1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya No : D3/A.Ç-99/9 (MENFİ TESPİT / MUAFİYET)
Karar No : 99-53/575-364
Karar Tarihi : 22.11.1999
TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan: Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU.
Üyeler: Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU, İsmet
CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A.Ersan GÖKMEN, R.
Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER.
BiLDiRIMDE BULUNAN: Besler Gıda ve Kimya San. ve Tic. A.Ş. (Besler Gıda)
Vekili Av. Teoman Seyithanoğlu
(Ramazanoğlu Mah. Mahmut Bayram Cad. No: 88
Pendik-İSTANBUL)
TARAFLAR: - Besler Gıda (Ramazanoğlu Mah. Mahmut Bayram Cad. No: 88
Pendik-İSTANBUL).
- Besler Gıda bayileri.
DOSYA KONUSU: Besler Gıda'nın bayileri ile akdetmiş olduğu standart bayilik
sözleşmelerine menfi tespit/ muafiyet talebi.
RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: Bildirimde bulunulan (eski) bayilik sözleşmelerine menfi
tespit verilemeyeceği, grup muafiyetinden yararlanamayan sözleşmelerin Kanun'un 5
inci maddesindeki koşulları sağlayamamaları nedeniyle bireysel muafiyet de
alamayacağı, sözleşmede yeralan ihlallerin Kanun'un 16 ncı maddesi anlamında
açık ihlal olması nedeniyle, m.16/II fıkrası uyarınca para cezası uygulanması
gerektiğine ilişkin 25.03.1999 tarihli ve SR/99-2 sayılı Soruşturma Raporunda
yeralan hususların dikkate alınması gerektiği,
Yeni bayilik sözleşmelerinin ise yeniden satış fiyatının belirlenmesine yönelik
12 nci maddesinin tadil edilmesi durumunda grup muafiyetinden yararlanabileceği
düşünülmektedir.
1. OLAYLAR
Besler Gıda'nın Kurum kayıtlarına 04.05.1998 tarih ve 1055 sayı ile intikal
eden dilekçesi ile, bayileri ile akdetmiş olduğu dağıtım anlaşmalarına ilişkin olarak
menfi tespit/muafiyet talebinde bulunulmaktadır. 4054 sayılı Rekabetin Korunması
2 REKABET KURUMU
Hakkında Kanun’un 5 ve 8 inci maddeleri uyarınca, Raportörler Aydın ÇELEN ve Ali
İhsan ÇAĞLAYAN tarafından yapılan inceleme sonucu düzenlenen 04.11.1999 tarih,
D3/A.Ç.-99/9 sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Ön İnceleme Raporu 22.11.1999 tarih ve
99-53 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüştür.
02.07.1998 tarih ve 98-72 sayılı Kurul toplantısında, sürmekte olan
önaraştırma ya da soruşturma konusu olan anlaşma, uyumlu eylem ya da kararlara
ilişkin muafiyet/menfi tespit başvurularının yürüyen mevcut dosyaları ile birleştirilerek
değerlendirilmesine karar verilmiştir. Buna bağlı olarak, bu dosyanın konusu
sözleşme de 26.03.1998 tarih ve 98-59/436-57 sayılı Kurul Kararı uyarınca yürütülen
Soruşturma ile birlikte değerlendirilmiştir.
Besler Gıda, hakkında yürütülen soruşturma çerçevesinde Kurumumuza
17.08.1999 tarih ve 2661 sayı ile intikal eden üçüncü yazılı savunmasının ekinde
bayilerle akdedilmek üzere hazırlanan yeni bayilik sözleşmelerini göndermiştir.
2. İLGİLİ PAZAR
2.1. İlgili Ürün Pazarı
Besler Gıda ağırlıklı olarak bitkisel yağ pazarında faaliyet gösterdiği için
"bitkisel yağ pazarı" ilgili ürün pazarı olarak belirlenmiştir.
Bitkisel yağlar, sıvı yağlar ve katı yağlar (margarinler) olmak üzere iki ana
gruba ayrılmaktadır. Yüksek teknoloji gerektiren margarin pazarında 8 firma faaliyet
gösterirken, likit yağ üreten irili ufaklı yaklaşık 150 firma bulunmaktadır. Yıllık
ortalama bir milyon ton civarında bir büyüklüğe sahip olan bitkisel yağ pazarının
yarısını likit ayçiçek yağı oluştururken, onu sırasıyla kahvaltılık, pastacılık/sanayi ve
yemeklik margarinler takip etmektedir. Üretilen yağlar ya firmaların kendi kurmuş
oldukları bayilik sistemi ile ya da toptancılar kanalıyla pazarlanmaktadır. Sektörün
önde gelen firmaları Unilever, Besler, Marsa KJS, Turyağ ve Trakya Birlik'tir.
