Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-4-239 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-40/846-267
Karar Tarihi : 29.06.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE,
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, 10
Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : Hilal YILMAZ, Muhammed GÜNDOĞDU, Recep GÜNDÜZ,
Buket ARI
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Gürhan SAVGI
Ahmet Taner Kışlalı Cad. No:6 Yenibosna/İstanbul
- Ahmet ŞEKER
Çiçekli Mahallesi Soyer Sokak No: 4 Kalaba /Ankara
D. HAKKINDA İNCELEME
- Türkiye Özel Sektör Havacılık İşletmeleri Derneği 20
İdtm Blokları A-2 Blok K:5 N:208 Yeşilköy / İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Bazı havayolu şirketlerinin yurtiçi seferlerde aralarında
fiyat anlaşması yapmak suretiyle rekabeti engelledikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kuruma ayrı ayrı tarihlerde intikal eden ve iki önaraştırmanın
birleştirilmesiyle sonuçlanan başvurularda özetle; yurtiçinde taşımacılık yapan bütün
havayolu şirketlerinin minimum fiyat sınırı uygulamaya başladığı ve bütün havayolu
firmalarının bu uygulamayı istisnasız olarak gerçekleştirdiği, özellikle Pegasus Hava
Taşımacılığı A.Ş. (Pegasus) ile AnadoluJet havayolu şirketlerinin bilet fiyatlarının
neredeyse aynı olduğu ifade edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 06.09.2010 tarih ve 6958 sayı ile intikal 30
eden Gürhan SAVGI’ya ait başvuruda; 2010 yılında Ramazan Bayramı öncesi Eylül
ayının üçüncü haftasına kadar yurtiçinde taşımacılık yapan bütün havayolu
şirketlerinin minimum fiyat sınırı uygulamaya başladığı, aynı dönemde ekonomi sınıfı
biletlerin 160 TL ve üzeri fiyatlarla satıldığı ve bütün havayolu firmalarının bu
uygulamayı istisnasız olarak gerçekleştirdiği iddia edilmiştir. Şikayetçi şikayet konusu
YAPILAN : - Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı
Türk Hava Yolları Genel Yönetim Binası Atatürk
Havalimanı, Yeşilköy 34149 İstanbul
- Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş.
Basın Ekspres Yolu No:2 Halkalı 34660 İstanbul
- Onur Air Taşımacılık A.Ş.
Şenlikköy Mah. Çatal Sokak No. 3 34153 Florya - İstanbul
- Atlas Jet Havacılık A.Ş.
Yeşilyurt Mah. Eski Halkalı Yolu Alaçatı Evleri Yanı
No:5/B 34153 Florya İstanbul
11-40/846-267
2
hattın İstanbul-Trabzon olduğunu ve bu hatta tavan fiyat uygulaması
gerçekleştirildiğini düşündüğünü belirtmiştir. Söz konusu başvuru üzerine hazırlanan
24.09.2010 tarihli ve 2010-4-239/İİ-10-187.SY İlk İnceleme Raporu, Kurul’un
7.10.2010 tarih ve 10-63/1326-M sayılı toplantısında görüşülerek 4054 sayılı
Kanun’un 40/1 inci maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının 40
tespiti için önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
Kurum kayıtlarına 22.04.2011 tarih ve 3076 sayı ile Ahmet ŞEKER tarafından intikal
ettirilen şikâyet dilekçesinde ise; Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş. (Pegasus) ile
AnadoluJet havayolu şirketlerinin bilet fiyatlarının neredeyse aynı olduğu, şikâyet
tarihinde (22 Nisan 2011) İzmir-Ankara uçuşlarına ilişkin promosyonlu bilet
fiyatlarının Pegasus’ta 59.59 TL, AnadoluJet’te 59 TL olarak belirlendiği ifade
edilmiştir. Konuya ilişkin olarak hazırlanan 02.05.2011 tarihli ve 2011-4-129/İİ-11-
378.HG sayılı İlk İnceleme Raporu, Kurul’un 12.05.2011 tarih ve 11-30/587-M sayılı
toplantısında görüşülerek 4054 sayılı Kanun’un 40/1 inci maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının tespiti için önaraştırma yapılmasına 50
ve her iki önaraştırmanın birleştirilmesine karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda hazırlanan 23.06.2011 tarih ve
2010-4-239/ÖA-11-171.HY sayılı Önaraştırma Raporu, 27.06.2011 tarih ve
REK.0.08.00.00-110.02.02/302 sayılı Başkanlık Önergesi ile 11-40 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da; yurtiçi yolcu taşımacılığı yapan
havayolu şirketlerinin fiyat tespiti yaptıkları iddiası üzerine başlatılan önaraştırmada,
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında bir ihlali kanıtlayan herhangi bir belge
yahut bulguya rastlanmadığından, aynı Kanun'un 41’inci maddesi gereğince
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı ifade edilmiştir. 60
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Hava taşımacılığında ilgili pazarın tanımlanması aşamasında bazı faktörler esas
alınmaktadır:
a) Tüketici Grupları: Hava taşımacılığı sektörüne ilişkin pazar tanımı yapılırken talep
yönlü bir yaklaşım benimsenerek, değişik tüketici grupları için ikame hizmetlerin
bulunduğu noktasından hareketle farklı yolcu grupları arasında ayrım yapılması
faydalı olacaktır. Özellikle zamana duyarlılığı yüksek olan ve olmayan ile doğrudan
ve aktarmalı uçan yolcular arasında bir ayrım yapılması büyük önem taşımaktadır. 70
Daha çok business yolculardan oluşan zamana duyarlı yolcular, diğer yolculara göre
daha hızlı ulaşım ve minimum gecikme beklentisine sahiptirler. Kalkış ve varış
zamanlarındaki gecikmeler, bu yolcuları çok kısa dönem içerisinde başka bir
taşıyıcıya yöneltebilmekte diğer bir deyişle ikame hizmetlere kaydırabilmektedir.
Zamana duyarlı olmayan yolcuların önceliği ise en düşük ücretle uçuş hizmeti
almaktır ve bu yolcular uçuş zamanının uzaması konusunda çok daha esnektirler.
Ayrıca bu yolcular zamana duyarlı olmamaları nedeniyle yolculuklarında birden fazla
havayolundan hizmet alma konusunda da esnektirler. Bu nedenle de bu yolcular için,
business yolculara kıyasla, çok daha fazla sayıda alternatif hat bulunmaktadır.
b) Coğrafi İkame: İki veya daha fazla havaalanının birbirlerinin etki alanlarına girecek 80
kadar yakın olmaları halinde ise coğrafi açıdan ikame edilebilirlik söz konusu
olacaktır. Bu noktada talep bazlı “kalkış-varış noktaları” (point-of-origin/point-of-
destination: O&D) yaklaşımı, en azından çok uygun bir başlangıç noktası olarak
11-40/846-267
3
kabul edilmektedir. Yaklaşıma göre; tüketici açısından bakıldığında, her bir kalkış ve
varış noktası kombinasyonu ayrı bir pazar oluşturmaktadır. Birbirine yakın iki (veya
daha çok) havalimanından doğrudan uçuş hizmeti verilebilmesi ve bunların tüketici
açısından ikame kabul edilmesi durumunda bu iki havalimanı aynı O&D kapsamında
değerlendirilecektir. Bu durum; etki alanındaki yolcu potansiyeli, hizmet frekansı,
yolcu grupları gibi birçok faktöre bağlıdır. Havaalanlarının etkin bir hizmet sunumunu
engellemeyecek şekilde havayollarına seçim imkânı sağlaması halinde, havaalanı 90
ikamesi imkânı rekabeti artıran bir husus olarak önem kazanacaktır. Bu nedenle
havalimanı ikamesi birçok davada gündeme gelmiştir.
c) Dolaylı/Aktarmalı Uçuşlar: Hava taşımacılığında ilgili pazarın tespitinde dolaylı
uçuşlar ve alternatif taşımacılık faktörleri de ikame edilebilirlik açısından
değerlendirilmesi gereken noktalardır. Dolaylı uçuşların genellikle uzun mesafeli
doğrudan uçuşlara ikame olduğu kabul edilmektedir. Doğrudan uçuşlara nispetle
uçuş kalitesi açısından önemli dezavantaja sahip olan dolaylı uçuşların doğrudan
uçuşlara ikame kabul edilmelerinde yolcu profili (zamana duyarlı yolcular için ikame
kabul edilmemektedir), uçuş süresi (süre uzadıkça ikame kabul edilme ihtimali
azalmaktadır), aktarma süresi (uçuş süresi ile aynı şartlara sahiptir), zaman tarifesi 100
(aktarma sürelerinin kısalması zaman tarifelerinin uygunluğu ile mümkündür) ve ücret
faktörleri etkili olmaktadır.
Yukarıda yer verilen açıklamaların tümü “tarifeli” hava taşımacılığı kapsamında
yapılmıştır. Tarifeli ve tarifesiz hava taşımacılığı hizmetleri ayrımı özellikle zaman
duyarlılığı oldukça yüksek olan business yolcular açısından büyük önem arz
etmektedir. Bu yolcuların uçuş hizmet ücretlerinin kendileri tarafından değil
bünyesinde faaliyet gösterdikleri kurum veya kuruluşlarca karşılanması nedeniyle
ücret değişimlerine olan duyarlılıkları oldukça düşüktür. Dolayısıyla bu yolcuların
tercihlerini çok büyük oranda zaman duyarlılığı belirlemektedir. Bu nedenle tarifesiz
hava taşımacılığı hizmetleri tarifeli hizmetlere genellikle ikame teşkil etmemektedir. 110
Bu nedenle dosya kapsamında yalnızca “tarifeli” hava taşımacılığı hizmetleri dikkate
alınmıştır.
Bu bilgiler çerçevesinde, dosya konusu işlemin taraflarını oluşturan havayollarının
tümünün tarifeli hava taşımacılığı hizmeti sunmakta oldukları da dikkate alınarak, ilgili
ürün pazarının “İç Hatlarda Havayolu ile Tarifeli Yolcu Taşımacılığı Pazarı”
şeklinde belirlenmesi uygun olacaktır.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin mal ve hizmetlerinin arz ve talebi konusunda faaliyet gösterdikleri,
rekabet koşullarının yeterli derecede homojen ve özellikle rekabet koşulları komşu
bölgelerden hissedilir derecede farklı olduğu için bu bölgelerden kolayca ayrılabilen 120
bölgeler ayrı coğrafi pazarlar olarak kabul edilmektedir.
Havayolu taşımacılığı alanında faaliyet gösteren teşebbüsler, faaliyetlerini kalkış ve
varış noktaları ile belirlenen hatlar üzerinde sürdürmektedirler. Varış noktası ortak
olan hatlarda, zamana duyarlı olmayan ve özellikle düşük maliyetle uçuş yapmak
isteyen yolcular, farklı bir kalkış noktasına giderek varış noktasına uçmayı tercih
edebilmektedirler. Bu açıdan farklı güzergâhların zamana duyarlı olmayan yolcular
bakımından belirli ölçüde ikame teşkil etmesi mümkündür. Ancak kalkış veya varış
noktası Türkiye olan tüm uçuş hatlarında bu tür alternatifin bulunduğunu söylemek
mümkün değildir. Diğer taraftan, özellikle zamana duyarlı yolcular bakımından varış
noktasına en kısa sürede varılabilecek hat(lar)dan gitmek önem arz etmektedir. Bu 130
çerçevede, havayolu taşımacılığına ilişkin olarak daha önce alınmış Rekabet Kurulu
11-40/846-267
4
Kararları1 ile de uyumlu olacak şekilde, dosya kapsamında ilgili coğrafi pazarın her
bir hat ayrı pazar olmak üzere “Türkiye merkezli yurt içi havayolu taşıma hatları”
olarak belirlenmiştir.
I.2. Taraflar
I.2.1. THY
1933 yılında kurulan THY’nin ana faaliyet konusu, yurtiçi ve yurt dışında yolcu ve
kargo hava taşımacılığı yapmaktır. 31 Mart 2011 tarihi itibarıyla şirketin % 49,12’si
T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na ait, kalan % 50,88’i ise halka
açıktır. 140
THY, 2008 yılı Nisan ayında global anlamda ilk havayolu ittifakı olma özelliğini
taşıyan Star Alliance’a üyeliğini gerçekleştirmiş; iç hatlara yönelik olarak ise
AnadoluJet markası adı altında Ankara merkezli düşük fiyatlı Anadolu seferlerine
başlamıştır. 2010 yılı sonunda 158 olan uçak sayısı, 2011 yılı Mart ayı sonuna kadar
filoya dahil olan 10 adet uçak ve filodan ayrılan 3 adet uçak ile 165’e ulaşmıştır.
I.2.2. Pegasus
Pegasus, 1990 yılında Aer Lingus, Silkar Yatırım ve Net Holding'in ortak girişimiyle
İstanbul'da kurulmuştur. Mayıs 1990'da ilk uçuşunu gerçekleştiren Pegasus, iki
uçakla başladığı yolculuğunu, bugün iştiraki olan İzAir ile birlikte 32 uçaktan oluşan
bir filoya dönüştürmüştür. 150
ESAS Holding, Ocak 2005'te Pegasus'un tamamını satın almıştır. Teşebbüsün
ortaklık yapısı aşağıdaki gibidir:
Tablo 1: Pegasus Hissedarlık Yapısı
Ortağın Unvanı Sermaye Tutarı (TL) Hisse Oranı (%)
Esas Holding
Ali İsmail SABANCI
Emine KAMIŞLI
Kazım KÖSEOĞLU
Can KÖSEOĞLU
TOPLAM 100,00
I.2.3. Onur Air
Onur Air, 14 Nisan 1992’de kurulmuş ve ilk uçuşunu 14 Mayıs 1992 tarihinde
gerçekleştirmiştir. Onur Air günümüzde 22 uçaktan oluşan filosuyla hizmet
vermektedir.
Onur Air, 2003 yılından itibaren de uluslararası uçuşlarının yanına tarifeli iç hat 160
uçuşları eklemiştir. Onur Air’in hissedarlık yapısı Tablo 2’deki gibidir:
1 Bkz. 13.01.2005 tarih ve 05-05/23-1128 sayılı; 24.7.2008 tarih ve 08-47/668-262 sayılı Rekabet
Kurulu Kararları.
11-40/846-267
5
Tablo 2: Onur Air Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Ten Tour Turizm Endüstri ve Ticaret A.Ş.
Hamit Cankut BAGANA
Yonca BAGANA
Ayşe Yasemin YILDIRIM
Funda GÜLKÖK
Şahabettin BOLLUKÇU
Toplam 100.00
I.2.4. Atlasjet
14 Mart 2001 tarihinde Öger Holding A.Ş. tarafından kurulan ve iç ve dış hatlarda
tarifesiz seferlerle yolcu ve yük taşımacılığı yapmak üzere ruhsatlandırılan Atlasjet,
ilk uçuşunu 1 Haziran 2001 tarihinde gerçekleştirmiştir. 170
1 Şubat 2006 itibarıyla Öger Grubu’nun Atlasjet’te bulunan ……. hissesi ETS
Grubu’na devredilmiştir. Anılan teşebbüsün hissedarlık yapısı Tablo 3’teki gibidir:
Tablo 3: Atlasjet Hissedarlık Yapısı
Hissedar Sermaye Miktarı Hisse Oranı (%)
Ali Murat ERSOY
Nisa ERSOY
Mehmet ALBAŞ
Orhan COŞKUN
Soytur Tur. Hizmetleri Pazl. ve Tic. A.Ş.
Havacılık Teknik A.Ş.
Toplam 100
I.2.5. Türkiye Özel Sektör Havacılık İşletmeleri Derneği (TÖSHİD)
Amacı, Tüzüğünde, işletmelerin en yüksek seviyede havacılık emniyetine sahip
olarak büyümesine ve rekabetin korunmasına destek olmak, işletmeler arasında
teknik ve ticari işbirliğini sağlamak, güç birliği oluşturmak, ticari sivil havacılık
sektörünü ülke ekonomisi yararına geliştirmek ve mesleki ahlak ve tesanütü korumak 180
olarak ifade edilen ve 1989 yılında kurulan TÖSHİD’in merkezi İstanbul’da
bulunmaktadır. Derneğin yönetim kurulu ve denetim kurulu bilgileri sırasıyla Tablo 4
ve Tablo 5’teki gibidir:
11-40/846-267
6
190
Tablo 4: TÖSHİD Yönetim Kurulu Üyeleri
Adı-Soyadı Teşebbüs Görevi
Murat ERSOY Atlasjet Yönetim Kurulu Başkanı
Sertaç HAYBAT Pegasus Yönetim Kurulu Başkan Yrd.
Sedat ÖZKAZANÇ MNG Havayolları Yönetim Kurulu Başkan Yrd.
Kemal ÜNLÜ TAV İstanbul Yönetim Kurulu Başkan Yrd.
Musa ALİOĞLU SAGA Genel Sekreter
Hacı SAY SunExpress Muhasip Üye
İzzet TÜKENMEZ Hürkuş Üye
Şahabettin BOLLUKÇU Onur Air Üye
Tahir GÖRGÜLÜ Sky Air Üye
Tablo 5: TÖSHİD Denetim Kurulu Üyeleri
Adı-Soyadı Teşebbüs Görevi
Müjdat YÜCEL HAVAŞ Denetim Kurulu Üyesi
Racih TOKAÇ HEAŞ Denetim Kurulu Üyesi
Gökhan BUĞDAY ISG Denetim Kurulu Üyesi
TÖSHİD’e başta havayolu şirketleri olmak üzere, terminal işletme şirketleri, temsil,
gözetim ve yönetim şirketleri, hava taksi ve genel olarak nitelendirilen şirketler, yer
hizmetleri şirketleri ile ikram şirketleri üyedir. Derneğe başta Atlasjet, Onur Air ve
Pegasus olmak üzere, ACT Havayolları A.Ş, Corendon, Hürkuş, İzair, ULS
Havayolları Kargo Taşımacılık A.Ş., MNG Havayolları, Saga Havacılık, Sky Air,
SunExpress, Tailwind ve Borajet adlı havayolu şirketleri üye olarak kayıtlıdır. 200
I.3. Yapılan İncelemeler ve Değerlendirme
Yurtiçi yolcu taşımacılığı yapan havayolu şirketlerinin bilet fiyatlarının neredeyse aynı
olduğu ve minimum fiyat sınırı uyguladıkları iddiası üzerine başlatılan önaraştırma
kapsamında, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında rakipler arası fiyat tespiti
ihlalinin gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğine ilişkin incelemeler yapılmıştır. THY,
AnadoluJet, Pegasus, Atlasjet, Onur Air ve TÖSHİD’de yerinde incelemeler yapılmış,
ancak iddiaları doğrulayan herhangi bir belgeye ulaşılamamıştır. Bu nedenle,
havayolu şirketleri arasında 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında ele alınan
rekabeti ihlal eden anlaşma yapıldığı iddiasına yönelik olarak soruşturma açılmasına
gerek olmadığı kanaatine ulaşılmıştır. 210
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara
yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy