Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-3-24 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-38/662-227
Karar Tarihi : 27.5.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr.
Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Neyzar MENTEŞOĞLU, Nilgün KOCADAĞ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Durmuş DUMAN
Duman Ticaret Erikli Mah. Ankara Cad. No:468/A
Yıldırım/Bursa
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Altıyıldız Toptan Gıda San. ve Tic. A.Ş.
Alemdar Mah. Seymen Sok. No:12 Osmangazi/Bursa
Bursa Çay Gıda Paz. Dağ. San. Tic. A.Ş.
Alemdar Mah. Seymen Sok. No:12 Osmangazi/Bursa
E. DOSYA KONUSU: Bursa’da Çay-Kur bayiliği yapan iki teşebbüsün
tekelleşmeye çalıştıkları ve Çay-Kur bayilerinin kendilerine tahsis edilen bölge
dışına pasif satış yapmalarının engellendiği iddiası. 30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle; Çay İşletmeleri Genel
Müdürlüğünün (Çay-Kur) Bursa ilinde esasen iki bayii olması gerekirken, Bursa
bayileri olan Altıyıldız Toptan Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti. ve Bursa Çay Gıda Paz.
Dağ. San. Tic. A.Ş.’nin faaliyetini aynı adreste, aynı çalışanlarla tek bir teşebbüs gibi
yürüttüğü ve Çay-Kur ürünlerinin satışını başvuru sahibine yüksek fiyatla yaparken
perakendecilere daha düşük fiyatlar uyguladığı belirtilerek, bu iki firmanın
tekelleşmeye çalıştığı ifade edilmiş ve konu hakkında gereğinin yapılması talep
edilmiştir. Ayrıca şikayetçi telefon görüşmesinde; Çay-Kur’un bölge dışına pasif
satışları kısıtladığını eklemiştir. 40
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.3.2010 tarih ve 2060 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 22.3.2010 tarih ve 2010-3-24/İİ-10-PE sayılı İlk İnceleme
Raporu, Rekabet Kurulu’nun 31.3.2010 tarih ve 10-27/397-M sayılı toplantısında
görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1.
maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca
yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.5.2010 tarih ve 2010-3-24/ÖA-10-
177.KÜ sayılı Önaraştırma Raporu 13.5.2010 tarih ve REK.0.07.00.00-110/195 sayılı
10-38/662-227
2
Başkanlık önergesi ile 10-38 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara 50
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; Bursa’daki Çay İşletmeleri Genel
Müdürlüğü bayileri Altıyıldız Toptan Gıda San. ve Tic A.Ş. ile Bursa Çay Gıda Paz.
Dağ. San. Tic. A.Ş.’nin birlikte hareket ederek Bursa ilinde tekelleşmeye çalıştıkları
ve Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından bayilerin kendilerine tahsis edilen
bölge dışına pasif satış yapmalarının engellendiği iddialarına ilişkin, olarak Altıyıldız
Toptan Gıda San. ve Tic A.Ş. ile Bursa Çay Gıda Paz. Dağ. San. Tic. A.Ş. hakkında
4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına yer olmadığı ve
dolayısıyla şikayetin reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir. 60
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz’da atıf yapılan 1998/2, 1998/6 ve 2000/2
sayılı Rekabet Kurulu Tebliğleri ile Değişik 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin
Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ’in 4. maddesine göre; 70
ilgili ürün pazarının tespitinde tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve
nitelikleri bakımından aynı sayılan mal ve hizmetlerden oluşan pazar dikkate
alınmakta, ayrıca tespit edilen ve pazarı etkileyebilecek diğer unsurlar da
değerlendirmeye katılabilmektedir.
Genel anlamda ticari içecekler pazarı içerisinde yer alan ürünlerin tüketiciler
tarafından farklı yahut ikame kabul edilip edilmediğinin tespitinde, öncelikle bu
ürünlerin başlıca kullanım amaçları itibarıyla incelenmesi gerekmektedir. Günlük
tüketim içinde ağırlıklı olarak kahvaltıda ve öğün aralarında sıklıkla tüketilen çay,
diğer ticari içeceklere nispetle farklı bir kullanım amacına hitap etmektedir. Buna ek 80
olarak çay tüketiminin, Türkiye’de son derece yaygın ve gelenekselleşmiş bir özelliğe
sahip olduğu da göz önünde bulundurulmalıdır.
Gerek tüketici gözündeki özgün niteliği, gerek üretim sürecindeki önemli farklılıklar,
çayın ayrı bir pazar olarak belirlenmesini zorunlu kılmaktadır. Öte yandan
önaraştırmaya konu teşebbüsler sadece siyah çay satışı ile değil, yeşil çay satışı ile
de iştigal etmektedir. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda yer alabilmesi için bu
ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer
olmaları gerektiği dikkate alınarak siyah ve yeşil çay ayrımı incelenmiştir. Yeşil çay
kullanım amacı ve tüketici gözündeki niteliği bakımından siyah çaydan ayrıldığı gibi, 90
gerek maliyeti gerekse fiyatının da siyah çaydan belirgin yüksek olduğu belirlenmiştir.
Sonuç olarak, yapılan incelemeler ve sektör temsilcileri ile yapılan görüşmeler
neticesinde yeşil çayın piyasada görece yeni bir ürün olması ve tüketiciler tarafından
fazla tercih edilmemesi nedeniyle siyah çay ile ikame olarak düşünülemeyeceği
anlaşılmıştır. Dolayısıyla yeşil çayın ayrı bir ilgili pazar olarak belirlenmesi
mümkündür, ancak yeşil çay tüketiminin toplam pazar içerisindeki yerinin ihmal
edilebilir ölçüde olduğu tespit edilmiştir. Bu itibarla birinci olarak, dosya kapsamında
siyah çay pazarının incelenmesinin, dolayısıyla ilgili ürün pazarının “siyah çay” olarak
belirlenmesinin yeterli olacağı kanaati oluşmuştur. İkinci olarak, haklarında
önaraştırma yürütülen teşebbüsler, Çay-Kur çaylarının toptan dağıtımını perakende 100
10-38/662-227
3
satış noktalarına yapmak üzere yetkilendirilmiş bayilerdir. Dolayısıyla haklarında
önaraştırma yürütülen teşebbüslerin toptan ticaret seviyesinde faaliyet gösterdikleri
anlaşılmaktadır. Öte yandan, 18.6.2009 tarih ve 09-29/604-144 sayılı Kurul kararında
da ilgili ürün pazarı “ siyah çay toptan ticaret pazarı” olarak tanımlanmıştır.
Yukarıdaki açıklamalar ışığında ve Kurulun geçmiş kararlarına paralel olarak mevcut
dosya bağlamında ilgili ürün pazarı “siyah çay toptan ticaret pazarı” olarak
belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar 110
Coğrafi pazar belirlenirken, özellikle ilgili mal ve hizmetlerin özellikleri ile tüketici
tercihleri bakımından giriş engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler arasında
teşebbüslerin pazar payları veya mal ve hizmetlerin fiyatları bakımından hissedilir bir
farklılığın olup olmadığı gibi unsurlar dikkate alınır.
Tekelleşmeye yönelik şikayetin kapsamı Bursa ilinde faaliyet gösteren bayilerin ortak
hareketleridir. Bayilerin Çay-Kur ile yaptıkları bayilik sözleşmesi uyarınca faaliyetini
Bursa ilini kapsayan bölgede gösterebildikleri ve bölgeleri dışına aktif satış
yapamadıkları değerlendirildiğinde, söz konusu inceleme bağlamında ilgili coğrafi 120
pazarın “Bursa” olarak ele alınabileceği kanaati oluşmuştur.
Bayilerin kendilerine tahsis edilen bölge dışına pasif satış yapmasının engellenmesi
iddialarına ilişkin olarak ise, Rekabet Kurulunun yayımlamış olduğu İlgili Pazarın
Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz’un 20. paragrafında belirtilen inceleme konusu işlem,
gerek ürün gerekse coğrafi açıdan olası alternatif pazar tanımları çerçevesinde
rekabetçi endişeler yaratmıyor ise pazar tanımı yapılmayabileceğinden hareketle, bu
dosya özelinde coğrafi pazar tanımı yapılmasına gerek duyulmamıştır.
I.2 Taraflar 130
I.2.1. Altıyıldız Toptan Gıda San. ve Tic A.Ş. (Altıyıldız)
2.4.2003 tarihinde kurulan Altıyıldız, Bursa ilinde Çay-Kur ürünlerinin satış ve
dağıtımı faaliyetinde bulunmaktadır. Şirket limited şirket olarak kurulmuş olup 2007
yılında nev’i değiştirerek anonim şirkete dönüşmüştür. Şirketin hissedarlık yapısına
Tablo-1’de yer verilmiştir.
Tablo-1: Altıyıldız Hissedarlık Yapısı
Hissedarın Adı/Unvanı Hisse Oranı (%)
Ser-Yel Topr. Ürn. Paz. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Haluk GÜLLÜLÜ
Tayfur Serdar GÜLLÜLÜ
Osman KÖSE
Yavuz KARABULUT
Toplam
Kaynak: Altıyıldız 140
Yönetimi kurulu üyeleri ………………………………………
……………………………………..’tan oluşan şirketin 2008 ve 2009 yıllarına ait ciroları
sırasıyla ……………….. TL ve ……………………. TL’dir.
10-38/662-227
4
I.2.2. Bursa Çay Gıda Paz. Dağ. San. Tic. A.Ş. (Bursa Çay)
Bursa Çay, Çay-Kur tarafından alınan 28.3.2006 tarih, 2006/20 sayılı karar gereği
6.11.2006 tarihinde Bursa ilinde faaliyet gösteren beş Çay-Kur bayii ve bölgedeki
Çay-Kur reklam şirketi Marmara Çay tarafından kurulmuştur. Bu karara göre Çay-Kur 150
2006 yılından itibaren bayiliklerin sayısını azaltmak yolunu seçmiştir. Şirket, Bursa
ilinde Çay-Kur bayiliğini yapan iki teşebbüsten biri konumundadır. Şirketin hissedarlık
yapısına Tablo-2’de yer verilmiştir.
Tablo-2: Bursa Çay Hissedarlık Yapısı
Hissedarın Adı/Unvanı Hisse Oranı (%)
Ser-Yel Topr. Ür. Paz. İnş. San ve Tic. Ltd. Şti.
Haluk GÜLLÜLÜ
Osman KÖSE
Tayfur Serdar GÜLLÜLÜ
Yavuz KARABULUT
Öykü Seda DUMAN
Toplam
Kaynak: Bursa Çay
Yönetim kurulu üyeleri Altıyıldız’ınkine benzer şekilde
…………………………………………………………………………… oluşan şirketin
2008 ve 2009 yıllarına ait ciroları sırasıyla ……………… TL ve ……………... TL’dir. 160
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Tekelleşme İddiasına İlişkin Tespitler ve Değerlendirme
Başvuru sahibi tarafından Bursa’daki iki Çay-Kur bayiinin ortak hareket ettiği, hatta
faaliyetini tek elden yürüttüğü ve tekelleşmeye çalıştıkları iddia edilmektedir.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engellemeyi ya da kısıtlamayı amaçlayan ya da bu etkiyi 170
doğuran teşebbüsler arası anlaşmaları yasaklamaktadır. Bu bağlamda bir
anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi uyarınca ihlal olarak
değerlendirilebilmesi için en az iki teşebbüs arasında olması gerekmektedir.
Teşebbüs kavramı ise 4054 sayılı Kanun’da “ piyasada mal veya hizmet üreten,
pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kişilerle, bağımsız karar verebilen ve ekonomik
bakımdan bir bütün teşkil eden birimler” olarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla, karar
alma sürecindeki bağımsızlık teşebbüs kavramının unsurlarından biri olarak kabul
edilmektedir.
Önaraştırma kapsamında ilgili taraflardan talep edilen bilgiler Kurum kayıtlarına 180
19.4.2010 tarih ve 3209 ve 3210 sayılar ile girmiştir. Aynı tarihte Bursa Çay ve
Altıyıldız çay yetkilileri ile Raportörlerce Kurum adresinde bir görüşme yapılmıştır.
Dosya konusu durumda, ilgili şirketlerin yukarıda yer verilen hissedarlık ve yönetim
yapıları incelendiğinde, Bursa Çay ile Altıyıldız’ın hissedarlarının büyük oranda
benzer olduğu anlaşılmaktadır. Her iki bayinin de en büyük ortakları Ser-Yel Topr. Ür.
Paz. İnş. San ve Tic. Ltd. Şti. ve Haluk Güllülü’dür. Şirketlerin yönetim kurulları ise
tamamen aynı kişilerden oluşmaktadır. Ayrıca, bayi yetkilileri ile yapılan görüşmede
de iki bayinin de aynı kişiler tarafından yönetildiğinin teyidi alınmıştır. Bu hususlardan
10-38/662-227
5
yola çıkarak, Bursa Çay ve Altıyıldız’ın şirket yönetimine ilişkin kararlarını birbirinden
bağımsız bir şekilde almalarının beklenemeyeceğini söylemek mümkündür. Neticede 190
dosya kapsamında iki şirketin aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldığının kabul
edilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, aynı ekonomik bütünlük içerisinde olan iki
şirketin aralarında yaptıkları anlaşmaların ya da ortak uygulamalarının 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilmesi söz konusu değildir.
I.3.2. Çay-Kur Bayilerinin Bölge Dışına Pasif Satışlarının Kısıtlandığına İlişkin
Tespitler ve Değerlendirme
Başvuru sahibinin iddialarından biri de Çay-Kur tarafından bayilerinin kendilerine
tahsis edilen bölge dışına pasif satış yapmasının engellendiği ve pasif satış yaptığı 200
gerekçesiyle bazı bayilerin bayiliklerinin iptal edildiğine ilişkindir. Öncelikle bu konuda
15.2.2007 tarih ve 07-14/128-44 sayılı Kurul Kararına değinmek gerekir. İlgili Kararda
Çay-Kur’un bayilik sözleşmeleri 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında incelenmiş ve
sözleşmede tebliğ kapsamında kalan sınırlamalardan olan pasif satış yasağının yer
almadığı değerlendirilmiştir. İlgili Karar ile Çay-Kur’un bayileri ile yaptığı bayilik
sözleşmelerine muafiyet tanınmıştır.
Çay-Kur’un mevcut durumdaki uygulamasının ne şekilde olduğunun incelenebilmesi
bakımından, önaraştırma kapsamında 4.5.2010 tarihinde Raportörlerce Çay-Kur
Ankara Bölge Müdürlüğü’nde Bölge Müdürü ile görüşülmüştür. Bölge Müdürü 210
tarafından, Çay-Kur’un faaliyetini 15.2.2007 tarih, 07-14/128-44 sayılı Karar ile
muafiyet tanınan sözleşme kapsamında sürdürdüğü, bayilerin kendilerine tahsis
edilen bölge dışına aktif satış yapmasına izin verilmediği, bayilerin kendi araçlarıyla
bölgeleri dışındaki toptancılara yüksek miktarda çay götürüp satmasının aktif satış
olarak değerlendirildiği, ancak bayilerin bölgeleri dışından gelen taleplere cevap
vermekte serbest oldukları ifade edilmiştir. Nitekim, Çay-Kur’un bayilik sözleşmesi
incelendiğinde pasif satışın engellenmesine yönelik bir hüküm olmadığı anlaşılmıştır.
Çay-Kur, bayilik sözleşmesi dışında bayilerine, “Yetkili Bayilik Sözleşmesi”nin
uygulanmasına yönelik olarak senede 4 kez yayınlanan 3’er aylık talimatlar 220
göndermektedir. Türkiye’deki bütün bayiler için standart olan söz konusu talimatlar,
satış ve vade uygulamaları, satış ve ciro primlerinin ne şekilde verileceği, kotalarla
ilgili hususlar ve bölge ihlali yapılması halinde uygulanacak yaptırımlar gibi konuları
düzenlemektedir.
Bölge Müdürü ayrıca, son yıllarda bazı bayilik iptallerinin yaşandığını ancak bu
iptallerin çoğunluğunun, sözleşme gereği doldurulması gereken kotaların
doldurulamaması, hijyen şartlarına uyulmaması ve düzensiz çalışılması gibi
nedenlerle olduğu bilgisini vermiştir. Bu uygulamalara nedenleriyle birlikte aşağıda
yer verilmektedir. 230
10-38/662-227
6
Tablo-3: 2009 yılı içerisinde Çay-Kur Bölge Müdürlüğü Tarafından Bayilere Uygulanan Cezalar ve
Nedenleri 240
Bulunduğu İl Bayi Adı Cezası Gerekçenin Özeti
Kaynak: Çay-Kur Ankara Bölge Müdürlüğü
Tablo-3’ten görüldüğü üzere Çay-Kur Bölge Müdürlüğü tarafından 2009 yılı içerisinde
üç bayiin bayiliği iptal edilmiştir. Bunlardan birinin iptal sebebi kotaları
dolduramamakken, bir diğerininki sisteme uyum sağlayamamak, sonuncununki ise
sistemi ihlal ve markayı zedeleyici davranıştır. Diğer yandan ……
……………………….’ya, bölgesinde satabileceğinden fazla satıştan, Konya
………………… ise toptancı firmaya yüksek miktarda satış ve ….. …….
……………………….. dolayı prim kesme cezası uygulandığı da Tablo’dan
anlaşılmaktadır. Ayrıca 3 bayi hakkında da sistem dışı satış ve bölge ihlalinden 250
dolayı aylık prim kesme cezası uygulanmıştır. Uygulanan cezanın bölge dışına aktif
satıştan mı yoksa pasif satıştan mı kaynaklandığı tablodan anlaşılmamakla birlikte,
Çay-Kur Bölge Müdürlüğü tarafından tutulan raporlardan bayiin bölgesi dışına kendi
aracıyla çay göndermesinin aktif satış ihlali olarak yorumlandığı anlaşılmaktadır.
Ayrıca Tablo’da tek gerekçesi bölge ihlali olan bir cezanın yer almadığı
görülmektedir.
Bölge Müdürlüğü’nden alınan belgeler incelendiğinde, Çay-Kur bayilerinin kendi
araçlarıyla bölgeleri dışındaki bir bölgeye yüksek miktarlarda çay göndermesinin
engellenmeye çalışıldığı anlaşılmaktadır. Zira bu durum, Çay-Kur tarafından bölge 260
dışına aktif satış yasağının ihlali olarak yorumlanmaktadır. Nitekim bayiin kendi
araçları ve kendi satış personelini kullanarak başka bir bölgeye satış yapmasının aktif
satış olarak değerlendirilmesi mümkündür.
Çay-Kur Bölge Müdürlüğü’nden alınan bir diğer belge 2006 yılından itibaren iptal
edilen Çay-Kur bayilerine ve iptal gerekçelerine ilişkindir. Buna göre 2006 yılından
itibaren Türkiye genelinde 65 Çay-Kur bayiinin bayiliği iptal edilmiştir. Bunların
arasında ………………… dışında, bölge ihlalinden dolayı bayiliği iptal edilen bayinin
bulunmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca bölge ihlalinin, …………..’nın bayiliğinin iptalinin
tek sebebi olmadığı anlaşılmaktadır. Kalan bayilerin 40’ının bayiliği kendi isteğiyle 270
sonlandırılmışken, diğer iptallerin kota ihlali, toptancıya satabileceğinden fazla çay
satışı, sözleşme koşullarına uymama gibi çeşitli sebeplerinin olduğu görülmektedir.
İncelemede ulaşılan bir başka belge, Çay-Kur Afyon Bayii ……………….., Afyon’da
satış potansiyeli yüksek olmayan …………………….’ya yüklü miktarda çay satışı
yaparak, bu firmanın üzerinden aktif bölge ihlaline neden olduğu gerekçesiyle
uygulanan aylık prim kesme cezasına yapılan itiraz üzerine, konuyu inceleyen Çay-
Kur görevlisi tarafından hazırlanan rapordur. Raporda …………………….. kendi
marketleri dışında toptancılık yaptığı araç filosunun fazla olduğu, bayimizden aldığı
çayları kendi bölgesinde rahatlıkla satabileceği, bu nedenle bayimizin bu firmaya 280
yaptığı satışların bölge ihlali olarak değerlendirilmemesi gerektiği kanaatindeyim.”
10-38/662-227
7
ifadesinin yer aldığı görülmektedir. Bunun üzerine bayi hakkında uygulanan ceza
iptal edilmiştir.
Sonuç olarak yapılan incelemeler neticesinde Çay-Kur’un bayilerinin bölge dışına
pasif satış yapmalarının engellendiğine ilişkin bilgi ya da belgeye ulaşılamamıştır. Bu
nedenle Çay-Kur’un bölge uygulamalarının 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
hükmünün ihlali olarak değerlendirilemeyeceği kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ 290
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikâyetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy