiyatlara uymasını sağlamak sorumluluğu da
yüklenmektedir. Nobel Pazarlama Ltd. Ş. yetkililerinin ileri sürdükleri, hükümde
belirtilen fiyatın, bayinin istediği iskonto oranı ile satış yapabileceği referans fiyatı
olduğu yönündeki savunma, sert ve kesin ifadeler içeren söz konusu hükmün lafzı ile
çelişmektedir.
03-10/114-52
12
Sözleşme hükmü etki bakımından değerlendirildiğinde, yerinde inceleme sırasında
bayilerin yeniden satış noktalarına diledikleri iskonto oranlarıyla ürün satışı
gerçekleştirdiklerini gösteren fatura örnekleri ve bayilerin bayi fiyat listesinde yer alan
fiyatların altında satış yapabilmeleri, ilgili hükmün minimum fiyatın belirlenmesi
amacını taşımadığını gösterir niteliktedir. Bunun yanısıra Ankara ve İstanbul’daki belli
başlı bayi temsilcileri, Nobel Pazarlama Ltd. Ş’nin, zaten, yeniden satış fiyatını
belirleyebilecek ekonomik güce sahip olmadığını ifade etmişlerdir.
Bununla birlikte bayilik anlaşmalarında bayinin yeniden satış fiyatını belirlemeye
yönelik böyle bir hükmün bulunmuş olmasının rekabeti kısıtlama etkisi doğurabilecek
nitelikte olması nedeniyle rekabeti sınırlayıcı etki doğurabilecek olan söz konusu
anlaşmadan dolayı Kanun’un 16. maddesinin 2. fıkrası uyarınca idari para cezası
verilmesinin gerekli olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Ancak cezanın belirlenmesi sırasında aşağıda sayılan hususlar hafifletici unsur
olarak dikkate alınmıştır.
-Daha sonra yürürlüğe giren 2002/2 No’lu Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği ile maksimum fiyatın belirlenmesine izin verilmektedir.
-Soruşturma Raporu’nun ilgili bölümlerinde belirtildiği üzere, ilgili pazarda yoğun bir
markalararası rekabet yaşanmaktadır.
-Söz konusu bayilik anlaşmaları rekabeti sınırlayıcı etki doğurmamış, ihlal sadece
potansiyel tehdit seviyesinde kalmıştır.
-İlgili teşebbüs, soruşturma sürecinin başlamasıyla birlikte soruşturmaya konu olan
bayilik anlaşmalarında yer alan rekabeti kısıtlayıcı hükümleri tadil eden yeni bayilik
anlaşmalarını yürürlüğe koymuştur.
Öte yandan rekabete aykırı etki doğurabilecek olan söz konusu bayilik anlaşmalarına
ilişkin olarak herhangi bir tarihte bildirimde bulunulmamış olması nedeniyle Kanun’un
16. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendi uyarınca şirkete idari para cezası verilmesi,
yine aynı maddenin 3. fıkrası gereği Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin yönetim
organlarında görev alan gerçek kişilere de ayrıca para cezası uygulanması gerektiği
sonucuna varılmıştır.
J. SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirme ve tespitler ışığında;
1. Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin soruşturma konusu olan bayilik sözleşmelerinde yer
verilen bayilik bölgesinin belirlenmesine yönelik hükmün pasif satışları
engellemeye yönelik olmadığının tespit edilmiş olması dolayısıyla, bu hüküm
bakımından bir rekabet ihlalinin söz konusu olmadığına OY BİRLİĞİ ile,
03-10/114-52
13
2. Söz konusu sözleşmenin fiyat tespitine yönelik 6. maddesinde yer alan hükmün
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında rekabet ihlali oluşturduğuna OY
BİRLİĞİ ile,
3. Bu ihlal dolayısıyla Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’ne Kanun’un 16. maddesinin 2.
fıkrası ile 4. fıkrasına göre hafifletici nedenler dikkate alınarak 2003/1 sayılı “4054
Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun 16 ve 17 nci Maddelerinde
Düzenlenmiş Olan İdari Para Cezalarının 31/12/2003 Tarihine Kadar Geçerli
Olmak Üzere Artırıldığının Duyurulmasına İlişkin Tebliğ”de belirtilen alt sınır olan
9.247.600.000. TL para cezası verilmesine OY ÇOKLUĞU ile,
4. Soruşturmaya konu olan bayilik anlaşmasına ilişkin olarak Kuruma yapılmış
olması gereken bildirimin herhangi bir zamanda yapılmamış olması nedeniyle,
Nobel Pazarlama Ltd. Ş.’nin 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin 1. fıkrasının (c)
bendi ve 2003/1 sayılı Tebliğ uyarınca 2.311.900.000. TL para cezası ile
cezalandırılmasına OY BİRLİĞİ ile,
5. Bayilik anlaşmasının herhangi bir bir tarihte bildirilmemiş olması nedeniyle 4054
sayılı Kanun’un 16. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, anılan teşebbüsün yönetim
kurulunda görev alan; Orhan DİREN, Ali Rıza DİREN, Erol DİREN ve Bülent
Ozan DİREN’in herbirine ayrı ayrı olmak üzere yukarıda belirtilen cezanın %10’u
tutarında olmak üzere 231.200.000. TL idari para cezası verilmesine OY BİRLİĞİ
ile
Danıştay yolu açık olmak üzere karar verilmiştir.
03-10/114-52
14
KARŞI OY
(18.2.2003 tarihli ve 03-10 /114-52 sayılı Kurul Kararı)
Kararın 3 nolu bendinde yeralan nisbi para cezasının düşük tespit edilmesi
nedeniyle çoğunluk görüşüne katılmıyorum.
Fiyat tesbitine ilişkin hükmün Kanunun 4. Maddesi kapsamında açık bir rekabet
ihlali olduğunda tereddüt yoktur. Nitekim bu husus oybirliğiyle karara bağlanmıştır.
Kanunun 16. Maddesindeki unsurlar tümüyle dikkate alınarak ceza oranının
belirlenmesi gerekir. Çok düşük oranda ceza tesbiti, Kanunun amaç ve ruhuna,ayrıca
cezaların caydırıcığı ilkesine uygun düşmediği gibi, benzer olayları içeren soruşturma
dosyalarında hükmedilen cezalar ile de paralellik taşımamaktadır. Dolayısıyla asgari
ceza verilmesi kararına karşıyım.
Prof.Dr.Zühtü AYTAÇ
Kurul Üyesi
03-10/114-52
15
(Rekabet Kurulu’nun 18.02.2003 tarih ve 03-10/114-52 sayılı Kararı)
KARŞI OY GEREKÇESİ
4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesini, bayilik
sözleşmelerinin fiyat tespitine yönelik 6. maddesi ile ihlal eden Nobel Pazarlama Ltd.
Şti.’ne yasanın 16. maddesinin 2. fıkrası gereğince Kurul'ca verilen söz konusu Karar
ile belirlenen idari para cezasının miktarına; teşebbüsün ihlalinin oy birliği ile tespit
edilmesine karşın, asgari miktarda verilmiş olması sebebiyle, yasanın ceza mantığı
bakımından yaptırım gücü ve caydırıcılığının göz önünde bulundurulmadığı
kanaatiyle katılmamaktayım.
Rıfkı ÜNAL
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy