Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-3-195 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-73/1508-576
Karar Tarihi : 25.11.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Meltem BAĞIŞ AKKAYA, Erdem AKTEKİN
C. ŞİKAYET
EDEN : Gizlilik talebi vardır.
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR: 20
Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncılar
E. DOSYA KONUSU: Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncıların aralarında
anlaşarak bazı fırıncıları piyasa dışına çıkardığı ve 300 gram ekmek fiyatını 75
Kr olarak belirledikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle;
Bölgede ekmek pazarında önemli bir paya sahip olan Lider Gıda’nın ve
bölgenin diğer büyük üreticilerinden Karadeniz Ekmek ve Kalafatoğlu Unlu
Mamullerinin aralarında şifahen anlaştıkları, 30
Bu oluşumun düşük fiyat uygulamasıyla sindirdiği diğer fırınları da kiralayarak
daha da büyüdüğü, bölgede tekelleştiği ve ürettikleri ekmeği istedikleri noktada kendi
belirledikleri fiyat üzerinden sattırdıkları,
Anlaşmaya dahil fırınların, diğer üreticilere de baskı yaparak satış noktalarında
uygulanacak nihai fiyatları yükselttirmeye çalıştığı
ifade edilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 31.8.2010 tarih ve 6787 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 21.9.2010 tarih ve 2010-3-195/İİ-10-185.MBA sayılı İlk
İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 30.9.2010 tarih ve 10-62/1293-M sayılı 40
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili
karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.11.2010 tarih ve 2010-3-
195/ÖA-10-185.MBA sayılı Önaraştırma Raporu 11.11.2010 tarih ve
REK.0.07.00.00-110/505 sayılı Başkanlık önergesi ile 10-73 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
10-73/1508-576
2
50
1. Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncıların 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında değerlendirilebilecek uygulamalar içerisinde oldukları, ancak bu
aşamada uygulamaların sona erdirilmesiyle şikâyet konusu rekabet sorununun
çözüleceği; dolayısıyla konuya ilişkin soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
2. Bununla birlikte 4054 sayılı Kanun’un 9/3. maddesi uyarınca bahse konu
uygulamaya son verilmesini sağlamak amacıyla belgede adı geçen fırıncılara ek
olarak Bolu’da fırın işleten üyelerine bildirim yapmak üzere Bolu Lokantacılar,
Fırıncılar ve Pastacılar Odası ve Bolu Ticaret Odası’na görüş bildirilmesinin uygun
olacağı, 60
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Önceki tarihli birçok Kurul kararında unlu mamuller pazarı analiz edilerek ilgili ürün 70
pazarı “ekmek pazarı” olarak belirlenmiştir. Bu bağlamda geçmişte alınan Kurul
kararlarına da uygun olarak ilgili ürün pazarı “ekmek pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Şikayete konu fırınların tümü Bolu il merkezinde faaliyette bulunan teşebbüslerdir.
Mevcut önaraştırma dosyası kapsamında hakkında inceleme yapılan fırınlardan biri
olan Lider Gıda’nın yıkıcı fiyatlandırma uygulamak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesini ihlal ettiğine yönelik iddiaların incelendiği 4.2.2010 tarih ve 10-13/146-62
sayılı Kurul kararında; Bolu il merkezine Bolu’nun ilçelerinden ihmal edilebilecek 80
miktarda ekmek arzı olduğu tespiti yapılarak ilgili ürün pazarı Bolu İl merkezi olarak
belirlenmiştir. Bu çerçevede, ilgili coğrafi pazar “Bolu il merkezi” olarak tespit
edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. Yerinde İncelemede Elde Edilen Bulgular
Raportörlerce Lider Gıda’da yapılan yerinde incelemede; Lider Gıda şirket ortağı
tarafından birbirini takip eden tarihlerde hazırlandığı düşünülen iki tablo elde 90
edilmiştir. Hazırlanan ilk tabloda Bolu il merkezinde daha önce faaliyet göstermekte
iken yakın tarihte kapandığı öğrenilen üç fırının ismi, bu fırınlara diğer fırınlar
tarafından yapılan/yapılacak ödemelere ilişkin veriler ve bu ödemelerin ödemeyi
gerçekleştirecek fırınlar arasında ne oranda paylaşılacağına yönelik hesaplamalar
yer almaktadır. Belgeye göre Yıldız, Rizeliler, Lider, Karadeniz, Çalıkoğlu, Refik,
Metin, Has, Kalafat, Atmaca ve Armek fırınları tarafından, kapatılan Tatmek, Çaydurt,
Ordu ve Karacasu fırınlarına yapılacak 182.500 TL’lik ödeme, ödemeyi yapacak
fırınlar arasında hesaplanan hisse oranlarına göre paylaştırılmaktadır. Tablonun ilk
hali incelendiğinde hazırlanış tarihinde fırınlara 95.400 TL’lik bir ödeme yapıldığı
10-73/1508-576
3
görülmektedir. Aynı hesaplama tablosunun daha yakın bir tarihte hazırlandığı 100
düşünülen halinde ise toplam yapılacak ödeme miktarının 187.500 TL’ye ve o tarihe
kadar fırınlara ödenmiş miktarın ise 132.200 TL’ye yükseldiği görülmektedir. Bu iki
tablodaki kapanan fırınlara yapılan ödemeleri gösteren bölümdeki farklı (95.400
TL’den 132.200 TL’ye yükselen) tutarlar kapanan fırıncılara yapılan ödemelerin
devam ettiğini göstermektedir.
Lider Gıda ortakları Sabit Ruhi Şerifoğlu, Sabit Şerifoğlu ve Erkan Saklı ile yapılan
görüşmede şirket ortakları, kapanan üç fırın olduğunu, bu fırınlardan Çaydurt
ekmeğin ruhsat sahibinin ruhsatını iptal etmesi nedeniyle piyasadan çıkmak zorunda
kaldığını ve bu fırının makinelerinin Lider Gıda ortaklarından Fahrettin Arı tarafından 110
satın alındığını belirtmişlerdir. Buna ek olarak şirket ortakları Karacasu ve Tatmek
Ekmek’in ise piyasadan kendi rızaları ile çıkmak istediklerini, bu fırınların da yine
Fahrettin Arı tarafından kiralanarak kapatıldığını, bu işlemler için gerekli paranın ise
bölgede faaliyet göstermekte olan fırınlar tarafından ortak olarak ödendiğini; buradaki
amaçlarının ekmek fiyatını yükseltmek olduğunu fakat bu oluşumun bir ay sürdükten
sonra dağıldığını; oluşumun sürdürülmediğinin Bolu ilinde mevcut farklı ekmek
fiyatlarından anlaşılabileceğini ifade etmişlerdir.
Bu bilgiler üzerine Bolu’da faaliyet gösteren esnaf niteliğindeki fırıncıların kayıtlı
olduğu Bolu Lokantacılar, Fırıncılar ve Pastacılar Odası’nda, elde edilen belgede 120
kapanan fırınlara ödeme yaptığı anlaşılan Atmaca Natürel Ekmek Fırını, Has Ekmek
Fırını, Yıldız Ekmek Fırını, Kalafatoğlu Unlu Mamuller sahipleri ile kapatılan
fırınlardan Karacasu ve Tatmek ekmek fırınların sahipleri ve bölgede faaliyet
gösteren bir diğer fırın olan Damla Ekmek fırının sahibi ile raportörlerce görüşme
gerçekleştirilmiştir.
Yapılan görüşmelerde Lider Gıda’da elde edilen belgede adı geçen ekmek fırını
sahiplerine üç fırının kapatılması için herhangi bir ödeme yapıp yapmadıkları
sorulmuş her dört fırın sahibi de böyle bir ödemede bulunmadıklarını, kapatılan üç
fırının da Lider Gıda tarafından kiralandığını, ödemelerin yine Lider Gıda tarafından 130
yapıldığını ve bulunan belgedeki rakamları ödemediklerini ifade etmişlerdir.
Kapatılan Karacasu ve Tatmek ekmek fırınları sahipleri ise sektörden kendi istekleri
ile herhangi bir zorlama olmadan çıktıklarını, fırınlarını ise Lider Gıda ortaklarından
Fahrettin Arı’ya bir yıl süre ile kiraladıklarını ve fırınlarında hâlihazırda üretim
yapılmadığını ifade etmişlerdir.
Yapılan görüşmede son dönemde ilde gerçekleşen ekmek fiyatları sorulan Oda
Başkanı; ekmeğin 2 ay öncesine kadar 35 Kr’dan satıldığını ancak son iki-üç aydır
tüm fırınların ekmeği odanın 2008 yılında 300 gram ekmek için açıklamış olduğu 140
maksimum fiyat olan 75 Kr’ dan sattığını ifade etmiştir.
I.2.2. Hukuki Değerlendirme
Lider Gıda’da yapılan yerinde incelemede elde edilen belge, Bolu ilindeki bazı
fırınların kendilerine yapılan belirli miktar ödemeler sonucunda piyasadan çekilerek
üretimlerine yönelik talebi diğer fırınlara kaydırdıklarını gösterir niteliktedir. Böylece
belirli bir toplu para ödemesi sonucu bu fırınlar piyasadan çıkmış ve üretim miktarları
da diğer fırınlar arasında dağılmıştır. Yine son iki aya kadar 35 Kr olan ekmek
10-73/1508-576
4
fiyatının il genelinde Oda tarafından bildirilen maksimum satış fiyatı olan 75 Kr’a 150
çıkmasının bu oluşumun bir sonucu olduğu kanaatine varılmıştır.
Bolu ilindeki fırınların aralarındaki anlaşma sonucu uygulamakta oldukları arz kontrol
davranışları belirli bir ürünün arzını kısmak suretiyle fiyatını arttırmak veya
teşebbüsler arası gerçekleşmiş bir fiyat anlaşmasının sürdürülebilirliğini sağlamak
için uygulanabilmektedir. Ancak incelenen ilgili ürün pazarı bakımından arzın
kısılarak fiyatların arttırılması yönünde bir uygulamanın başarılı olamayacağı kanaati
oluşmuştur. Öncellikle tüm Türkiye genelinde olduğu gibi Bolu ilinde faaliyet gösteren
fırıncılar da yüksek miktarlarda atıl kapasiteye sahiptir. Toplam sektör kapasitesi üç
fırının kapatılmasının sonrasında bile mevcut talebin oldukça üstündedir. İncelenen 160
olayda olduğu gibi atıl kapasitenin azaltılması yoluyla fiyatların arttırılması ancak
kapasitenin talebi karşılayamayacak düzeye kadar düşürülmesi ile mümkün
olabilecektir.
Buna ek olarak bir ürünün fiyatının yükseltilebilmesi için o ürüne yakın ikame olan
ürünlerin üreticilerinin de en azından bir kısmının bu tip bir anlaşmaya dâhil olması
beklenir. Yapılan görüşmelerden bölgedeki toplam ekmek talebinin yaklaşık
%30’unun köylüler tarafından üretilen ve bölgede yoğun bir biçimde tüketilen köy
ekmeği tarafından karşılandığı anlaşılmıştır. Fiyatların yükseltilmesi amacıyla arzın
kısılması sonucu genel talebin köy ekmeğine kayması nedeniyle, bu ekmek türünün 170
üretiminin artması sonucunda talep ve arz arasında bir dengesizliğin oluşmayacağı
kanaatine varılmıştır.
Buna ek olarak ekmek fiyatlarının maksimum hadleri, esnaf ve sanatkar statüsündeki
işletmeler için bağlı bulundukları odanın önerisinin, odanın bağlı bulunduğu birlik
yönetiminin onayı ile belirlenmekte bu fiyata belediyelerin ve mülki amirlerin itiraz
etmemeleri durumunda fiyat kesinleşmektedir. Maksimum satış fiyatları ekmek
üretimindeki maliyet kalemleri göz önüne alınarak ve esnaflara belirli bir kar marjı
bırakarak belirlenmektedir. Sektörde bu şekilde işleyen bir tavan fiyat uygulamasının
olması işletmeler tarafından fiyatın yükseltilebileceği düzeyi ve işletmelerin fiyat 180
anlaşmaları yoluyla elde edebilecekleri aşırı karları sınırlamaktadır.
Bu bağlamda ilgili ürün pazarında mevcut kapasitenin azaltılması yoluyla arzın
kısıtlanması ve bu yolla tüketimin azaltılması sonucu fiyatın yükseltilmesi
mekanizmasının işlemesi mümkün gözükmemektedir. Bu nedenle Bolu ilindeki
fırıncıların aralarında anlaşarak bazı fırınların üretimine son vermesinin esas
amacının kapatılan fırınlara yönelik talebi, kalan fırınlar arasında dağıtmak olduğu
sonucuna ulaşılmıştır.
Aralık 2009’da Kurum kayıtlarına giren bir başvuruda Lider Gıda’nın yıkıcı fiyat 190
uygulamak suretiyle piyasadaki rekabeti bozduğu şikâyeti yer almıştır. Konu ile ilgili
olarak Kurul, Lider Gıda’nın ilgili pazarda hakim durumda olmadığını tespit ederek bu
teşebbüsün tek taraflı eylemlerinin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında ihlal
oluşturamayacağına karar vermiştir. Bu başvuru Aralık 2009’da da 35 Kr’luk ekmek
fiyatının uygulandığına işaret etmektedir. Temmuz ayında ise fırınların kapatılmasıyla
aynı zaman aralığında bölgede 35 Kr olan ekmek fiyatı 75 Kr’a yükselmiştir. Fırıncılar
odasından da ekmek fiyatının uzun bir süredir 35 Kr olduğu ancak son iki-üç aylık
dönemde tüm ilde 75 Kr’a yükseldiği bilgisi teyit edilmiştir.
10-73/1508-576
5
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde teşebbüsler arası rekabeti bozucu etkisi veya 200
amacı olan anlaşmaların hukuka aykırı ve yasak olduğu belirtilmekte ve aynı
maddenin 2. fıkrasının (a) bendinde “Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının,
fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının
tespit edilmesi” ve b bendinde “ Mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her
türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü” bu hallere
örnek olarak sayılmaktadır.
Bu çerçevede Bolu ilindeki fırıncıların aralarında anlaşarak bazı fırınların üretimini
durdurmak ve son iki aylık dönemde ekmek fiyatını aralarında anlaşarak 75 Kr’a
çıkartmak eylemlerinin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde yasaklanan türden 210
eylemler olduğu kanaatine ulaşılmıştır. Ancak bu iki eylemden üzerinde durulması
gereken esas olarak fiyata yönelik anlaşmadır. Yukarıda sıralanan nedenlerle yüksek
atıl kapasiteye sahip sektörde kapasite azaltılması ve bu yolla arzın kısılması sonucu
tüketici zararının doğması mümkün gözükmemektedir.
Fırıncıların uyguladıkları anlaşma sonucu il genelinde 300 gramlık ekmeğin fiyatı
artışmışsa da Bolu merkezine çevre köylerden önemli miktarda köy ekmeği arzı
olması ve anlaşmaya dâhil olmayan fırıncıların bulunması nedenleriyle pazardaki
rekabetin tamamen ortadan kalkmadığı, ilde ekmek piyasasında son döneme kadar
ekmek fiyatının Türkiye’de ilan edilen maksimum fiyatın oldukça altına düşmüş 220
olmasının il genelinde önemli bir rekabet ortamının yaşandığına işaret etmesi,
Kurul’un önceki kararlarında da yer verildiği üzere sektördeki yapısal sorunların bu tip
oluşumlara zemin hazırlaması ve teşebbüsler tarafından gerçekleştirilen
uygulamanın henüz birkaç ayla sınırlı olması hususları dikkate alınarak bu aşamada
ilgili teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı kanaatine
varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 230
1- Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına,
2- Bununla birlikte,
a) Dosya konusu uygulamaların 4054 sayılı Kanun kapsamında ihlal teşkil
edebilecek nitelikte olması nedeniyle, bu uygulamalara son verilmesi,
aksi takdirde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde işlem başlatılacağı
yönünde aynı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca Yıldız 240
Ekmek Fırın, Has Ekmek Fabrikası, Kalafatoğlu Unlu Mamuller, Atmaca
Naturel Ekmek Fırını, Karadeniz Ekmek Fırını, Bolu Ekmek Fırını,
Çalıkoğlu Ekmek Fırını, Trabzon Ekmek Fırını, Rizeliler Ekmek Fırını,
Armek Unlu Mamuller Gıda Hayv. İnşaat San. ve Tic. Ltd. Şti. ve Lider
Gıda Sanayi A.Ş.’ye;
b) Bolu’da fırın işleten üyelerine bildirim yapmak üzere Bolu Lokantacılar,
Fırıncılar ve Pastacılar Odası ve Bolu Ticaret Odası’na
10-73/1508-576
6
görüş bildirilmesi hususunda Başkanlığın görevlendirilmesine 250
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy