Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-239 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 10-24/331-119
Karar Tarihi : 18.3.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Tarkan ERDOĞAN, Burak BÜYÜKKUŞOĞLU, Didem ULUÇ
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Bimpaş Bira ve Meşrubat Pazarlama A.Ş.
Temsilcisi Çağıl IŞIK 20
Ayazağa Mah. Eski Büyükdere Cad. Oycan Plaza No: 15 K: 2
34398 Maslak / İstanbul
D. TARAFLAR : Bimpaş Bira ve Meşrubat Pazarlama A.Ş. ile Bayileri ve
Distribütörleri
E. DOSYA KONUSU: Bimpaş Bira ve Meşrubat Pazarlama A.Ş. ile bayileri ve
distribütörlerinin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği
kapsamında tanınan muafiyetten yararlandırılması talebi.
30
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 11.11.2009 tarih ve 8072 sayı ile giren ve
en son 5.2.2010 tarih ve 1051 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim üzerine, 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 5. maddeleri ile 2002/2 sayılı
“Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği”nin ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucu düzenlenen 11.3.2010 tarih ve 2009-3-239/MM–10-TE sayılı Menfi
Tespit/Muafiyet Ön İnceleme Raporu, 12.3.2010 tarih ve REK.0.07.00.00-130/107
sayılı Başkanlık Önergesi ile 10-24 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Bimpaş Bira ve Meşrubat 40
Pazarlama A.Ş. ile bayileri ve distribütörlerinin nihai satış noktalarıyla akdedecekleri
tip sözleşmelerdeki 5 yılı aşmayan tek marka sınırlamalarına 4054 sayılı Kanun’un 5.
maddesi çerçevesinde muafiyet tanınabileceği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade
edilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
22.4.2005 tarih ve 05-27/317-80 sayılı Kurul kararı ile; Efes Pazarlama ve Dağıtım
Ticaret A.Ş. (Efpa) ile Bimpaş Bira ve Meşrubat Pazarlama A.Ş. (Bimpaş), distribütör
ve bayilerinin hem açık satış, hem de kapalı satış yapan nihai satış noktaları ile 50
10-24/331-119
2
akdettikleri münhasırlık içeren tek elden satın alma anlaşmalarına, 2002/2 sayılı
Tebliğ ile tanınan grup muafiyeti, 4054 sayılı Kanun’un 13. maddesi uyarınca geri
alınmış, Kurul’un 10.4.2008 tarih ve 08-28/321-105 sayılı kararında ise muafiyetin
geri alınması kararına Efpa ve Bimpaş için bazı istisnalar getirilmiştir.
Bimpaş, dosya konusu başvuru ile yukarıda yollamada bulunulan Kurul kararlarının
bira piyasasında hedeflenenin aksine sonuçlar doğurduğunu iddia ederek, dosya
konusu başvuru ile grup muafiyetinden faydalanma talebinde bulunmaktadır.
H.1. Pazarda Faaliyet Gösteren Teşebbüsler 60
H.1.1.Efes Pazarlama ve Dağıtım Ticaret A.Ş.(Efpa)
Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş. (Anadolu Efes)’nin tüm Türkiye'deki satış,
dağıtım ve pazarlama faaliyetlerini gerçekleştiren Efpa, Anadolu Grubu’na bağlı bir
şirkettir. Türkiye, Rusya, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Güney Doğu Avrupa
ve Ortadoğu ülkelerinde bira, malt ve alkolsüz içecek üretimi ve pazarlamasını
yapmakta olan Anadolu Efes, iştirakleri ve bağlı ortaklıkları ile birlikte Efes İçecek
Grubu'nu oluşturmaktadır. Ülkemizde 1969 yılında İstanbul ve İzmir’de üretime
başlamış olan teşebbüs sektörün en büyük üreticisi konumundadır. 70
Anadolu Efes tarafından üretilerek pazara sunulan ürünler, Efes Pilsen, Efes Light,
Efes Dark, Efes Dark Brown, Efes Xtra, Gusta, Gusta Dark, Mariachi, Mariachi Black,
Marmara Gold, Marmara Kırrmızı ve lisanslı olarak üretilen Miller Genuine Draft,
Beck's ve Foster's markalarıdır.
H.1.2. Bimpaş Bira ve Meşrubat Pazarlama A.Ş.(Bimpaş)
Türk Tuborg Bira ve Malt Sanayii A.Ş. (Türk Tuborg) tarafından üretilen ürünlerin
yurtiçi satış ve pazarlaması Bimpaş tarafından gerçekleştirilmektedir. Türk Tuborg, 80
Yaşar Holding tarafından, Danimarka kökenli Tuborg Breweries Ltd. ortaklığı ile 1967
yılında kurulmuş ve Türk Tuborg’un %95,69 oranındaki hissesi, 2008 yılında
International Beer Breweries Ltd.’ye devredilmiştir1. Teşebbüs tarafından üretilen
markalar Carslberg, Tuborg, Tuborg T-beer, Tuborg Special, Tuborg Gren, Tuborg
Gold, Skol, Vole ve Troy’dur.
H.1.3. Pazardaki Diğer Üretici ve İthalatçı Firmalar
Sektörde Anadolu Efes ve Türk Tuborg haricinde Türkiye’de üretim yapan dört firma
bulunmakta olup bunlar, Park Gıda ve Meşrubat San. ve Tic. A.Ş., Süral Otelcilik 90
Turizm İşletmeleri A.Ş., İstanbul Gıda ve Turizm A.Ş. ile Elif Turizm Ticaret ve
İşletmeleri A.Ş.’dir.
Bira pazarında Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu (TAPDK)’ndan ithalata
yönelik olarak Alkollü İçki Dağıtım Belgesi almış bulunan çok sayıda teşebbüs olup
bu teşebbüslerden bazıları, Maxxium Pazarlama ve Ticaret A.Ş., Karagözoğlu Dış
Ticaret A.Ş. (Karagözoğlu), Diageo Dağıtım Satış ve Pazarlama A.Ş., Diasa Dia
1 11.9.2008 tarih ve 08-52/802328 sayılı Kurul kararı.
10-24/331-119
3
Sabancı Süpermarketleri Tic. A.Ş., İmpeks Gıda Ürünleri İthalat İhracat Sanayi A.Ş.,
MSC Grup Turizm Gıda Tanıtım Organizasyon Sanayi ve Dış Ticaret Ltd. Şti.’dir.
H.2. İlgili Pazar 100
Yukarıda yollamada bulunulan Kurul kararlarında; bar, otel ve lokanta gibi noktaların
dahil olduğu “açık satış yapılan bira pazarı” (yerinde tüketim) ve bakkal, market, büfe
gibi noktaları kapsayan “kapalı satış yapılan bira pazarı” (perakende kanalı) olmak
üzere iki farklı ilgili ürün pazarı belirlenmiştir. Kararlarda coğrafi pazar ise “Türkiye”
olarak tespit edilmiştir. Mevcut başvuru kapsamında yeni bir pazar tanımı yapılmamış
ve bu tespitler korunmuştur.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
110
H.3.1. Yapılan Tespitler
H.3.1.1. Bimpaş’ın Başvurusunda Yer Alan İddialar
Başvuruda, 2005 yılında verilen karardan günümüze kadar olan süreçte, kararla
birlikte pazarda meydana gelmesi beklenen olumlu değişimlerin yaşanmadığı, aksine
pazarda yoğunlaşmanın arttığı belirtilmektedir. Bimpaş, münhasır uygulamaların
sona ermesiyle eş zamanlı olarak Efpa’nın pazar payı yükselirken, kendi pazar
payının düştüğünü, ayrıca pazardaki mevcut oyuncu sayısının da azaldığını
vurgulamıştır. 120
Öte yandan, Efpa ürünlerinin bulunurluk oranlarının, 2009 yılı içinde neredeyse
%.......... ulaştığı, Bimpaş içinse bu oranın %....... olduğu, diğer bir deyişle kapalı satış
noktalarının hacim olarak %...’sinde, sayısal bazda ise %...... Bimpaş ürünlerinin
satılmadığı, bu durumun ise Efpa’ya fiyat ve iskonto konularında önemli bir avantaj
sağladığı belirtilmektedir.
Başvuruda, Kurul’un 2008 yılında Bimpaş’a açık satış noktalarında fıçı bira ürünlerine
mahsus olmak üzere münhasır uygulama yapabilme imkanı sağlayan kararının
pazarda beklenen faydayı sağlayamadığı, zira Efpa’nın en çok satan ürünü olan 130
“Efes Pilsen” markalı tombul şişeli birasını, Bimpaş’ın fıçı birada münhasır olabildiği
satış noktalarında satma şansına sahip olduğu, bu durumun Bimpaş’ın bu noktalara
uzun süreli yatırım yapmasını güçleştirdiği dile getirilmektedir. Söz konusu kararın
ardından Efpa’nın pazar payının %.... ulaştığı, Bimpaş’ın pazar payının ise %.....
seviyesine indiği, bunun Bimpaş’ın pazarda rekabeti engelleyici rolü olamayacağının
açık bir göstergesi olduğu vurgulanmaktadır.
H.3.1.2. Bira Pazarına Yönelik İlgili Rekabet Kurulu Kararları
H.3.1.2.1. 2005 tarihli Bira Kararı 140
Bira pazarında muafiyetin geri alınması hususunun değerlendirildiği iki karar
bulunmaktadır. Bunlardan ilki, 22.4.2005 tarih ve 05-27/317-80 sayılı karardır.
Kararda, bira pazarında Efpa’nın %.... pazar payı ile hakim durumda olduğu,
Bimpaş’ın ise %...... pazar payı ile piyasada ikinci önemli oyuncu konumunda
bulunduğu ve teşebbüslerin bu pazar paylarını uzun bir süredir korudukları tespit
10-24/331-119
4
edilmiştir. Bunun yanı sıra, her iki teşebbüsün sahip oldukları kapasite fazlasının ve
televizyon, radyo ve diğer kamu yayın araçlarıyla reklâm yapma yasağının önemli
birer giriş engeli olduğu belirtilmiş, düopolistik bir yapıda olduğu gözlemlenen bira 150
pazarında etkin bir rekabetin olmadığı değerlendirmesi yapılmıştır.
Kararda her iki teşebbüsün distribütörlerinin/bayilerinin hem açık satış, hem de kapalı
satış yapan nihai satış noktaları ile akdettikleri tek elden satın alma anlaşmalarında
yer alan rekabet etmeme ve bu etkiyi doğuran tek elden satın alma, asgari satın
alma/satış, verilen krediler ve indirim gibi diğer katkıların tek elden satın alma
anlaşmalarına bağlanması gibi yükümlülüklerin bira pazarında etkin rekabetin
oluşmasının önünde önemli bir engel olduğu tespit edilmiştir.
Bu doğrultuda, Efpa ve Bimpaş ile bu teşebbüslerin bayi ve distribütörlerinin nihai 160
satış noktalarıyla yaptıkları münhasırlık içeren tek elden satın alma anlaşmalarından
grup muafiyetinin geri alınmasına karar verilmiştir.
H.3.1.2.2. 2008 tarihli Bira Kararı
İlgili kararın ardından Bimpaş, pazardaki gelişmeler ve 2002/2 sayılı Tebliğ’de
yapılan değişiklik ile grup muafiyetinden yararlanma konusunda getirilen %40 pazar
payı eşiği2 sonrasında rekabet yasağı içeren sözleşmelerinin grup muafiyetinden
yararlanması, bunun yanı sıra imzaladığı diğer sözleşmelerin 4054 sayılı Kanun’un 5.
maddesinde yer alan şartları sağladığı gerekçesiyle söz konusu anlaşmalara bireysel 170
muafiyet tanınması talebinde bulunmuştur.
Başvurunun incelenmesinin ardından, Kurul’un 10.4.2008 tarih ve 08-28/321-105
sayılı Kararında, Bimpaş’ın 2005 tarihli karardan sonra az da olsa pazar payı
kaybettiği, ancak bu durumun ilgili karardan önceki dönemde başlamış olan,
teşebbüsün pazar payındaki düşme eğiliminin devamı niteliğinde olduğu
vurgulanmıştır.
Öte yandan 2005 yılı sonrasında küçük teşebbüslerin pazarda önemli bir varlık
gösteremediği ve Efpa ile Bimpaş’a karşı rekabetçi bir güç sergileyemedikleri tespiti 180
yapılmıştır. Bu dönemde bira pazarının, ÖTV artışları ve turizmde meydana gelen
bazı gelişmelerden olumsuz yönde etkilendiği, bununla birlikte karar sonrası Efpa ve
Bimpaş’ın bulunurluk oranlarını artırdıkları, bu durumun ise 2005 tarihli Karardan
beklenen bir fayda olduğu ifade edilmiştir. Bu değerlendirmelerin ardından;
- “Bimpaş’ın açık ve kapalı satış noktalarıyla imzaladığı tip sözleşmelere, 4054 sayılı
Kanun’un 5. maddesinde sayılan koşullar sağlanmadığı için muafiyet
tanınamayacağına, bununla birlikte anılan sözleşmelere açık satış noktalarına
getirilen rekabet etmeme yükümlülüklerinin,
a) sadece fıçı bira satışlarını kapsaması,
b) yalnız Efes ürünlerine karşı ileri sürülebilir olması, 190
c) en fazla 2 yıl süreli olması,
koşullarıyla 3 yıl süreli bireysel muafiyet tanınmasına,
- Dolap münhasırlığına ilişkin olarak, 100 m2’nin altında satış alanına sahip
noktalarda Efpa/Bimpaş dolabı haricinde tüketicinin doğrudan erişebileceği başka bir
2 2002/2 sayılı Tebliğ, 25.5.2007 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan 2007/2 sayılı Tebliğ ile değişikliğe
uğramış ve getirilen pazar payı eşiği ile Tebliğ’in kapsamı daraltılmıştır.
10-24/331-119
5
alkollü içecek dolabı yoksa, dolaplara ilişkin ariyet sözleşmelerinin, dolabın görünür
kısmının ve satış noktasındaki toplam dolap hacminin %20’sine rakip ürün
konulmasını temin edecek şekilde düzenlenmesine,
- Efpa ve Bimpaş’ın ya da bu teşebbüslerin distribütörlerinin/bayilerinin askeri tesis ve 200
otel gibi, alımlarını geleneksel olarak ihale ile gerçekleştiren satış noktaları ile
akdedecekleri ve Efpa ile Bimpaş dışındaki teşebbüslere karşı ileri sürülemeyen,
rekabet etmeme yükümlülüğü içeren en fazla 2 yıl süreli sözleşmelere bireysel
muafiyet tanınmasına,
- Her iki teşebbüsün belirli spor sanat ya da eğlence olaylarını desteklemek amacıyla
içecek tedarikinin yan unsur olarak yer aldığı tanıtım amaçlı sponsorluk
anlaşmalarına ise yılda 60 günü geçmemek şartıyla bireysel muafiyet tanınmasına”
karar verilmiştir.
210
H.3.1.3. Bira Pazarında Yaşanan Gelişmeler
2005 yılından günümüze kadar bira pazarında yaşanan gelişmelere aşağıda yer
verilmiştir.
Kapalı pazara yönelik pazar payları:
Toplam bira pazarının yaklaşık %60-70’ini oluşturan kapalı pazarın pazar payları
bazında 2004 yılı sonrası görünümüne Tablo 1’de yer verilmiştir.
Tablo 1: Yıllar İtibarıyla Ciro Bazında Kapalı Pazar Payları 220
Yıl Efpa (%) Bimpaş (%) Diğer
2004 0,3
2005 1,0
2006 0,8
2007 0,5
2008 0,2
2009 0,2
Kaynak: AC Nielsen
Tablo 1’den Bimpaş’ın 2004 yılında ciro bazında %....... olan pazar payının, 2009
yılında %......... düştüğü görülmektedir. Bu yıllar itibarıyla Bimpaş 2007 yılındaki
küçük bir yükseliş hariç olmak üzere, her sene pazar payı kaybetmiştir (Pazar payı
kaybı toplam …….. puan).
230
10-24/331-119
6
240
Grafik:1 Ticari Sır
Kaynak: AC Nielsen
Grafikten görüldüğü üzere Bimpaş’ın kapalı pazarda kaybettiği pazar payının tamamı
Efes tarafından devralınmış, ayrıca Efpa diğer teşebbüslerin pazar payından da bir
miktar almayı başarmıştır. 2005 senesinde küçük teşebbüsler pazar paylarını bir
miktar artırmayı başarmışlar, ancak sonraki yıllarda bunu koruyamamışlardır. 250
Açık pazara yönelik pazar payları:
Toplam bira pazarının yaklaşık %30-40’ını oluşturan açık pazarda 2004-2008 yılları
arası gerçekleşen pazar paylarına Tablo 2’de yer verilmektedir.
Tablo 2: Hacim Bazında Açık Pazar Payları
Yıl Bimpaş Efpa Diğer
2004 1,0
2005 1,0
2006 1,0
2007 1,0
2008 1,0
Kaynak: TAPDK, Bimpaş, AC Nielsen
Bu tabloda Bimpaş’ın yıllar itibarıyla pazar payı kaybettiği ve 2008’de litre bazında
pazar payının %... civarında olduğu görülmektedir. Efpa’nın bu pazarda da, Bimpaş 260
tarafından kaybedilen pazar payını devraldığı anlaşılmaktadır.
Pazardaki yoğunlaşma oranının artması:
Açık ve kapalı pazardaki pazar payı değişimlerinin sonucu olarak pazardaki
yoğunlaşma oranlarının arttığı görülmektedir. Pazardaki yoğunlaşmayı ölçmek
amacıyla kullanılan HHI verileri ve bu verilerdeki yıl bazındaki değişimi toplam pazar
üzerinden, 2004 yılından başlayarak Tablo 3’te gösterilmektedir.
270
Tablo 3: Toplam Pazar Yoğunlaşma Göstergeleri
Yıl HHI Değişim
2004 6638 -
2005 6879 119
2006 6998 231
2007 7229 558
2008 7436 207
2009 yılı (Ocak-Eylül) 7712 276
Kaynak: Bimpaş
HHI değeri 2,000’i geçen pazarlarda yoğunlaşmanın yüksek olduğu kabul
edilmektedir. Pazar payı verileri incelendiğinde Türkiye bira pazarında HHI
endeksinin son 5 yıl içinde 6500’ün altına düşmediği ve üstelik endeks büyüklüğünün
her yıl arttığı görülmektedir. Bu veriler Türkiye bira pazarının yüksek derecede
yoğunlaşmış bir pazar olduğunu ve pazardaki yoğunlaşma oranının her geçen yıl
arttığını göstermektedir.
10-24/331-119
7
280
İthalattaki azalma:
Bira pazarında ithalat oldukça düşük seviyede gerçekleşmektedir. 2005 yılında 3
milyon litre ile en yüksek seviyesine ulaşan ithalat bu yıldan itibaren azalmaya
başlamıştır. 2008 yılı itibarıyla 500.000 litre büyüklüğünde olan toplam ithalatın yıllar
içerisindeki seyrine Grafik 2’de yer verilmektedir.
Grafik 2: Bira Pazarı Toplam İthalatı
İthalat
0
500.000
1.000.000
1.500.000
2.000.000
2.500.000
3.000.000
3.500.000
2004 2005 2006 2007 2008
İthalat
Kaynak: TAPDK
290
Son yıllarda ithalat, en yüksek hacme ulaştığı 2005 yılında toplam pazarın %0,40’ına
tekabül ederken 2008 yılında bu oran yaklaşık olarak %0,07’ye gerilemiştir. Yıllar
itibarıyla ithalatın toplam pazar içindeki büyüklüğüne ilişkin verilere Tablo 4’te yer
verilmektedir.
Tablo 4: İthalatın Toplam Pazardaki Yeri
Yıllar İthalat/Toplam (%)
2004 0,15
2005 0,40
2006 0,25
2007 0,11
2008 0,07
Kaynak: TAPDK
Bu veriler ithalatın pazarda herhangi bir rekabetçi baskı yaratma potansiyelinin 300
olmadığını göstermektedir.
Mey İçki ve Sanayi Tic. A.Ş.’nin, “Tekel Birası”nı Efes’e devrederek pazardan
çıkması:
10-24/331-119
8
Tekel’in alkollü içkiler bölümünün tamamını 27.2.2004 tarihinde özelleştirme yolu ile
devralan Mey İçki, bu tarihten itibaren bira pazarında Tekel Birası markası ile faaliyet
göstermeye başlamış ancak Şubat 2007 itibarıyla bira üretimini gerçekleştirdiği
Yozgat Bira Fabrikası’nın üretim faaliyetlerine son vermiştir. Teşebbüs bira
pazarından çıkma kararı alarak “Tekel Birası” markasını, 25.8.2009 tarihli Kurul
kararıyla, Anadolu Efes’e devretmiştir. 3 310
Pera marka birayı üreten Park Gıda ve Meşrubat A.Ş. yönetimine TMSF
tarafından el konulması:
Garipoğlu Grubuna bağlı yaklaşık 70 şirketin yönetimi 18.7.2009 tarihinde Tasarruf
Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) geçmiş olup, gruba bağlı şirketlerden biri de bira
piyasasında üretici olarak Pera markasıyla faaliyet gösteren Park Gıda’dır.
Carlsberg Breweries A.Ş.’nin (Carlsberg), Türk Tuborg Bira ve Malt Sanayi
A.Ş.’deki hisselerini Israel Beer Breweries Ltd.’ye (IBBL) devretmesi:
Dünyanın en büyük 4. bira üreticisi konumunda bulunan Carlsberg, Türk Tuborg’daki 320
hisselerini 2008 yılında IBBL’ye devrederek Türkiye pazarından çıkmıştır.
Türk Tuborg’un devri hariç olmak üzere yukarıdaki unsurlar, pazardaki yoğunlaşma
oranını artırıcı etmenler olarak ortaya çıkmaktadır.
H.3.1.4. Bimpaş’ın Satışlarındaki Azalma
Bimpaş tarafından yapılan başvuru değerlendirilirken yalnızca pazarın geneli
açısından değil, Bimpaş özelinde de bazı analizler yapılmıştır:
330
Bira pazarında son yıllarda, Efpa’nın pazar payı artarken Bimpaş pazar payı
kaybetmektedir. Üstelik söz konusu düşüş, doğrudan doğruya teşebbüs satışlarının
önemli oranda azalmasından kaynaklanmaktadır.
Bazı pazarlarda pazar büyürken teşebbüsün, pazarın büyüme oranı kadar pazardan
pay alamaması veya firmanın satışlarını artırmasıyla birlikte, bu artışın rakiplerine ve
pazarın büyüme oranına göre daha az olması durumunda teşebbüsün pazar payı
oransal olarak azalmaktadır. Bu nedenle Bimpaş’ın satışlarının yıllar içerisindeki
değişimine yer vermek gereklidir. Tablo 5’te Bimpaş’ın kapalı pazara yönelik satışları
sunulmuştur. 340
Tablo 5: Ticari Sır
2004 2005 2006 2007 2008 2009
Kaynak: ………..
Teşebbüs 2004 yılında kapalı pazarda …… milyon litre üzerinde satış yaparken bu
miktar 2009 yılında ….. milyon litreye kadar düşmüştür.
Grafik 3: Ticari Sır
350
3 25.8.2009 tarih, 09-38/925-218 sayılı Kurul kararı. Ancak Danıştay 13. Dairesi, 25.1.2010 tarih ve 2009/6743
Esas No’lu kararı ile “Tekel Birası” markasının Efes’e devrine izin veren Kurul Kararının yürütmesini
durdurmuştur.
10-24/331-119
9
Kaynak: ……….
Grafik 3’ten 2005 yılı ile kıyaslandığında teşebbüsün kapalı pazardaki satışlarının
%.... oranında azaldığı görülmektedir.
Aynı değerlendirme Bimpaş’ın açık pazardaki satışlarına yönelik olarak yapıldığında
ise aşağıdaki tablo ortaya çıkmaktadır.
Tablo 6: Ticari Sır
2004 2005 2006 2007 2008 2009
Kaynak: …….. 360
Teşebbüs 2004 yılında açık pazarda … ………….litrenin üzerinde satış yaparken bu
miktar 2009 yılında …. ……….. litrenin altına düşmüştür.
Grafik 4Ticari Sır
370
Kaynak: Bimpaş
Kapalı pazardaki satışlardan farklı olarak bu pazarda teşebbüs 2006’ya göre 2007 ve
2008 yıllarında satışını artırmıştır. Ancak 2009 yılında Bimpaş satışları 2006
seviyesine gerilemiştir. Sonuçta 2004 yılı ile kıyaslandığında teşebbüs satışlarında
mevcut durumda yaklaşık % … oranında bir azalma görülmektedir.
Diğer yandan toplam bira pazarındaki büyüme eğilimi ile birlikte değerlendirildiğinde
Bimpaş’ın satışlarındaki düşüş daha fazla önem taşımaktadır.
380
Grafik 5: Bira Pazarı Toplam Satışlar (litre)
Bira Toplam
600.000.000
650.000.000
700.000.000
750.000.000
800.000.000
850.000.000
900.000.000
2004 2005 2006 2007 2008
Toplam
10-24/331-119
10
Kaynak: TAPDK
Ülkemizde 2005 yılında toplam bira pazarı büyüklüğü 750 milyon litre civarında iken
bu büyüklük 2008 yılında 850 milyon litreye ulaşmıştır. Bir başka deyişle pazar 2006
yılındaki düşüşe karşın, 3 yıllık dönemde %13 oranında büyümüştür.
Dolayısıyla mevcut bilgilerden, Bimpaş’ın pazar payının yalnızca göreli olarak değil,
mutlak olarak da düştüğü anlaşılmaktadır.
390
2005 yılı öncesi ve sonrası pazar payı değişimleri
Bu aşamada 2005 yılı öncesi ve sonrası pazar paylarındaki ortalama mutlak ve nispi
değişimler incelenmiştir.
Tablo 7: 2002-2009 Ciro Bazında Toplam Pazar Payı Değişim Verileri
Yıllar Efes Bimpaş Diğer Bimpaş Değişim (Mutlak)4 Bimpaş Değişim (Nispi-%)5
2002 1,3
2003 0,5
2004 0,5
2005 1,2
2006 1,4
2007 1,4
2008 1,2
2009 1,3
Kaynak: Bimpaş
Tablo 7’den toplam pazardaki pazar payları ile birlikte Bimpaş’ın mutlak ve nispi
olarak pazar payının bir önceki yıla göre ne şekilde değiştiği görülmektedir. 2005
öncesi ve sonrası iki ayrı dönem olarak incelendiğinde Tablo 8 ile karşılaşılmaktadır:
400
Tablo 8: Ticari Sır6
Tüm Pazar (Mutlak) Tüm Pazar (Mutlak) Tüm Pazar (%) Tüm Pazar (%)
Kaynak: Bimpaş
2003-2005 döneminde Bimpaş her yıl ortalama … puan pazar payı kaybetmiş, 2006-
2009 döneminde ise bu kayıp artarak ortalama ……’ya ulaşmıştır. Nispi olarak ise
teşebbüsün pazar payı kaybı ilk dönemde ortalama %.... iken, 2005 sonrası bu oran
%...... yükselmiştir. Efpa ise 2003-2005 döneminde tüm pazarda ortalama …. puan
pazar payı kazanmışken karar sonrası dönemde küçük bir artışla bunu …..’ya
yükseltmiştir.
Aynı analiz kapalı pazar payı için aşağıda yapılmıştır: 410
Tablo 9: 2002-2009 Ciro Bazında Kapalı Pazar Payı Verileri
Yıllar Efes Bimpaş Diğer Bimpaş Değişim (Mutlak) Bimpaş Değişim (Nispi-%)
2002 1,4
2003 0,5
2004 0,3
2005 1,0
2006 0,8
2007 0,5
2008 0,2
4 Bir önceki yıla kıyasla mutlak olarak hesaplanmıştır.
5 Bir önceki yıla kıyasla yüzde olarak hesaplanmıştır.
6 Söz konusu yıllardaki değişimlerin aritmetik ortalaması mutlak anlamda ve yüzde olarak hesaplanmıştır.
10-24/331-119
11
2009 0,2
Kaynak: AC Nielsen
Tablo 9’dan, ciro bazında kapalı pazarda Bimpaş’ın 2005 yılı öncesi toplam pazarın
aksine pazar payını artırdığı görülmektedir. Ancak bu eğilim 2005 yılı ile birlikte
tersine dönmüş ve teşebbüs pazar payı kaybetmeye başlamıştır.
Tablo 10: Ticari Sır
Kapalı Pazar (Mutlak) Kapalı Pazar (Mutlak) Kapalı Pazar (%) Kapalı Pazar (%)
Kaynak: Bimpaş
Tablo 10’da 2002-2004 arasında, kapalı pazarda ciro bazında Bimpaş’ın yılda
ortalama olarak ….. puan pazar payı kazandığı görülmekte iken bu veri Efpa için … 420
olarak gerçekleşmiştir. 2005 sonrası ise, Efes yılda ortalama … puan kazanırken
Bimpaş … puan kaybetmeye başlamıştır.
H.3.1.5. Pazardaki Küçük Aktörlerin Konuya İlişkin Görüşleri
Bimpaş’ın muafiyet başvurusuna ilişkin olarak bira üreticisi …… tarafından
gönderilen görüşte, Türkiye bira pazarının giderek tekelci bir piyasaya dönüştüğü,
piyasada lider oyuncu konumundaki Efes’in pazar gücünün yüksekliği nedeniyle satış
noktalarının pazarlık gücünün kalmadığı belirtilmekte, üretici olarak pazarda daha
fazla yer alabilmeleri ve marka bilinirliğini sağlayabilmeleri açısından büyük 430
teşebbüslerin münhasırlık yapmalarının engellenmesi gerektiği ifade edilmektedir.
Başvuruya ilişkin olarak ………………………… tarafından gönderilen görüşte ise,
2005 Kararı ile münhasırlığın kaldırılmasının pazarda olumlu etki yarattığı, bu açıdan
mevcut durumun devam etmesinin lehlerine olduğu, münhasırlığa izin verilecek ise
rakip mal satma yasağının piyasadaki iki büyük oyuncunun birbirlerine karşı ileri
sürebilecekleri şekilde uygulanmasının yerinde olacağı ifade edilmiştir.
H.3.2. Hukuki Değerlendirme
440
İlgili başvuruda Bimpaş ile bayileri ve distribütörlerinin, nihai satış noktalarıyla
imzalamak istedikleri tek elden satın alma anlaşmalarının, 2002/2 sayılı Tebliğ’den
yararlandırılması talep edilmektedir. 2002/2 sayılı Tebliğ’in kapsam başlıklı 2.
maddesinde, üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde faaliyet gösteren iki ya
da daha fazla teşebbüs arasında belirli mal veya hizmetlerin alımı, satımı veya
yeniden satımı amacıyla yapılan anlaşmaların Tebliğ kapsamında
değerlendirilebileceği ifade edilmiştir. Buna göre Bimpaş’ın satış noktalarıyla yapmak
istediği münhasır tedarik anlaşmaları anılan Tebliğ kapsamında dikey anlaşma
niteliğindedir.
450
Söz konusu Tebliğ uyarınca 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde belirtilen şartların
tamamının varlığı halinde teşebbüsler arası dikey anlaşmalar grup muafiyetinden
otomatik olarak yararlanabilmektedir. Tebliğ’in başlıklı 4. maddesinde yer verilen
sınırlamaları içermeyen anlaşmalar, teşebbüsün pazar payının 2007/2 sayılı Tebliğ
değişikliği ile getirilen %40 eşiğini aşmaması durumunda grup muafiyetinden
faydalanmaktadır.
10-24/331-119
12
2002/2 sayılı Tebliğ’de tek marka sınırlamaları (rekabet etmeme yükümlülüğü, miktar
zorlaması gibi) sağlayıcının pazar payının %40’ın altında olduğu ve anılan
sınırlamanın beş yılı aşmadığı durumda 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki 460
yasaklamadan muaf tutulmaktadır. Bir başka deyişle pazar payı eşiğinin altında olan
sağlayıcının beş yılı aşmayan tek marka sınırlamalarının 4054 sayılı Kanun’un 5.
maddesinde sayılan şartları sağladığı varsayılmaktadır. Tek marka anlaşmalarının
belirli koşullarda rekabet üzerinde olumlu etkilerinin olduğu, bedavacılık sorununu
çözmesi, vazgeçme problemini önlemesi gibi etkinlik artışlarına yol açabileceği kabul
edilmektedir (Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz(Kılavuz) 115. paragraf).
2005 tarihli Kurul Kararında muafiyetin geri alınmasına dayanak oluşturan madde
hükmünün 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin (c) bendi olduğu görülmektedir.
Ayrıca kararda Bimpaş’ın pazarın kapanmasına olan katkısının önemli bir orana 470
ulaştığı vurgulanmaktadır:
“Efpa ve Bimpaş tarafından benzer nitelikte dikey sınırlamalar (özellikle rekabet
etmeme yükümlülüğü ve bu etkiyi doğuran diğer hükümler) içeren anlaşmaların toplu
etkisinin açık satış noktalarını içeren ilgili pazarda 2003 yılında %47,4 gibi yüksek bir
orana ulaştığı, bu nedenle anılan pazarın önemli bir bölümünde rekabeti ortadan
kaldırdığı, dolayısıyla 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin “İlgili piyasanın önemli bir
bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması” seklindeki “c” bendindeki şartın
sağlanmadığı kanaatine varılmıştır. Her iki teşebbüs tarafından anılan pazardaki
nihai satış noktaları ile akdedilen anlaşmaların azami süresinin 5 yıla kadar 480
uzayabilecek şekilde düzenlenmesi de söz konusu olumsuz etkiyi güçlendirici bir
unsur olarak değerlendirilmiştir. Söz konusu pazarda gerek Efpa (%27,7) gerekse de
Bimpaş (%19,7) tarafından akdedilen anlaşmaların pazarın kapatılmasına olan
katkısı ayrı ayrı önemli ölçüde olduğundan, anılan teşebbüslerin açık satış noktaları
ile akdetmiş oldukları inceleme konusu olan tek elden satın alma anlaşmalarına
2002/2 sayılı Tebliğ tarafından sağlanan muafiyetin geri alınması gerektiği sonucuna
varılmıştır.”
Yukarıdaki değerlendirme ışığında Bimpaş’ın muafiyet talebine yönelik olarak
yapılacak değerlendirmenin odak noktası ilgili piyasanın önemli bir bölümünde 490
rekabetin ortadan kalkmaması şartının sağlanıp sağlanmadığı olacaktır.
2005 tarihli Karar sonrası pazardaki gelişmelere kararın ilgili bölümünde yer
verilmiştir. Söz konusu değişikliklerin bu dosya bağlamında dikkate alınması gerektiği
ve bunların başında, Bimpaş’ın yıllardır düşen pazar payının yaklaşık %.....
seviyesine inmesi ve buna bağlı olarak da Efpa’nın pazar payının artması
gelmektedir.
Bir pazarda teşebbüsün, toplam üretim veya satış ya da kapasite oranı bakımından
nispi büyüklüğünün ölçüsü olarak tanımlanabilecek pazar payının yüksek seviyede 500
olması teşebbüslere belli ölçüde pazar gücü sağlayabilmektedir. Bu bağlamda bir
teşebbüsün dikey münhasır anlaşmalarla piyasayı kapatmak suretiyle rekabeti
ortadan kaldırabilme olasılığının değerlendirilmesi ve rekabetin zorunlu olandan fazla
sınırlanıp sınırlanmadığının tespiti, teşebbüsün sahip olduğu pazar gücü ile yakından
ilişkilidir. Bunun altında yatan unsur ise teşebbüsün en fazla pazar payı ölçüsünde
pazarı kapatabileceğidir.
10-24/331-119
13
Kılavuz’un birçok yerinde, muafiyetin geri alınması uygulaması ile dikey anlaşmaların
pazar kapama etkisi, teşebbüslerin önemli oranda pazar gücüne sahip olması
gerekliliği ile ilişkilendirilmektedir. 510
Nitekim Kılavuz’un “Muafiyetin Geri Alınması” başlıklı 47. paragrafında “…Özellikle
dikey anlaşmaya taraf olan teşebbüslerin önemli bir pazar gücüne sahip olduğu ve
pazara giriş engellerinin önemli boyutlara ulaştığı durumlarda, Tebliğ kapsamında
olan bazı dikey anlaşma türlerinin muafiyet için gerekli koşulları sağlaması
güçleşebilecektir...” denilmektedir. Yine 48. paragrafta “… muafiyetin geri alınması
uygulamasının, özellikle pazar gücü önemli seviyelere ulaşmış teşebbüslerin
anlaşmalara taraf olduğu pazarlarda gündeme gelmesi kaçınılmazdır…” ifadesine yer
verilmektedir. Kılavuzun “Analiz Yöntemi” başlıklı 95. paragrafında, Kanun’un 4.
maddesi kapsamında bir dikey sınırlama değerlendirilirken teşebbüsün pazar payının 520
%40 eşiğini aşmaması durumunda anlaşmanın yasaklanan kısıtlamaları içerip
içermediğine ve Tebliğ’deki diğer şartları sağlayıp sağlamadığına bağlı olarak grup
muafiyetinden yararlanabileceği vurgulanmaktadır.
Kılavuz‘un 119. paragrafında, “…Sağlayıcının pazar gücü değerlendirilirken
“rakiplerin pazardaki konumu” da önemlidir. Rakipler yeterince çok ve güçlü ise
sağlayıcının uyguladığı tek marka anlaşmasından hissedilir derecede rekabeti
bozucu etkiler beklenmez. Pazar kapama etkisi, rakip teşebbüslerin tek marka
anlaşmasını uygulayan sağlayıcıdan önemli ölçüde küçük olduğu hallerde ortaya
çıkabilecektir...” tespiti yer almaktadır. 530
Bu bilgiler ışığında Bimpaş’ın, Kılavuz tarafından aranan pazar payı/gücüne sahip
olmadığı anlaşılmıştır. Nitekim Bimpaş hem pazar payı kaybetmekte, hem de
teşebbüsün açık ve kapalı kanala yaptığı satışlar azalmaktadır. Açık ve kapalı pazar
payı verilerinden de görüleceği üzere ilgili teşebbüs 2005 yılından günümüze her iki
pazarda da önemli ölçüde pazar payı kaybetmiş durumdadır. Bir pazarda teşebbüsün
pazar büyürken pazar payı kaybetmesi ve satışlarının düşmesi, bu teşebbüsün pazar
gücü olmadığına yönelik bir gösterge olarak kabul edilmektedir. Kaldı ki Bimpaş’ın
düşük bir pazar payına ……. sahip olması bu hususu pekiştirmektedir. Üstelik
pazarda Efpa’nın %.......... pazar payı ile birlikte hakim durumda olduğu dikkate 540
alındığında, Kılavuz tarafından aranan önemli bir pazar gücüne sahip olma kriterinin
Bimpaş için mevcut durumda geçerli olmadığını göstermektedir.
Diğer yandan teşebbüsün ilgili dönemdeki bulunurluk oranlarının, bu çerçevede
değerlendirilmesi yararlı olabilecektir. Bimpaş 2005 yılına kıyasla, geçtiğimiz yıllarda
bulunurluk oranlarını artırmış olmakla birlikte, bu artışı satışlarına yansıtamamış ve
2009 sonu itibarıyla teşebbüs için bulunurluk oranları 2005 yılındaki seviyeye inmiştir.
550
10-24/331-119
14
560
Grafik 6: Ticari sır
Kaynak: ………. 570
Yukarıdaki değerlendirmeye paralel olarak, Bimpaş’ın ürün bazında bulunurluk
oranlarına bakıldığında, 2009 yılı itibarıyla en yüksek bulunurluğun dar bir tüketici
kesimine hitap eden ve yüksek alkol içeren “T. Special 50 Can” ürünü ile düşük fiyatlı
olan “Skol” ürünlerinde sağlandığı görülmektedir. Pazardaki ana segmentte yer alan
50 cl.’lik kutu ve depozitolu şişedeki ürünlerde Bimpaş’ın bulunurluğu, Efpa’nın
oldukça gerisindedir.
Grafik 7: : Ticari sır
580
590
Grafik 7’de pazarda ana segmentte yer alan ürünler olan “T.Gold” ve “T. Green”
markalarının dağıtımının %....’nin altında olduğu ve bu ürünlerdeki bulunurluğun
genel olarak 2005 senesine kıyasla önemli bir oranda artmadığı görülmektedir.
Tek satıcılık anlaşmalarının olumsuz etkileri arasında tüketici tercihlerinin
kısıtlanması bulunmaktadır. Bu husus aynı zamanda Kanun’un 5. maddesindeki
muafiyet değerlendirmesinin aradığı şartlar arasındadır. Dosya bağlamında bu husus
değerlendirilirken kısa ve uzun vadede elde edilecek kazanımlar açısından bir ayrım
yapılması gerekmektedir. Teşebbüslerin münhasır anlaşmalar yapmalarının
yasaklanmasıyla satış noktalarında hem Efpa, hem de Bimpaş ürünlerinin birlikte yer 600
alması konusunda hukuki açıdan herhangi bir engel kalmamıştır. Bu çerçevede
münhasırlığın yasaklanması ile tüketicilerin daha çok çeşit ürüne ulaşabilmesi
mümkün gözükmektedir. Ancak bir yandan hakim durumda olan Efpa’nın pazar
payındaki istikrarlı artış, öte yandan Bimpaş’ın son birkaç yılda yaşadığı pazar kaybı
dikkate alındığında, önümüzdeki yıllarda pazarın tam anlamıyla bir tekele dönüşmesi
olasılık dahilindedir. Bu ise giriş engelleri olan pazarda (ki bu giriş engelleri arasında
özellikle dağıtımda kapsam-ölçek ekonomileri de yer almaktadır) uzun dönemde,
tüketici aleyhine bir durumun ortaya çıkmasına sebep olabilecektir. Dolayısıyla bu
yapıya sahip bir pazarda faaliyet gösteren Bimpaş’ın, satış noktalarıyla münhasır
anlaşmalar yapmasının engellenmesine yönelik bir değerlendirmenin pazarın 610
rekabetçi yapısının korunması adına gerekli olmadığı kanaati oluşmuştur.
10-24/331-119
15
Diğer yandan tüketici tercihlerinin kısıtlanması hususunun özellikle teşebbüsün
yüksek pazar payına sahip olduğu durumlarda geçerli olduğu da dikkate alınmalıdır.
Bir başka ifadeyle Bimpaş’ın mevcut durumu, teşebbüsün pazardaki rekabetçiyi
yapıyı ve tüketici tercihlerini olumsuz yönde etkileme imkanını güçleştirmektedir.
Nitekim satış noktalarına yönelik münhasır uygulamaların rekabetçi yapıyı olumsuz
açıdan etkilemesinin, söz konusu uygulamaya yönelen teşebbüsün pazar payı/gücü
ile doğru orantılıdır. Bu doğrultuda, piyasada hakim durumda olan teşebbüsle ve ona
göre düşük pazar payına sahip teşebbüslerin uyguladıkları stratejilerin, piyasa ve 620
rakipler üzerindeki etkilerinin farklı olacağı genel olarak kabul edilmektedir. Bu
gerçekten hareketle, önemli ölçüde pazar payı ve/veya pazar gücüne sahip olan
teşebbüslerin münhasır anlaşmaları daha dikkatle incelenmektedir.
Bunun yanı sıra, pazarda önemli güce sahip olmayan teşebbüsler benzer eylemler
içerisine girse dahi, karşılarında hakim durumda bulunan bir teşebbüs olması
nedeniyle bu uygulamalar pazarın önemli bir bölümünün rakip teşebbüslere
kapanmasını güçleştirecektir. Kaldı ki hakim durumdaki teşebbüsün rakibi
konumundaki firmaların bu ve benzeri uygulamaları, nihai satış noktalarına yaygın
olarak kabul ettirmeleri oldukça güç olabilecektir. Dolayısıyla Bimpaş tarafından bu 630
yönde bir strateji tercih edilse dahi bunun, Efpa’nın dahil olduğu pazar yapısını
önemli derecede etkilemesi beklenmemektedir. Efpa’nın pazar payının Bimpaş’ın
yaklaşık ………. katı büyüklüğünde olduğu, bu değerlendirmede dikkate alınmıştır.
Öte yandan Bimpaş’ın münhasır anlaşmalarına izin verildiği takdirde söz konusu
münhasırlığın pazarda üretim ve/veya ithalat yolu ile faaliyet gösteren teşebbüsler
üzerinde etkisi çok sınırlı olacaktır. Zira mevcut pazar koşullarında Bimpaş’ın
münhasır anlaşmaları en fazla kendi pazar payı kadar bir kapama etkisine yol
açabilecek, bir başka deyişle pazarın yaklaşık %.......’ı söz konusu küçük üreticilere,
ithalatçılara ve potansiyel sağlayıcılara açık olacaktır. 640
Son olarak 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin (d) bendinde yer alan “Rekabetin (a)
ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan fazla
sınırlanmaması” şartı çerçevesinde Bimpaş’ın tek marka sınırlamalarının süresinin
2002/2 sayılı Tebliğ’in rekabet etmeme yükümlülüğünü düzenleyen 5. maddesinde
belirtilen beş yıl ile sınırlandırılması uygun olacaktır.
Tüm bu değerlendirmeler ışığında, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesindeki şartların
sağlandığı anlaşılmıştır.
650
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
Bimpaş Bira ve Meşrubat Pazarlama A.Ş. ile bayileri ve distribütörlerinin nihai satış
noktalarıyla akdedecekleri tip sözleşmelerdeki 5 yılı aşmayan tek marka
sınırlamalarına 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi çerçevesinde bireysel muafiyet
tanınmasına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
10-24/331-119
1
Full & Egal Universal Law Academy