2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Besler Gıda, ürünlerini kurmuş olduğu bayilik ağı ile tüm Türkiye'de
dağıtmakta ve bildirime konu olan bayilik sözleşmesini tüm bayiler ile ayrı ayrı
akdetmektedir. Bu yüzden ilgili coğrafi pazar Türkiye olarak belirlenmiştir.
3. DEĞERLENDİRME
3.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
Besler Gıda tarafından yapılan 04.05.1999 tarihli başvuruda, bayilerle
akdedilen standard dağıtım anlaşmaları için menfi tespit talebinde bulunulmaktadır.
Bilindiği üzere, Kanun’un 8 inci maddesinde menfi tespit ile ilgili
düzenlemelere yer verilerek, teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin başvurusu üzerine,
3 REKABET KURUMU
Kurul’un elinde bulunan bilgiler çerçevesinde bir anlaşmanın, eylemin veya birleşme
ve devralmanın Kanun’un 4, 6 ve 7 nci maddelerine aykırı olmadığını gösteren menfi
tespit belgesi verebileceği hükmü yeralmaktadır.
Menfi tespit talebinde bulunulan dağıtım anlaşmaları incelendiğinde, menfi
tespit verilmesini engelleyecek bazı ihlal niteliğindeki hükümlere yer verildiği
görülmüştür. İhlal niteliğindeki bu hükümlerden bazıları şunlardır:
3.1.1. Bayilere Belirli Münhasır Bölgeler Verilmesi
Bayilik sözleşmelerinde her bir bayiye belirli münhasır bölgeler verilmekte ve
bayilerin bu bölge dışına satış yapmaları engellenmektedir. Bayilik sözleşmelerinin 4
üncü maddesinde, buna ilişkin olarak şu hükümlere yer verilmiştir:
"Yukarıda belirtilen bölge dışında Bayi'nin her ne sebeple olursa olsun mal satışı
yasaktır. Tespiti halinde Besler A.Ş. sözleşmeyi iptal hakkına sahiptir."
Her bir bayi ile akdedilen dağıtım sözleşmelerinde yeralan bu hüküm
vasıtasıyla bayilere münhasır bölgeler tanınmakta ve Türkiye coğrafi olarak bayiler
arasında Besler Gıda tarafından paylaştırılmış bulunmaktadır. Dolasıyla, bayilik
sözleşmelerinin bu hükmü, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesinin “Mal veya
hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının
paylaşılması ya da kontrolü” şeklindeki (b) bendi kapsamındadır.
3.1.2. Bayilerin Satış Fiyatlarının Besler Gıda Tarafından Belirlenmesi
Besler Gıda ile bayiler arasında akdedilen dağıtım anlaşmalarındaki ihlal
niteliğindeki diğer bir hüküm de bayilerin satış fiyatlarına ilişkindir. Anlaşmanın 6 ncı
maddesinde bu konuda şu hükme yer verilmektedir:
"Prensip olarak perakende noktalara iskonto yapılmayacak, merkezden alınan
uygulama esaslarına sadık kalınarak satış gerçekleştirilecektir. Bölge
Müdürlüklerince iskonto verilmesi uygun görülen satış noktalarına Merkez'in de
görüşü alınarak özel uygulamalar gerekli görülürse yapılabilecektir."
Bayilik sözleşmesinin 11 inci maddesinde de bayilerin satışlarında
uygulayacakları iskontolar belirlenmektedir. Sözleşmenin bu maddesi şu şekilde
düzenlenmiştir:
“Vadeler:
Vadeli satış : Fatura tarihinden itibaren 40 gün.
Peşin satış : Fatura tarihinden itibaren 5 gündür.
Bu vadelerin arttırımı Besler A.Ş.’nin bilgisi olmadan sözkonusu olamaz.”
Görüldüğü üzere, bayilik sözleşmeleri vasıtasıyla bayilerin iskontolu mal
satmaları engellendiği gibi uzun vadeli satış yapılması da önlenmeye çalışılmaktadır.
Dolayısıyla, bayilerin satış fiyatlarının Besler Gıda tarafından belirlenmesini
4 REKABET KURUMU
sağlayan sözkonusu anlaşma hükümleri, 4054 sayılı Kanun’un “Mal veya hizmetlerin
alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım
yahut satım şartlarının tespit edilmesi” şeklindeki (a) bendi kapsamındadır.
Yukarıda yer verilen rekabet ihlalleri nedeniyle, Besler Gıda ile bayiler
arasında akdedilen dağıtım anlaşmalarına menfi tespit verilmesi mümkün değildir.
3.2. 1997/3 Sayılı Tebliğ Açısından Değerlendirme
Besler Gıda’nın Kurum’a bildirdiği anlaşmalar bayileri ile akdetmiş olduğu
dağıtım anlaşmalarıdır. Bilindiği üzere, Rekabet Kurulu belirli şartları sağlayan
dağıtım anlaşmalarını Kanun’un 4 üncü maddesinin yasaklamasından muaf tutan
1997/3 sayılı Tek Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’ni
çıkarmıştır. Bildirimde bulunulan dağıtım anlaşmalarının bu Tebliğ kapsamında olup
olmadığını değerlendirmek gerekmektedir.
Bildirimde bulunulan dağıtım anlaşmalarının menfi tespit almasını engelleyen
anlaşma hükümleri incelendiğinde, bu hükümlerin 1997/3 sayılı grup muafiyeti
kapsamında da olmadığı tespit edilmiştir.
Besler Gıda dağıtım anlaşmalarının 4 üncü maddesi ile her bir bayiye
sağlanan münhasır satış bölgeleri, diğer satıcıların her türlü rekabetinden korunmuş
durumdadır. Bayilere sağlanan bu "mutlak topraksal koruma" anlaşmaların grup
muafiyeti kapsamına girmesine engel olmaktadır.
Sağlayıcıların faaliyet gösterdikleri alanları coğrafi olarak bölgelere ayırarak
bu bölgelere dağıtıcılar atamaları halinde, esas olarak 1997/3 sayılı grup
muafiyetinden yararlanılabilmektedir. Ancak, dağıtıcıların kendi bölgeleri dışına
yapacakları pasif satışların engellenmemesi gerekmektedir. Dağıtıcıların bölge
dışında müşteri arama, şube açma ve reklam yapma gibi faaliyetler içerisinde yer
alarak satış gerçekleştirmeleri "aktif satış" niteliğindedir ve bu tip satışların
sağlayıcılar tarafından engellenilmesi halinde grup muafiyetinden
yararlanılabilmektedir. Dağıtıcıların bölge dışından gelen talepleri karşılamalarının
engellenilmesi durumunda ise grup muafiyetinden yararlanmak mümkün
olamamaktadır.
Bu açıklamalar ışığında, Besler Gıda dağıtım anlaşmalarının 4 üncü maddesi
ile, aktif veya pasif satış ayırımı olmaksızın bayilerin bölge dışına yapacakları her
türlü satışlar engellenmektedir.
Bayilik sözleşmelerinin, yeniden satış fiyatının belirlenmesine yönelik 6 ve 11
nci maddeleri de, bu kısıtlamanın grup muafiyeti kapsamında olmaması nedeniyle,
sözleşmelerin grup muafiyetinden yararlanmasını engellemektedir.
Yukarıda yer verilen açıklamalardan da görüleceği üzere, Besler Gıda'nın
bayileri ile akdetmiş olduğu sözleşmenin 4, 6 ve 11 inci maddelerinde, bayilerin
yapacakları pasif satışlar engellendiği gibi bayilerin satış fiyatları da
5 REKABET KURUMU
belirlenmektedir. Dolayısıyla, bildirimde bulunulan dağıtım anlaşmaları 1997/3 sayılı
Grup Muafiyetinden yararlanamamaktadır.
3.3. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
1997/3 sayılı Grup Muafiyetinden yararlanamayan Besler Gıda bayilik
sözleşmeleri bireysel muafiyet değerlendirmesine tabi tutulduğunda, pasif satışların
engellenmesini ve yeniden satış fiyatının belirlenmesini sağlayan 4, 6 ve 11 inci
maddeleri nedeniyle, bireysel muafiyet alamayacağı tespit edilmiştir. Zira, 4054
sayılı Kanun'un muafiyet verilmesinin koşullarını düzenleyen 5 inci maddesinde iki
olumlu ve iki olumsuz koşul sayılarak, muafiyet verilecek olan anlaşma, uyumlu
eylem ve teşebbüs birliği kararlarının bu dört koşulu birden sağlaması gerektiği
hükme bağlanmıştır.
Olumlu koşullardan ilki olan, malların üretim ve dağıtımında iyileşme ya da
ekonomik veya teknik gelişme sağlama zorunluluğu Besler Gıda'nın bayilik
sözleşmeleri aracılığı ile yerine getirilmektedir. Her bir bayiye belirli münhasır
bölgeler verilmesi, bayinin bu bölgedeki satış noktalarına uygun koşullarda satış
yapması ve oluşan iadelerin bayiler tarafından piyasadan toplanması gibi
uygulamalar, ilgili ürün olan bitkisel yağın en iyi koşulda satışa sunulmasını ve
dolayısıyla Besler Gıda ürünlerinin dağıtımında gelişmeyi sağlayan aktivitelerdir.
Malların üretim ve dağıtımında iyileşme ve gelişme sağlandığı gibi, bu
iyileşmeden elde edilen faydanın tüketicilere yansıtılması da gerekmektedir. Bu
zorunluluk, muafiyet verilebilmesi için yerine getirilmesi gereken ikinci olumlu
koşuldur. Besler Gıda ürünlerinin uygun araçlarla satış noktalarına dağıtılması ve
oluşan iadelerin bayiler tarafından toplanması gibi uygulamalar dağıtımda
iyileşmelere yolaçması nedeniyle, Besler Gıda'ya rekabette avantaj sağladığı gibi,
tüketicinin de bu iyileşmeden doğrudan yararlanacağı açıktır. Dolayısıyla, muafiyet
verilebilmesi için aranılan ikinci olumlu koşul da sağlanmaktadır.
Bir anlaşma, uyumlu eylem ya da teşebbüs birliği kararına muafiyet
verilebilmesi için ilgili pazarda rekabetin tamamen ortadan kalkmaması
gerekmektedir. Bitkisel yağ pazarında Besler Gıda'dan daha güçlü teşebbüsler
olduğu ve margarin dışındaki diğer bitkisel yağ pazarlarında üretici firma sayısının
fazla olduğu düşünüldüğünde, Besler Gıda bayilik sözleşmelerinde yeralan rekabet
kısıtlamaları nedeniyle, bitkisel yağ pazarında rekabetin tamamen ortadan
kalkacağını ileri sürmek oldukça zordur. Dolayısıyla, muafiyet verilebilmesi için
gerekli olan birinci olumsuz koşul da sağlanmaktadır.
Muafiyet verilecek olan anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği
kararında aranılan ikinci olumsuz koşul ise, anlaşmadan beklenen faydanın
sağlanabilmesi için zorunlu olandan daha fazla rekabet kısıtlamasının
yeralmamasıdır. Başka bir ifadeyle, muafiyet değerlendirmesi yapılan bir anlaşmada
yeralan tüm rekabet kısıtlamalarının, üretimin, dağıtımın gelişmesi ya da ekonomik
veya teknik gelişmenin sağlanması ve bu iyileşmeden tüketicilerin yararlanabilmeleri
için zorunlu olmalıdır. Yeniden satış fiyatının belirlenmesini sağlayan ve pasif
6 REKABET KURUMU
satışları engelleyen ihlal niteliğindeki hükümler, Besler Gıda ürünlerinin dağıtımında
iyileşmenin sağlanması için zorunlu olmadığı gibi, bayiler arasındaki fiyat rekabetini
ve bölgelerarası ticareti engelleyerek tüketicinin bundan zarar görmesine neden
olmaktadır. Dolayısıyla, Besler Gıda bayilik sözleşmelerinde yeralan yeniden satış
fiyatını belirleyici ve pasif satışları engelleyici nitelikte hüküm nedeniyle, bayiler
arasındaki rekabet gereğinden fazla kısıtlanmakta ve Besler Gıda bayilik
sözleşmelerinin bireysel muafiyet alabilmesi mümkün olamamaktadır.
Soruşturma kapsamında üçüncü yazılı savunma ile birlikte Kurumumuza
gönderilen yeni bayilik sözleşmesi, 12 inci maddesi hariç olmak üzere 1997/3 sayılı
Tebliğ’e uygun hale getirilmiştir. Yeni sözleşmenin 12 nci maddesi, ““Distribütör,
Şirketin belirleyip uygulamaya koyduğu toptancı, perakendeci vb. sirkülerini
uygulamak zorundadır. Bu sirküler tavsiye niteliğini taşıyan fiyatlar, iskonto, vade,
satış koşulları ile ilgili olacaktır.” biçimindedir. Her ne kadar sirkülerdeki fiyatların
tavsiye niteliğinde olduğu vurgulanmış ise de, bir önceki cümlede distribütörün
sirküleri uygulamak zorunda olduğunun belirtilmesi fiyatların tavsiye niteliğinde
olduğunu göstermemektedir. Bu itibarla, yeniden satış fiyatının belirlenmesine
yönelik hüküm yeni sözleşmede varlığını sürdürmektedir. İlgili hükümdeki yeniden
satıcıların sirküleri uygulamak zorunda olduğu ifadesinin çıkarılması gerekmektedir.
4. SONUÇ
Açıklanan nedenlerle;
1- Bayilere belirli münhasır bölgeler verilmiş olması, bunun yanısıra bayilerin pasif
satışlarının engellenmesi ve bayilerin satış fiyatlarının Besler Gıda tarafından
belirlenmesi nedeniyle bildirimde bulunulan bayilik sözleşmelerine menfi tespit
verilemeyeceğine,
2- 1997/3 sayılı Tek Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğ
kapsamında değerlendirildiğinde, bayilerin pasif satışlarının engellenmesi ve
bayilerin satış fiyatlarının Besler Gıda tarafından belirlenmesinin sözleşmeleri Tebliğ
kapsamı dışına çıkartması nedeniyle sözleşmelerin 1997/3 sayılı Grup Muafiyeti
Tebliği’nden yararlanamayacağına,
3- Bayilerin pasif satışlarının engellenmesi ve bayilerin satış fiyatlarının belirlenmesi
suretiyle, bayilik sözleşmelerinden beklenen faydanın elde edilebilmesi için zorunlu
olandan daha fazla rekabetin kısıtlandığı, dolayısıyla bildirime konu olan
sözleşmelere bireysel muafiyet verilebilmesi için gerekli olan şartların sağlanmaması
nedeniyle sözleşmelere bireysel muafiyet verilemeyeceğine,
4- Sözleşmenin 1997/3 sayılı Tebliğe aykırı olan maddelerinin, Kanun’un m.16/son
fıkrası anlamında açık ihlal niteliğinde olup olmadığı ve buna bağlı olarak, Kanun’un
m.16/II fıkrası uyarınca para cezası uygulanıp uygulanmayacağı konularına yönelik
kararların, yürütülen soruşturmaya ilişkin nihai kararla birlikte verilmesine,
7 REKABET KURUMU
5- Diğer taraftan yeniden düzenlenen sözleşmenin 12 nci maddesinde bayinin satış
fiyatının belirlenmesine yönelik ifadelere yer verilmesi ve bu nedenle Kanun'a
aykırılığın halen devam etmesinden dolayı sözleşmenin değiştirilmiş bu haliyle de
1997/3 sayılı Tebliğ’den yararlanamadığına,
6- Sözleşmenin 12 nci maddesinin yukarıda belirtilen görüş doğrultusunda tadil
edilmesi halinde, yeni distribütörlük sözleşmesinin 1997/3 sayılı Tebliğ kapsamında
muafiyetten yararlanabileceğine,
7- Öngörülen düzeltmelerin yapılması için, kararın tebliğinden itibaren ilgili taraflara
45 gün (kırkbeş) süre verilmesine, ihlallere derhal son verilmesi gerektiğinin taraflara
bildirilmesine, verilen sürede sözleşmedeki aykırılıkların giderildiğinin Kurumumuza
tevsik edilmesine, aksi takdirde sözleşmelerin geçersiz olacağının ve gerekli
düzeltmeler yapılmadan uygulanmaya devam edilmesi halinde, haklarında
soruşturma açılacağının ve 4054 sayılı Kanun’un 16 ve 17 nci maddeleri uyarınca
işlem yapılacağının taraflara bildirilmesine,
OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy