AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
ATAMAN VE DİĞERLERİ / TÜRKİYE
(Başvuru no. 14676/17 ve diğer 30 başvuru - ekteki listeye bakınız)
KARAR
STRAZBURG
6 Eylül 2022
İşbu karar kesinleşmiş olup; bazı şekli değişikliklere tabi tutulabilir.
Ataman ve Diğerleri / Türkiye davasında,
Başkan
Pauliine Koskelo,
Hâkimler
Gilberto Felici,
Saadet Yüksel
ve Bölüm Yazı İşleri Müdürü Hasan Bakırcı’nın katılımıyla Komite olarak toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm) 28 Haziran 2022 tarihinde yapılan kapalı müzakerelerin ardından,
Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine, ilgili bilgileri ekteki tabloda yer alan otuz bir Türk vatandaşı (“başvuranlar”) tarafından Mahkemeye, İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca, çeşitli tarihlerde yapılan başvuruları;
başvuruların, kendi görevlisi olan Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanı, Hacı Ali Açıkgül, tarafından temsil edilen Türk Hükümetine (“Hükümet”) iletilmesine dair verilen kararı;
tarafların beyanlarını;
başvuruların Komite tarafından incelenmesine ilişkin Hükümet tarafından yapılan itirazın reddedilmesine dair verilen kararı;
dikkate alarak aynı tarihte kabul edilen aşağıdaki kararı vermiştir:
DAVANIN KONUSU
1. Somut başvurular ağırlıklı olarak başvuranların 15 Temmuz 2016 tarihinde gerçekleşen darbe girişimi sonrasında yetkililer tarafından darbe teşebbüsünün arkasındaki yapılanma olduğu düşünülen ve Türk yetkilileri tarafından Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması (bundan sonra “FETÖ/PDY” olarak anılacaktır) olarak adlandırılan örgüte üye olmaları şüphesi ile yakalanmaları ve tutukluluklarına ilişkindir (davalı Hükümet tarafından ilan edilen olağanüstü hâl durumuna ilişkin detaylar, Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğine verilen derogasyon bildirimi ve olağanüstü hâl ilan edildikten sonra mevzuatta meydana gelen gelişmeler de dâhil olmak üzere darbe teşebbüsü sonrasında gerçekleşen olaylara ilişkin bilgiler Baş/Türkiye, no. 66448/17, §§ 7-14 ve §§ 109-110, 3 Mart 2020 davasında yer almaktadır). Başvuranların tümü ilgili tarihte farklı derece ve/veya türdeki mahkemelerde hâkim ya da savcı olarak görev yapmaktaydı.
2. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı 16 Temmuz 2016 tarihinde ağır ceza mahkemelerinin görev alanına giren suçüstü hâlinin var olması sebebiyle genel hükümlere göre, diğer kişilerin yanı sıra, yüksek mahkeme üyeleri de dâhil olmak üzere yargı teşkilatındaki şüpheli FETÖ/PDY üyeleri hakkında cezai soruşturma başlatmıştır (söz konusu soruşturma kapsamında Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından verilen kararlar ve sonrasında FETÖ/PDY üyesi olduklarından şüphelenilen hâkim ve savcıların açığa alınması ve ihraç edilmesine ilişkin detaylı bilgiler yukarıda anılan Baş, §§ 9-10 ve 15-21, kararında yer almaktadır).
3. Başvuranlar il ve ilçe Cumhuriyet Başsavcılıklarının kararları uyarınca yakalanıp polis tarafından gözaltında tutulduktan sonra, Ceza Kanunu’nun 314. maddesi kapsamında cezalandırılabilir bir suç olan FETÖ/PDY örgütüne üye olma şüphesiyle çeşitli tarihlerde tutuklanmışlardır (bk. yukarıda anılan, Baş, § 58). Tutuklama kararları, başvuranların yakalandıkları yerde bulunan ilgili sulh ceza hâkimlikleri tarafından verilmiştir. Kararların çoğunda, şüphelilerin üzerine atılı silahlı terör örgütüne üye olma suçunun “temadi eden bir suç” olması ve iç hukuktaki ilgili hükümlerce düzenlenen suçüstü hâlinin varlığı göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu cezai soruşturmanın genel hükümlere göre yürütüldüğü özellikle belirtilmiştir (bk. yukarıda anılan, Baş, § 67; ve Turan ve Diğerleri/Türkiye, no. 75805/16 ve diğer 426 başvuru, §§ 30-31, 23 Kasım 2021).
4. Tarafların ibraz ettiği son bilgilere göre, başvuranların çoğu ilk derece mahkemeleri tarafından terör örgütü üyeliği suçundan mahkûm edilmiş ve bir kısmı ise beraat etmiştir. Temyiz yargılamalarının ise çoğunlukla devam ettiği anlaşılmaktadır.
5. Bu süreç devam ederken başvuranlar, diğerlerinin yanı sıra, iç hukukta yargı mensuplarına tanınan usule ilişkin güvencelerin dikkate alınmaması nedeniyle tutukluluklarının hukuka aykırı olduğu iddiasıyla birlikte çeşitli sebeplerle özgürlük ve güvenlik haklarının ihlal edildiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Söz konusu başvuruların hepsi kabul edilemez olarak ilan edilmiştir (bk. yukarıda anılan, Turan ve Diğerleri, §§ 26-27).
MAHKEMENİN DEĞERLENDİRMESİ
BAŞVURULARIN BİRLEŞTİRİLMESİ6. Mahkeme, başvuruların konuları bakımından benzer olduklarını göz önünde bulundurarak, başvuruları tek bir kararda müştereken incelemeyi uygun görmektedir.
SÖZLEŞME’NİN 5 § 1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA7. Başvuranlar, yargı mensuplarının yakalanmalarını ve tutuklanmalarını düzenleyen iç hukuk kurallarına aykırı olarak tutuklandıklarından şikâyet etmiş ve 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu’nun 94. maddesi ve Yargıtay Kanunu’nun (2797 sayılı Kanun) 46. maddesi kapsamında bir suçüstü hâlinin varlığına itiraz etmişlerdir.
8. Hükümet Mahkemeyi, Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, § 55) davasında ileri sürdüğü sebeplere dayanarak söz konusu şikâyeti kabul edilemez bulmaya davet etmiştir. Mahkeme, Hükümetin söz konusu itirazının Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, §§ 57-64) davasında reddedildiğini not eder ve mevcut davada da bu tespitlerinden ayrılmayı gerektirecek herhangi bir neden görmemiştir. Mahkeme bu sebeple, Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesi kapsamında söz konusu şikâyetin açıkça dayanaktan yoksun ya da başka herhangi bir sebeple kabul edilemez olmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla, bu şikâyetin kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.
9. Mahkeme ayrıca, Baş ve Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, sırasıyla §§ 143-158 ve §§ 79-96) davalarındaki tespitlerini göz önünde bulundurarak, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamında başvuranların tutukluluğunun yasa ile öngörülen usule uygun olmadığı ve bu sebeple başvuranların ilk tutukluluklarının hukuka aykırı olması sebebiyle 5 § 1 maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Ek olarak başvuranlar, Türkiye’nin olağanüstü hâl ve derogasyon ilan etmesine neden olan darbe girişiminden kısa bir süre sonra tutuklanmışlardır. Mahkemeye göre bu durum şüphesiz somut davada Sözleşme’nin 5. maddesinin yorumlanmasında ve uygulanmasında göz önünde bulundurması gereken bağlamsal bir unsurdur. Mahkeme, söz konusu tedbirin durumun kesinlikle gerektirdiği ölçüde bir tedbir olduğunun söylenemeyeceği kanaatindedir (bk. yukarıda anılan, Baş, §§ 115-116 ve §§ 159-162; ve yukarıda anılan, Turan ve Diğerleri, §§ 91 ve 95).
DİĞER ŞİKÂYETLER10. Mahkeme 5 § 1 maddesi kapsamındaki yukarıda belirtilen bulgular ve Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, § 98) davasındaki mülahazaları ışığında, Sözleşme’nin 5 §§ 1, 3, 4 ve 5 maddesi kapsamındaki diğer şikâyetleri incelememeye karar vermiştir.
SÖZLEŞME’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI
11. Başvuranlar, çeşitli miktarlarda manevi tazminat talep etmişlerdir. Başvuranların çoğu ayrıca ağırlıklı olarak meslekten çıkarılmalarından kaynaklanan gelir kaybının yanı sıra ve yerel mahkemeler ve Mahkeme önünde yapılan yasal masraf ve giderler için maddi tazminat talebinde bulunmuşlardır.
12. Hükümet başvuranların tazminat taleplerini dayanaksız ve aşırı bularak itiraz etmiştir.
13. Mahkeme, Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, §§ 102-107) kararında ortaya konulan nedenlerle, maddi tazminat taleplerini reddederek başvuranlara yansıtılabilecek tüm vergiler hariç olmak üzere, manevi zararların yanı sıra masraf ve giderler karşılığında her bir başvuran için toplamda 5.000 avro tazminat ödenmesine hükmetmiştir.
BU GEREKÇELERLE, MAHKEME, OY BİRLİĞİYLE,
Başvuruların birleştirilmesine;Başvuranların ilk tutukluluklarının hukuka uygunluğuna ilişkin olarak Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamında yapılan şikâyetin kabul edilebilir olduğuna;Başvuranların ilk tutukluluklarının hukuka uygun olmaması sebebiyle Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edildiğine;Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamında yapılan diğer şikâyetlere ilişkin olarak kabul edilebilirlik ve esas yönünden bir inceleme yapılmasına gerek olmadığına;(a) Davalı Devlet tarafından her bir başvurana, üç ay içerisinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden davalı Devletin para birimine çevrilmek üzere, yansıtılabilecek tüm vergiler hariç olmak üzere, manevi zararların yanı sıra masraf ve giderler karşılığında 5.000 avro (beş bin avro) ödenmesine;
(b) Bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren ödeme gününe kadar geçen sürede, yukarıda bahsedilen miktara, Avrupa Merkez Bankasının söz konusu dönem için geçerli olan marjinal faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle elde edilecek oran üzerinden basit faiz uygulanmasına;
Başvuranların adil tazmine ilişkin diğer taleplerinin reddedilmesine karar vermiştir.İşbu karar İngilizce dilinde tanzim edilmiş olup; Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3 maddesi uyarınca 6 Eylül 2022 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.
Hasan Bakırcı Pauliine Koskelo
Yazı İşleri Müdürü Başkan
EK
Başvuru listesi
Sıra no.
Başvuru no.
Başvuru adı
Başvuru tarihi
Başvuranın adı
Doğum tarihi
Temsilcisi
1.
14676/17
Ataman/Türkiye
11/01/2017
İbrahim Tufan ATAMAN
29/07/1968
Beyza Esma TUNA
2.
15648/17
Demir/Türkiye
19/01/2017
Coşkun DEMİR
15/12/1958
İsmail Safa AKKUŞ
3.
60397/17
Arseven/Türkiye
14/04/2017
Muammer ARSEVEN
22/09/1968
Hüseyin AYGÜN
4.
62630/17
Genç/Türkiye
30/06/2017
Mustafa GENÇ
05/01/1967
Hüseyin AYGÜN
5.
62632/17
Çırak/Türkiye
30/06/2017
Halil ÇIRAK
06/06/1966
Hüseyin AYGÜN
6.
62636/17
Ekinci/Türkiye
30/06/2017
Mehmet Vehip EKİNCİ
18/07/1963
Hüseyin AYGÜN
7.
62640/17
İşlek/Türkiye
30/06/2017
Kemalettin İŞLEK
01/01/1969
Hüseyin AYGÜN
8.
62914/17
Yılbaşı/Türkiye
04/05/2017
Hannan YILBAŞI
17/10/1971
Ekrem Bahadır MERCANTAŞ
9.
72263/17
Acu/Türkiye
24/08/2017
Oktay ACU
15/11/1968
Necip Fazıl YILDIZ
10.
76346/17
Saylak/Türkiye
06/10/2017
Esabil SAYLAK
05/06/1967
İsmet ÇELİK
11.
81572/17
Seyhan/Türkiye
06/11/2017
Edat Yücel SEYHAN
09/10/1969
Hüseyin AYGÜN
12.
6156/18
Bayrak/Türkiye
22/01/2018
Ramazan BAYRAK
08/04/1965
Hüseyin AYGÜN
13.
7206/18
Emiroğlu/Türkiye
29/01/2018
Turgut EMİROĞLU
02/10/1965
Seydi Ahmet ÖZDEMİR
14.
17506/18
Ural/Türkiye
12/02/2018
Sami Sezai URAL
01/04/1968
Melike Büşra URAL
15.
2779/19
Güleç/Türkiye
14/12/2018
Nuri GÜLEÇ
01/01/1969
Serra YAĞMUR ERGÜÇ
16.
11439/19
Kıldan/Türkiye
15/02/2019
İsmail Turgut KILDAN
01/01/1983
Emre AKARYILDIZ
17.
11822/19
Kaya/Türkiye
13/02/2019
Hacı Osman KAYA
10/08/1965
Kübra KAYA
18.
20004/19
Özer/Türkiye
09/02/2019
Cumhur ÖZER
02/09/1969
Handan CAN
19.
25373/19
Sönmez/Türkiye
03/05/2019
Mehmet SÖNMEZ
01/09/1970
Hüseyin AYGÜN
20.
25426/19
Sözen/Türkiye
24/04/2019
Bekir SÖZEN
16/08/1964
Seda SÖZEN
21.
25878/19
Demirci/Türkiye
15/04/2019
Ünal DEMİRCİ
03/03/1960
22.
27279/19
Güney/Türkiye
07/05/2019
Muhammet GÜNEY
15/06/1968
Ayhan DOĞAN
23.
28562/19
Demir/Türkiye
09/05/2019
Hasan DEMİR
01/09/1969
Hüseyin AYGÜN
24.
29063/19
Arı/Türkiye
31/05/2019
Mehmet ARI
15/10/1965
Arzu Şeyma ARI
25.
29353/19
Yıldız/Türkiye
11/05/2019
Ali YILDIZ
01/12/1965
Handan CAN
26.
33507/19
Çelik/Türkiye
14/06/2019
Mehmet ÇELİK
23/01/1969
Tarık Said GÜLDİBİ
27.
37094/19
Taşkın/Türkiye
27/06/2019
Ahmet TAŞKIN
26/01/1965
Hüseyin AYGÜN
28.
37126/19
Aydın/Türkiye
05/07/2019
Oktay AYDIN
04/09/1971
Tarık Said GÜLDİBİ
29.
39236/19
Tosun/Türkiye
24/06/2019
Yılmaz TOSUN
04/08/1963
Serra YAĞMUR ERGÜÇ
30.
43562/19
Toker/Türkiye
03/08/2019
Ahmet TOKER
24/05/1969
Beyza Esma TUNA
31.
44461/19
Boyraz/Türkiye
15/08/2019
Orhan BOYRAZ
15/08/1970