ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება მოსამართლეთა გამოხატვის თავისუფლების შესახებ.
განმცხადებლის მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტა გამოწვეული იყო იმ მოსაზრებების შედეგად, რომლებიც მან საჯაროდ გამოხატა პროფესიული უფლებამოსილების ფარგლებში. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული ხელისუფლების ორგანოებს ფართო დისკრეციული უფლებამოსილება გააჩნდათ, ჩარევა მაინც არ იყო გამართლებული: სამართალდარღვევა.
დიდი პალატა
საქმე „ბაკა უნგრეთის წინააღმდეგ“
CASE OF BAKA v. HUNGARY
განაცხადი N 20261/12
გადაწყვეტილება
სტრასბურგი
2016 წლის 23 ივნისი
ფაქტობრივი გარემოებები
განმცხადებელი, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ყოფილი მოსამართლე, აირჩიეს უნგრეთის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარედ ექვსი წლის ვადით, რომელიც 2015 წელს იწურებოდა. ამ სასამართლოს თავმჯდომარის და იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარედ ყოფნის დროს, მან გამოხატა საკუთარი შეხედულება სასამართლო ხელისუფლებაზე გავლენის მქონე სხვადასხვა საკანონმდებლო რეფორმების შესახებ. ახალი კონსტიტუციის გარდამავალი დებულებების შესაბამისად (უნგრეთის 2011 წლის ფუნდამენტური სამართალი), უზენაესი სასამართლოს სამართალმემკვიდრე იქნებოდა Kúria (ახალი უზენაესი სასამართლო) და უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატი დასრულდებოდა ახალი კონსტიტუციის ძალაში შესვლისას. შედეგად, განმცხადებლის, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატი, დასრულდა 2012 წლის 1 იანვარს. Kúria-ს ახალი თავმჯდომარის არჩევის კრიტერიუმების მიხედვით, კანდიდატებს მოეთხოვებოდათ უნგრეთში მოსამართლედ მუშაობის ხუთწლიანი გამოცდილება. საერთაშორისო სასამართლოში მოსამართლედ მუშაობის პერიოდი არ ითვლებოდა. ამის გამო, აღმოჩნდა, რომ განმცხადებელი არ აკმაყოფილებდა ახალი Kúria-ს თავმჯდომარის თანამდებობისათვის განსაზღვრულ მოთხოვნას.
სამართალი
II. კონვენციის მე-10 მუხლის სავარაუდო დარღვევა
123. განმცხადებელი აცხადებდა პრეტენზიას, რომ მისი, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატი შეწყდა იმ შეხედულების გამო, რომელიც ეხებოდა სასამართლო სისტემის რეფორმას, რაც საჯაროდ გამოხატა უზენაესი სასამართლოსა და იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის რანგში. მისი თქმით, დაირღვა კონვენციის მე-10 მუხლი, რომელიც ითვალისწინებს:
„1. ყველას აქვს უფლება გამოხატვის თავისუფლებისა. ეს უფლება მოიცავს პირის თავისუფლებას, ჰქონდეს შეხედულებები, მიიღოს ან გაავრცელოს ინფორმაცია თუ მოსაზრებები საჯარო ხელისუფლების ჩაურევლად და სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად. ეს მუხლი ხელს არ უშლის სახელმწიფოებს, განახორციელონ რადიომაუწყებლობის, სატელევიზიო ან კინემატოგრაფიულ საწარმოთა ლიცენზირება;
2. ამ თავისუფლებათა განხორციელება, რამდენადაც ის განუყოფელია შესაბამისი ვალდებულებისა და პასუხისმგებლობისაგან, შეიძლება დაექვემდებაროს ისეთ წესებს, პირობებს, შეზღუდვებს ან სანქციებს, რომლებიც გათვალისწინებულია კანონით და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების, ტერიტორიული მთლიანობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების ინტერესებისათვის, უწესრიგობისა თუ დანაშაულის აღსაკვეთად, ჯანმრთელობის ან მორალის დაცვის მიზნით, სხვათა რეპუტაციის ან უფლებების დასაცავად, საიდუმლოდ მიღებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან ასაცილებლად ან სასამართლო ხელისუფლების ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის შესანარჩუნებლად.“
დ. სასამართლოს შეფასება
1. ჩარევის არსებობა
(ა) კონვენციის მე-10 მუხლის გამოყენება სასამართლო ხელისუფლების წევრების წინააღმდეგ გატარებული ზომების მიმართ
140. სასამართლომ, საკუთარ პრეცედენტულ სამართალში აღიარა, რომ მე-10 მუხლი საზოგადოდ საჯარო მოსამსახურეებსა (იხ. ვოგტი, §53, და გუჯა საქართველოს წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N14277/04, § 52, ECHR, 2008) და სასამართლო ხელისუფლების წევრებზე ვრცელდება (იხ. ვილი ლინხენშტეინის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N28396/95, §§ 41-42, ECHR, 1999‑VII და ჰარაბინი, §149, სლოვაკეთის რესპუბლიკის უზენაესი სასამრთლოს ყოფილი თავმჯდომარის შესახებ). დისციპლინურ წარმოებებთან დაკავშირებულ საქმეებში, მოსამართლეთა ჩამოცილების ან დანიშვნის, სასამართლოს პირველ რიგში უნდა დაედგინა, გასაჩივრებული ზომა უტოლდებოდა თუ არა ჩარევას განმცხადებლის გამოხატვის თავისუფლებაში - „ფორმალური პროცედურის, პირობის, აკრძალვის ან ჯარიმის“ ფორმით, თუ სადავო ზომამ უბრალოდ გავლენა მოახდინა მართლმსაჯულების სექტორში საჯარო თანამდებობის დაკავების უფლებაზე, რომელიც არ არის დაცული კონვენციით. ამ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად უნდა განისაზღვროს ღონისძიებების მასშტაბი, საქმის არსებითი ფაქტობრივი გარემოებებისა და შესაბამისი კანონმდებლობის კონტექსტში (შესაბამისი კაზუისტიკა იხ. ვილი, §§ 42-43; ჰარაბინი (განჩინება), კაიასუ თურქეთის წინააღმდეგ, N64119/00 და N76292/01, §§ 77-79, 2008 წლის 13 ნოემბერი; კუდეშკინა რუსეთის წინააღმდეგ, N29492/05, § 79, 2009 წლის 26 თებერვალი; პოირაზი თურქეთის წინააღმდეგ, N15966/06, §§ 55-57, 2010 წლის 7 დეკემბერი და ჰარაბინი, § 149).
141. ვილის საქმეზე სასამართლომ დაადგინა, რომ განმცხადებლისათვის (ლიხტენშტეინის ადმინისტრაციული სასამართლოს თავმჯდომარე) ლიხტენშტეინის უფლისწულის მიერ გაგზავნილი წერილი, სადაც აცხადებდა საკუთარ განზრახვას, არ დაენიშნა იგი ხელმეორედ საჯარო თანამდებობაზე, წარმოადგენდა „საყვედურს განმცხადებლის მიერ მანამდე გამოხატვის თავისუფლების გამოყენების გამო“ (იხ. ვილი §50). სასამართლოს შეფასებით, ზემოაღნიშნულ წერილში, უფლისწული აკრიტიკებდა განმცხადებლის საჯარო ლექციის შინაარსს საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლებამოსილების თაობაზე და აცხადებდა სანქციების გატარების განზრახვას კონსტიტუციური სამართლის გარკვეულ საკითხებზე მისი მოსაზრების გამო. ამდენად, სასამართლომ დაასკვნა, რომ ამ საკითხთან მიმართებით მე-10 მუხლის მოქმედება ვრცელდებოდა და მოხდა განმცხადებლის გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევა. ანალოგიურად, კუდეშკინა რუსეთის წინააღმდეგ საქმეზე (კუდეშკინა რუსეთის წინააღმდეგ), სასამართლომ დაადგინა, რომ გადაწყვეტილება - აეკრძალათ განმცხადებლისათვის სასამართლო ხელისუფლებაში თანამდებობის დაკავება, გამოწვეული იყო მედიაში მის მიერ გაკეთებული განცხადებების გამო. არც განმცხადებლის მიერ სახელმწიფო სამსახურში თანამდებობისთვის განსაზღვრული მოთხოვნების დაკმაყოფილება, არც სასამართლოს ფუნქციების განხორციელების მხრივ მისი პროფესიული უნარი, არ წარმოადგენდა ეროვნული ხელისუფლების ორგანოებისათვის არგუმენტებს. შესაბამისად, გასაჩივრებული ზომა, ფაქტობრივად, ეხებოდა გამოხატვის თავისუფლებას და არა მართლმსაჯულების აღსრულებაში საჯარო თანამდებობის დაკავებას, უფლებას, რომელიც არ არის კონვენციით უზრუნველყოფილი (იხ. კუდეშკინა, §§ 79-80; აგრეთვე, სახელმწიფო ბრალმდებლის დისციპლინური გადაცდომის გამო განთავისუფლებასთან დაკავშირებით კაიასუ, §§ 77-81).
142. ამის საპირისპიროდ, სხვა საქმეების შემთხვევაში სასამართლომ დაადგინა, რომ გასაჩივრებული ზომა ექცეოდა მართლმსაჯულების აღსრულების სფეროში საჯარო პოზიციის ფარგლებში და გამოხატვის თავისუფლებასთან არ ჰქონდა კავშირი. ჰარაბინის (განჩინება) საქმეში, სასამართლომ მიიჩნია, რომ სახელმწიფოს წინადადება, განმცხადებელი განთავისუფლებულიყო უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის თანამდებობიდან (იუსტიციის მინისტრის ანგარიშის საფუძველზე), ფაქტობრივად, დაკავშირებული იყო განმცხადებლის მიერ საკუთარი ფუნქციების განხორციელების უნართან, მისი პროფესიული კვალიფიკაციისა და პიროვნული თვისებების შეფასებასთან, მისი საქმიანობისა და უზენაესი სასამართლოს სახელმწიფო ადმინისტრირებასთან დაკავშირებული ქმედებებისა და დამოკიდებულების კონტექსტში. იუსტიციის მინისტრის მიერ წარდგენილ ანგარიშში, სხვა საკითხებთან ერთად, აღნიშნული იყო, რომ განმცხადებელმა ვერ მოახერხა უზენაესი სასამართლოს მოსამართლის განთავისუფლება, რომელიც თავს დაესხა იუსტიციის სამინისტროს თანამდებობის პირს და არ გამოიყენა პროფესიული კრიტერიუმები უზენაეს სასამართლოში თანამდებობების დასაკავებლად კანდიდატების შეთავაზებისას. მართალია, იგი ეხებოდა განმცხადებლის მიერ გამოხატულ მოსაზრებებს კონსტიტუციაში ცვლილებების პროექტთან დაკავშირებით (მან გამოხატა შეშფოთება ხელისუფლების დანაწილებასა და სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობასთან დაკავშირებით), სასამართლოს წინაშე არსებული დოკუმენტები არ მიანიშნებდა, რომ განმცხადებლის განთავისუფლების შესახებ წინადადება იყო „ექსკლუზიურად და უპირატესად გამოწვეული ამ მოსაზრებების გამო“. ანალოგიურად, ჰარაბინის გადაწყვეტილებაში, განმცხადებლის პროფესიონალური ქცევა მართლმსაჯულების აღსრულების კონტექსტში საქმის არსებით ასპექტს წარმოადგენდა. მის წინააღმდეგ დისციპლინური წარმოება (მას შემდეგ, რაც უარი განაცხადა ფინანსთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ აუდიტის ჩატარებაზე, ვინაიდან, მიაჩნდა, რომ აუდიტი უნდა ჩაეტარებინა აუდიტის უმაღლეს სამსახურს) ეხებოდა მისი, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მოვალეობების განხორციელებას და ამდენად ექცეოდა საჯარო სამსახურში მისი საქმიანობის/დასაქმების სფეროში. დისციპლინური დარღვევა, რომელშიც ის ბრალდებულად ცნეს, არ მოიცავდა მის მიერ საჯარო მსჯელობის კონტექსტში ნათქვამ განცხადებას ან გამოხატულ მოსაზრებებს. სასამართლომ, შესაბამისად, გამოიტანა დასკვნა, რომ სადავო ზომა არ წარმოადგენდა მე-10 მუხლით განსაზღვრულ უფლებებში ჩარევას და შესაბამისი საჩივარი დაუშვებლად ცნო, როგორც აშკარად უსაფუძვლო (იხ. ჰარაბინის საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილება, §§ 150-153).
(ბ) წინამდებარე საქმეში მოხდა თუ არა ჩარევა
143. სასამართლომ პირველ რიგში უნდა დაადგინოს, სადავო ზომა წარმოადგენდა თუ არა ჩარევას განმცხადებლის გამოხატვის თავისუფლებაში. ამ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად უნდა დადგინდეს ზომის მოქმედების ფარგლები, აღნიშნული ზომის საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და შესაბამისი კანონმდებლობის კონტექსტში განხილვის გზით (იხ. ვილი, § 43). წინამდებარე საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და გაჟღერებული ბრალდებების ხასიათის გათვალისწინებით, სასამართლოს მიაჩნია, რომ ამ საკითხის განხილვა, მისი პრეცედენტული სამართლიდან გამომდინარე და მტკიცებულებათა შეფასების საფუძველზე, ზოგადი პრინციპების ჭრილში უნდა მოხდეს. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო იმეორებს, რომ მტკიცებულებათა შეფასებისას, მან შემოიღო მტკიცების სტანდარტი „გონივრულ ეჭვს მიღმა“. თუმცა, მას არასოდეს დაუსახია მიზნად, გადაეღო ეროვნული სამართლებრივი სისტემების მიდგომა, რომლებიც ამ სტანდარტს იყენებენ. სასამართლოს როლს არ წარმოადგენს გადაწყვეტილების მიღება სისხლის სამართლებრივ ბრალეულობას ან სამოქალაქო პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით, არამედ მიზნად ისახავს ხელშემკვრელი სახელმწიფოების პასუხისმგებლობის დადგენას კონვენციასთან მიმართებით. ამ ამოცანის სპეციფიკურობა კონვენციის მე-19 მუხლის საფუძველზე, ხელშემკვრელი სახელმწიფოების მიერ საკუთარი ვალდებულებების - დაიცვან კონვენციით განმტკიცებული ძირითადი უფლებები, შესრულების უზრუნველყოფა განაპირობებს მის მიდგომას მტკიცებულებისა და მტკიცების საკითხებისადმი (იხ. ნაჩოვა და სხვები ბულგარეთის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N 43577/98 და N 43579/98, § 147, ECHR, 2005-VII). სასამართლო ამ დასკვნებს იზიარებს და ეს დასკვნები, მისი აზრით, გამყარებულია ყველა მტკიცებულების თავისუფალი შეფასებით, მათ შორის, დასკვნების მეშვეობით, რომლებიც შეიძლება გამომდინარეობდნენ ფაქტების ერთობლიობიდან და მხარეთა განცხადებებიდან. პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, მტკიცება უნდა გამომდინარეობდეს საკმარისად ძლიერი, მკაფიო და შეთანხმებული დასკვნებიდან ან ფაქტის მსგავსი დამაჯერებელი ვარაუდიდან. სასამართლოს პრაქტიკაში ამ კუთხით მოქნილი მიდგომა აქვს, არსებითი უფლების შესაბამისი ხასიათისა და მტკიცებულებებთან დაკავშირებული სირთულეების გათვალისწინებით. გარკვეულ შემთხვევებში, მხოლოდ მოპასუხე სახელმწიფოს აქვს წვდომა ინფორმაციაზე, რომლითაც შეიძლება დადასტურდეს ან უარყოფილ იქნეს განმცხადებლის ბრალდება; შედეგად, შეუძლებელია მტკიცების ტვირთი მამტკიცებელ მხარეზეა (principle affirmanti, non neganti, incumbit probatio) - პრინციპების ზედმიწევნით გამოყენება (იხ. ფადეევა რუსეთის წინააღმდეგ, N55723/00, § 79, ECHR, 2005‑IV). მართალია, ეს პრინციპები ძირითადად კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლების კონტექსტში გამოიყენებოდა (იხ. აკტაში თურქეთის წინააღმდეგ, N 24351/94, § 79, ECHR, 2003‑V (ამონარიდები) და ელ-მასრი მაკედონიის ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N39630/09, §§ 151‑152, ECHR, 2012), თუმცა სასამართლო აღნიშნავს, რომ არსებობს მაგალითები, სადაც ისინი გამოიყენეს კონვენციით გათვალისწინებული სხვა უფლებების მიმართ (მე-5 მუხლი, კრეანგა რუმინეთის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N 29226/03, §§ 88-90, 2012 წლის 23 თებერვალი; მე-8 მუხლი, ფადეევა, მუხლი 11, მახმუდოვი რუსეთის წინააღმდეგ, N35082/04, §§ 68-73, 2007 წლის 26 ივლისი და მე-14 მუხლი, დ.ჰ. და სხვები ჩეხეთის რესპუბლიკის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N 57325/00, §§ 177-179, ECHR, 2007‑IV).
144. ეს პრინციპები განსაკუთრებით აქტუალურია წინამდებარე საქმეში, სადაც ეროვნულ სასამართლოს საერთოდ არ განუხილავს განმცხადებლის ბრალდება და მისი, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატის შეწყვეტის მიზეზები. სწორედ ამ კონტექსტის პირობებში, დიდი პალატა ეთანხმება პალატის მიდგომას, რომლის თანახმადაც, უნდა შეფასდეს საქმის ფაქტები და მოვლენათა თანმიმდევრობა და მოხდეს მათი „მთლიანობაში“ გათვალისწინება (შდრ. ივანოვა ბულგარეთის წინააღმდეგ, N 52435/99, §§ 83-84, 2007 წლის 12 აპრილი).
145. სასამართლოს აუცილებლად მიაჩნია, გაიხსენოს წინამდებარე საქმეში მოვლენათა თანმიმდევრობა. იგი დასაწყისიდანვე აღნიშნავს, რომ განმცხადებელმა, უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარისა და იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის რანგში, საჯაროდ გამოხატა საკუთარი მოსაზრება სხვადასხვა საკანონმდებლო რეფორმებზე, რომლებიც სასამართლო სისტემას ეხებოდა. 2011 წლის 12 თებერვალს განმცხადებლის წარმომადგენელმა გაზეთის წარმომადგენელს აუხსნა ის წუხილი, რომელიც განმცხადებელს ჰქონდა ანულირების კანონპროექტთან დაკავშირებით, რომლის მიხედვითაც საბოლოო მსჯავრდების გაუქმების ბრძანება გაიცა. 2011 წლის 24 მარტს იგი პარლამენტში სიტყვით გამოვიდა და ისაუბრა უნგრეთის ახალი ძირითადი კანონის პროექტის გარკვეული ასპექტების შესახებ. 2011 წლის 7 აპრილს განმცხადებელმა, სხვა სასამართლოების თავმჯდომარეებთან ერთად, წერილით მიმართა რესპუბლიკის პრეზიდენტს და პრემიერ-მინისტრს, რომელშიც გაკრიტიკებული იყო უნგრეთის ძირითადი კანონის პროექტით გათვალისწინებული წინადადება, რომელიც მოსამართლეთა პენსიაზე გასვლის სავალდებულო ასაკის დაწევას ითვალისწინებდა. 2011 წლის 11 აპრილს განმცხადებელმა წერილით მიმართა პრემიერ-მინისტრს, რომელშიც მან კვლავ გააკრიტიკა მოსამართლეთა საპენსიო ასაკის შესახებ წინადადება, ხაზი გაუსვა, რომ ეს ინიციატივა დამამცირებელი იყო და არღვევდა მოსამართლეთა დამოუკიდებლობისა და შეუცვლელობის პრინციპებს. 2011 წლის 14 აპრილს განმცხადებელმა, იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის რანგში, უზენაესი სასამართლოს სრულ შემადგენლობასა და სხვა სასამართლოების თავმჯდომარეებთან ერთად, გამოსცა საჯარო კომუნიკე (ოფიციალური შეტყობინება), სადაც კვლავ აკრიტიკებდა მოსამართლეთა ახალი საპენსიო ასაკის შემოღების წინადადებას, აგრეთვე იუსტიციის ეროვნულ საბჭოში ცვლილებების შესახებ ინიციატივას. თავიანთ კომუნიკეში ისინი აფიქსირებდნენ თვალსაზრისს, რომ ახალი საპენსიო ასაკი რეგულირდებოდა ძირითადი კანონით იმისათვის, რომ თავიდან ყოფილიყო აცილებული საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ სასამართლო კონტროლი და აცხადებდნენ, რომ ამ მიდგომის უკან პოლიტიკური მოტივაცია იდგა. 2011 წლის 4 აგვისტოს განმცხადებელმა გაასაჩივრა ახალი კანონმდებლობა სამართალწარმოებებთან დაკავშირებით საკონსტიტუციო სასამართლოში. 2011 წლის 3 ნოემბერს განმცხადებელი სიტყვით გამოვიდა პარლამენტის წინაშე, რომელშიც მან გამოხატა წუხილი იმ წინადადების გამო, რომლის მიხედვითაც იუსტიციის ეროვნული საბჭო უნდა შეცვლილიყო გარე ადმინისტრაციით (ეროვნული სასამართლო სამსახური), რომელსაც სასამართლოების მართვა დაეკისრებოდა. საკუთარ გამოსვლაში, განმცხადებელმა მკაცრად გააკრიტიკა წინადადება და აღნიშნა, რომ ახალი ორგანო „მეტისმეტი“, „არაკონსტიტუციური“ და „უკონტროლო“ უფლებამოსილების მქონე იქნებოდა. განმცხადებელმა კვლავ გააკრიტიკა მოსამართლეთა ახალი საპენსიო ასაკი და განაცხადა, რომ მას უარყოფითი გავლენა ექნებოდა უზენაეს სასამართლოზე.
146. სასამართლო აგრეთვე აღნიშნავს, რომ საპარლამენტო უმრავლესობის ორმა წევრმა, რომელთაგან ერთ-ერთი იუსტიციის სახელმწიფო მდივანი იყო, 2011 წლის 14 აპრილსა და 19 ოქტომბერს მიცემულ ინტერვიუებში განაცხადა, რომ უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარედ დარჩებოდა Kúria-ს თავმჯდომარე და მხოლოდ დაწესებულების სახელწოდება შეიცვლებოდა. 2011 წლის 6 ივლისს მთავრობამ დაარწმუნა ვენეციის კომისია, რომ ძირითადი კანონის გარდამავალი დებულებების მომზადება არ იქნებოდა გამოყენებული იმისათვის, რომ არასათანადოდ დაესრულებინათ წინა საკანონმდებლო რეჟიმის ფარგლებში არჩეული პირების თანამდებობაზე ყოფნის ვადა. სასამართლოსთვის მიუღებელია სახელმწიფოს არგუმენტი, რომ ეს ორი ინტერვიუ, განმცხადებლის კრიტიკული მოსაზრებების გამოხატვის შემდეგ ადასტურებს, რომ სადავო ზომა არ იყო ამ კრიტიკის შედეგი. ყველა წინადადება მისი, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატის შეწყვეტასთან დაკავშირებით, საჯარო გახდა და პარლამენტს წარედგინა 2011 წლის 19-დან 23 ნოემბრამდე. 2011 წლის 3 ნოემბერს პარლამენტში სიტყვით გამოსვლიდან განმცხადებელს მოკლე დროის განმავლობაში შეუწყდა მანდატი, 2012 წლის 1 იანვარს. ძირითადი კანონის ძალაში შესვლასთან ერთად და ახალი Kúria უზენაესი სასამართლოს სამართალმემკვიდრე გახდა.
147. გარდა ამისა, სასამართლო აღნიშნავს, რომ 2011 წლის 9 ნოემბერს სასამართლოების ორგანიზებისა და ადმინისტრირების შესახებ კანონში შევიდა ცვლილებები და დაემატა ახალი კრიტერიუმი, რომელიც ეხება Kúria-ს თავმჯდომარის თანამდებობისათვის აუცილებელ საკვალიფიკაციო მოთხოვნებს. ამ პოსტის დაკავების მსურველი კანდიდატებისათვის დაწესებული იყო შემდეგი მოთხოვნები: ისინი უნდა ყოფილიყვნენ დანიშნულნი უვადოდ და მოეთხოვებოდათ უნგრეთში მოსამართლედ მუშაობის სულ მცირე ხუთწლიანი სტაჟი. საერთაშორისო სასამართლოში მოსამართლედ მუშაობის პერიოდი არ ითვლებოდა, რის შედეგადაც აღმოჩნდა, რომ განმცხადებელი ვერ აკმაყოფილებდა ახალი Kúria-ს თავმჯდომარის თანამდებობისათვის დადგენილ მოთხოვნებს.
148. სასამართლოს მიაჩნია, რომ ცალკეული და კონკრეტული ინციდენტების ნაცვლად, მოვლენათა თანამიმდევრობის გათვალისწინებით, არსებობს prima facie (ერთი შეხედვით; ეხება მტკიცებულებებს, რომლებიც თვითკმარია, თუ ისინი არ არის ბათილი ან შეცილებული) მტკიცებულება, რომლის თანახმად, მიზეზობრივი კავშირია განმცხადებლის მიერ გამოხატვის თავისუფლების გამოყენებასა და მისი მანდატის შეწყვეტას შორის. ეს მტკიცდება არაერთი დოკუმენტით, რომლებიც განმცხადებელმა წარადგინა და ეხება ფართოდ გავრცელებულ შეხედულებას მიზეზობრივი კავშირის არსებობის შესახებ. მათ შორისაა არა მხოლოდ უნგრეთის და უცხოეთის პრესაში გამოქვეყნებული სტატიები, არამედ ევროპის საბჭოს დაწესებულებების მიერ მიღებული ტექსტები (იხ. ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის მონიტორინგის კომიტეტის პოზიცია, 62-ე პუნქტსა და ვენეციის კომისიის პოზიცია 59-ე პუნქტში).
149. სასამართლოს აზრით, ვინაიდან არსებობს prima facie მტკიცებულება მოვლენების განმცხადებლისეული ვერსიისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობის სასარგებლოდ, მტკიცების ტვირთი უნდა გადავიდეს სახელმწიფოზე. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოცემულ ვითარებაში, ვინაიდან განმცხადებლის მანდატის შეწყვეტა მთავრობის მიერ განხორციელდა და არასოდეს დადგენილა ან განხილულა დამოუკიდებელი სასამართლოს ან ორგანოს მიერ, განსხვავებით უზენაესი სასამართლოს ყოფილი თავმჯდომარის მოადგილის საქმისაგან. სასამართლო აღნიშნავს, რომ შესაბამის დროს წარმოდგენილი განმარტებები კანონპროექტებში, რომლებიც ითვალისწინებდა ცვლილებებს განმცხადებლის მანდატის შეწყვეტასთან დაკავშირებით, არ იყო ძალიან დეტალური. კანონპროექტები ზოგადად ეხებოდა უნგრეთის ფუნდამენტურ სამართალს, უზენაესი სასამართლოს სამართალმემკვიდრეობასა და სასამართლო სისტემაში ამ კანონიდან გამომდინარე ცვლილებებს, არ ყოფილა განმარტებული ცვლილებები, რომლებმაც გამოიწვია განმცხადებლის, როგორც თავმჯდომარის მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტა. წინამდებარე საქმის გარემოებებში, ეს ვერ ჩაითვლება საკმარისად, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ წინა კანონპროექტებში, რომლებიც წარდგენილი იყო საკანონმდებლო პროცესის განმავლობაში, საუბარი არ იყო განმცხადებლის მანდატის შეწყვეტაზე. სახელმწიფოს და საპარლამენტო უმრავლესობის წარმომადგენლების მიერ მანამდე გაკეთებული განცხადებები მიუთითებდა სწორედ საპირისპიროზე, კერძოდ იმაზე, რომ არ მოხდებოდა განმცხადებლის მანდატის შეწყვეტა ძირითადი კანონის ძალაში შესვლის შედეგად. გარდა ამისა, ეროვნული ხელისუფლების ორგანოები ეჭვქვეშ არ აყენებდნენ არც განმცხადებლის მიერ საკუთარი ფუნქციების, როგორც უმაღლესი სასამართლო ორგანოს თავმჯდომარის შესრულების უნარს, არც მის პროფესიონალიზმს (იხ. ჰარაბინი (განჩინება) და ჰარაბინი (განჩინებები), § 151).
150. რაც შეეხება სახელმწიფოს მიერ წამოყენებულ მიზეზებს, სასამართლოს წინაშე გასაჩივრებული ზომის გასამართლებლად, არ არის აშკარა, რომ უმაღლესი სასამართლო ორგანოს ფუნქციებში ან მისი თავმჯდომარის ამოცანებში შეტანილი ცვლილებები იმდენად ფუნდამენტური ხასიათის იყო, რომ მათ შეეძლოთ ან უნდა გამოეწვიათ განმცხადებლის მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტა. სახელმწიფომ აღნიშნა, რომ ფუნქციები, რომელთა შესასრულებლად განმცხადებელი იქნა არჩეული, აღარ არსებობდა, ვინაიდან მისი საქმიანობა უპირატესად დაკავშირებული იყო იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის მენეჯერულ ფუნქციებთან, რომლებიც ძირითადი კანონის ძალაში შესვლის შემდეგ , გაიმიჯნა Kúria-ს თავმჯდომარის ფუნქციებისაგან. ამ კუთხით, სასამართლო ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის თანამდებობა აღმოჩნდა უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის ფუნქციების დამხმარე და არა პირიქით. გარდა ამისა, თუ არჩევისას განმცხადებელი კომპეტენტურად ჩაითვალა ორივე ფუნქციის შესასრულებლად, შემდგომში ერთ-ერთი ფუნქციის ამოღებას, გავლენა არ უნდა მოეხდინა მის მიერ მეორე ფუნქციის განხორციელების გაგრძელებისათვის. რაც შეეხება უმაღლესი სასამართლო ორგანოს კომპეტენციებში სავარაუდო ცვლილებებს, ისინი არ არის ფუნდამენტური. მთავარი ახალი კომპეტენცია, რომელიც Kúria-ს მიენიჭა, იყო უფლებამოსილება, განეხილა ადგილობრივი ხელისუფლების რეგულაციების კანონიერება და დაედგინა შემთხვევები, როდესაც ადგილობრივი ხელისუფლება არ დაიცავდა კანონით განსაზღვრულ სამართლებრივ მოვალეობებს; რაც შეეხება იმ ფუნქციას, რომელიც ითვალისწინებდა პრეცედენტული სამართლის თანამიმდევრულობის დაცვას (იხ. წინა კონსტიტუციის 47.2 მუხლი, რომელშიც აღნიშნული იყო ერთგვაროვანი რეზოლუციები), რომელიც მანამდე არსებობდა, ახალი კანონმდებლობით დაწესდა ამ ამოცანის შესრულების ახალი გზა და უფრო დეტალური რეგულაციები (პრეცედენტული სამართლის ანალიზზე მომუშავე ჯგუფების შექმნა, ქვედა ინსტანციის სასამართლოების გადაწყვეტილებების გამოქვეყნება სახელმძღვანელოდ).
151. შედეგად, სასამართლოს თვალსაზრისით, სახელმწიფომ დამაჯერებლად ვერ დაასაბუთა, რომ სადავო ზომა გამოწვეული იყო უმაღლესი სასამართლო ორგანოს რეფორმის კონტექსტში განმცხადებლის თანამდებობისა და ფუნქციების შემცირებით. შესაბამისად, იგი ეთანხმება განმცხადებელს, რომ მისი მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტა განპირობებული იყო მის მიერ გამოხატული მოსაზრებებით და კრიტიკით, რომლებიც მან პროფესიული უფლებამოსილების შესრულების დროს საჯაროდ გამოხატა.
152. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლო ასკვნის, რომ განმცხადებლის, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტა წარმოადგენდა გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევას, რომელიც გარანტირებულია კონვენციის მე-10 მუხლით (იხ. mutatis mutandis, ვილი, § 51 და კუდეშკინა, § 80). ამდენად, უნდა მოხდეს შესწავლა, იყო თუ არა ჩარევა გამართლებული 10.2 მუხლის შესაბამისად.
2. ჩარევა იყო თუ არა გამართლებული
(ა) „კანონით დადგენილი წესით“
153. სასამართლო აღნიშნავს, რომ განმცხადებლის, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატის შეწყვეტა გათვალისწინებული იყო უნგრეთის ძირითადი კანონის გარდამავალი დებულებების 11.2 ნაწილით, და სასამართლოების ორგანიზებისა და ადმინისტრირების შესახებ აქტის 185.1 ნაწილით, ორივე მათგანი ძალაში შევიდა 2012 წლის 1 იანვარს. განმცხადებლის თქმით, ეს დებულებები ვერ ჩაითვლებოდა „კანონად“ კონვენციის მიზნით, მათი ინდივიდუალიზებული, რეტროაქტიული ძალისა და მიკერძოებული ბუნების გათვალისწინებით.
154. რაც შეეხება აღნიშნული კანონმდებლობის ინდივიდუალიზებულ ხასიათს, სასამართლომ უკვე გამოხატა გარკვეული ეჭვი, 117-ე და 121-ე პუნქტებში, იმასთან დაკავშირებით, თუ აღნიშნული კანონმდებლობა რამდენად შეესაბამებოდა კანონის უზენაესობის მოთხოვნებს. სასამართლომ ანალიზი უნდა განაგრძოს იმ ვარაუდით, რომ ჩარევა 10.2 მუხლის მიზნებისათვის, „კანონით იყო განსაზღვრული“ ვინაიდან გასაჩივრებული ჩარევა კონვენციის მე-10 მუხლს სხვა მიზეზებით არღვევს.
(ბ) ლეგიტიმური მიზანი
155. სახელმწიფოს განცხადებით, განმცხადებლის, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატის შეწყვეტა, მიზნად ისახავდა სასამართლოს ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის შენარჩუნებას 10.2 მუხლის მნიშვნელობით. ისინი აღნიშნავენ 2009 წელს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარედ განმცხადებლის არჩევის გარემოებებს და ფაქტს, რომ მისი თანამდებობა ზედმეტად ადმინისტრაციული და „სამთავრობო“ ხასიათის იყო, რითაც დასაბუთდა მისი მანდატის შეწყვეტა, სასამართლოს დამოუკიდებლობის გაზრდის მიზნით.
156. სასამართლო აღიარებს, რომ 10.2 მუხლის შესაბამისად, ქვეყნის უმაღლესი სასამართლო ორგანოს თავმჯდომარის არჩევის წესების ცვლილება აღნიშნულ თანამდებობაზე მყოფი პირის დამოუკიდებლობის ხარისხის გასაძლიერებლად, შეიძლება დავუკავშიროთ „სასამართლოს ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის შენარჩუნების“ ლეგიტიმურ მიზანს. სასამართლოს აზრით, სახელმწიფო მხარე ლეგიტიმურად ვერ მოიხმობს სასამართლოს დამოუკიდებლობას ისეთი ზომის გასამართლებლად, როგორიცაა სასამართლოს თავმჯდომარის მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტა იმ მიზეზებით, რომლებიც არ იყო კანონით განსაზღვრული და რომლებიც არ ეხებოდა კომპეტენტურობის ან სამსახურებრივი გადაცდომის მიზეზებს. სასამართლოს მიაჩნია, რომ ეს ზომა ვერ მოემსახურებოდა სასამართლოს დამოუკიდებლობის გაზრდის მიზანს, ვინაიდან ის პარალელურად და ზემოთ განსაზღვრული მიზნებით, გამოწვეული იყო განმცხადებლის მიერ გამოხატვის თავისუფლების გამოვლინების შედეგად, რომელსაც სასამართლო ხელისუფლებაში ყველაზე მაღალი თანამდებობა ეკავა. როგორც მე-6 მუხლის კონტექსტში აღინიშნა, ეს აგრეთვე იყო ზომა, რომელმაც გავლენა მოახდინა მის უფლებაზე, ემსახურა უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარედ ექვსი წლის ვადით, ეროვნული კანონმდებლობის მოთხოვნების შესაბამისად. ასეთ გარემოებაში, ნაცვლად იმისა, რომ შენარჩუნებულიყო სასამართლოს დამოუკიდებლობა, განმცხადებელს, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეს ვადაზე ადრე შეუწყვიტეს მანდატი.
157. შესაბამისად, სასამართლო ვერ დაეთანხმება იმ განცხადებას, რომ გასაჩივრებული ჩარევას ჰქონდა კანონიერი მიზანი, რომელიც ხელისუფლებამ გამოიყენა 10.2 მუხლის შესაბამისად. ვინაიდან წარმოჩენილია, რომ ჩარევა არ ემსახურებოდა „ლეგიტიმურ მიზანს“, არ არის აუცილებელი, ჩატარდეს გამოძიება, იყო თუ არ ეს „აუცილებელი დემოკრატიულ საზოგადოებაში“ (იხ. ხუჟინი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ, N 13470/02, § 117, 2008 წლის 23 ოქტომბერი). წინამდებარე საქმის განსაკუთრებული გარემოებების გათვალისწინებით, ასევე, მხარეთა განცხადებების გათვალისწინებით, სასამართლოს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, რომ შემოწმდეს, იყო თუ არა გასაჩივრებული ჩარევა „აუცილებელი დემოკრატიულ საზოგადოებაში“.
(გ) „აუცილებელი დემოკრატიულ საზოგადოებაში“
(i) გამოხატვის თავისუფლების ზოგადი პრინციპები
158. გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევის აუცილებლობასთან დაკავშირებით ზოგადი პრინციპები, რომლებიც სასამართლომ არაერთხელ გაიმეორა საკუთარ გადაწყვეტილებაში საქმეზე ჰანდისაიდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (7 დეკემბერი, 1976 წ., სერია A, N24), ბოლო დროს კიდევ ერთხელ იყო აღნიშნული საქმეებში მორისი საფრანგეთის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N29369/10, §124, 2015 წლის 23 აპრილი; დელფი ას ესტონეთის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N64569/09, § 131, ECHR, 2015 და პერინჩეკი შვეიცარიის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N 27510/08, §196, ECHR, 2015 (ამონარიდები), სადაც ვკითხულობთ:
„(i) გამოხატვის თავისუფლება წარმოადგენს დემოკრატიულ საზოგადოებაში ერთ-ერთ არსებით საფუძველს და ძირითად პირობას მისი პროგრესისა და თითოეული ადამიანის თვითრეალიზაციისათვის. კონვენციის 10.2 მუხლის საფუძველზე, იგი ეხება არა მხოლოდ „ინფორმაციას“ ან „იდეებს“, რომლებიც დადებითია და არ არის შეურაცხმყოფელი, არამედ იმათ, რომლებიც არის შეურაცხმყოფელი, შოკისმომგვრელი ან შემაშფოთებელი. ასეთია პლურალიზმის, შემწყნარებლობისა და ტოლერანტობის მოთხოვნები, რომელთა გარეშე „დემოკრატიული საზოგადოება“ არ არსებობს. როგორც მე-10 მუხლშია განსაზღვრული, ეს თავისუფლება ექვემდებარება გამონაკლისებს, რომლებიც უნდა იყოს განმარტებული მკაცრად და ნებისმიერი შეზღუდვის საჭიროება დამაჯერებლად უნდა განისაზღვროს.
(ii) ზედსართავი სახელი „აუცილებელი“, 10.2 მუხლის მნიშვნელობით, გულისხმობს „გადაუდებელი სოციალური საჭიროების“ არსებობას. ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს გააჩნიათ გარკვეული დისკრეციული უფლებამოსილება ამგვარი საჭიროების არსებობის შეფასებისას, ის მჭიდროდ არის დაკავშირებული ევროპულ ზედამხედველობასთან, რომელიც ეხება როგორც კანონმდებლობას, ისე გადაწყვეტილებებს კანონმდებლობის გამოყენების თაობაზე, თუნდაც დამოუკიდებელი სასამართლოს მიერ იყოს მიღებული. ამდენად, სასამართლო უფლებამოსილია, გამოსცეს საბოლოო განჩინება იმის თაობაზე, „შეზღუდვა“ თავსებადია თუ არა მე-10 მუხლით დაცულ გამოხატვის თავისუფლებასთან.
(iii) საზედამხედველო იურისდიქციის განხორციელებისას სასამართლოს ამოცანა არის არა ეროვნული ხელისუფლების ორგანოების ნაცვლად მოქმედება, არამედ მე-10 მუხლის საფუძველზე, მათი დისკრეციული უფლებამოსილების შესაბამისად მიღებული გადაწყვეტილებების განხილვა. ეს არ გულისხმობს, რომ ზედამხედველობა შემოიფარგლება იმის დადგენით, მოპასუხე სახელმწიფომ გონივრულად, გულდასმით და კეთილსინდისიერად განახორციელა თუ არა საკუთარი დისკრეციული უფლებამოსილება; სასამართლომ უნდა განიხილოს გასაჩივრებული ჩარევა საქმის მთლიანობაში გათვალისწინებით და დაადგინოს, იყო თუ არა იგი „პროპორციული ლეგიტიმური მიზნის გათვალისწინებით“ და ეროვნული ხელისუფლების ორგანოების მიერ მოყვანილი დასაბუთება - „არასათანადო და საკმარისი“... ამ პროცესში სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, რომ ეროვნული ხელისუფლების ორგანოებმა გამოიყენეს სტანდარტები, რომლებიც შეესაბამებოდა მე-10 მუხლით განსაზღვრულ პრინციპებს და ემყარებოდა შესაბამისი ფაქტების სათანადო შეფასებას...“
159. რაც შეეხება დაცვის დონეს, კონვენციის 10.2 მუხლი მცირე შესაძლებლობებს იძლევა პოლიტიკური განცხადებების ან საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხებზე დებატების შეზღუდვისათვის (იხ. სურეკი თურქეთის წინააღმდეგ (N 1) [დიდი პალატა], N 26682/95, § 61, ECHR, 1999-IV; ლინდონი, ოტჩაკოვსკი-ლაურენსი და ჯული საფრანგეთის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N21279/02 და 36448/02, § 46, ECHR, 2007-IV და აქსელ სპრინგერი აგ გერმანიის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N. 39954/08, §90, 2012 წლის 7 თებერვალი). შესაბამისად, გამოხატვის თავისუფლების დაცვის მაღალი დონე, როდესაც ხელისუფლების ორგანოების დისკრეციული უფლებამოსილება შეზღუდულია, ჩვეულებრივ ვრცელდება ისეთ შემთხვევაზე, როდესაც კომენტარები ეხება საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხს, განსაკუთრებით, სასამართლოს ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული კომენტარების შემთხვევაში (იხ. როლანდ დუმასი საფრანგეთის წინააღმდეგ, N34875/07, § 43, 2010 წლის 15 ივლისი და მორისი, § 125).
160. სასამართლო კვლავ იმეორებს, რომ ჩარევის პროპორციულობის შეფასებისას გასათვალისწინებელია ასევე დაკისრებული სანქციების ხასიათი და სიმკაცრე. როგორც სასამართლომ მანამდე აღნიშნა, გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევამ შეიძლება უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინოს ამ თავისუფლებით სარგებლობაზე (იხ. გუჯა, § 95 და მორისი, § 127).
161. გასაჩივრებული ზომის საფუძვლიანობის შესაფასებლად, გასათვალისწინებელია, რომ მე-10 მუხლით გარანტირებული გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევის პროპორციულობის შეფასებისას უნდა მოხდეს სამართალწარმოების სამართლიანობისა და განმცხადებლისათვის მინიჭებული პროცესუალური გარანტიების მხედველობაში მიღება (იხ. mutatis mutandis, კასტელსი ესპანეთის წინააღმდეგ, 23 აპრილი 1992, §§ 47-48, სერია A, N 236; ასოციაცია ეკინი საფრანგეთის წინააღმდეგ, N39288/98, § 61, ECHR, 2001‑VIII; კოლომბანი და სხვები საფრანგეთის წინააღმდეგ, N51279/99, § 66, ECHR, 2002‑V; სტილი და მორისი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, N68416/01, § 95, ECHR, 2005-II; კიპრიანოუ კვიპროსის წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N73797/01, §§ 171 და 181, ECHR, 2005‑XIII; მამერი საფრანგეთის წინააღმდეგ, N. 12697/03, §§ 23-24, ECHR, 2006‑XIII; კუდეშკინა, § 83 და მორისი, § 155). სასამართლომ უკვე დაადგინა, რომ ეფექტური სასამართლო განხილვის არარსებობით შეიძლება დასაბუთდეს მე-10 მუხლის დარღვევა (იხ.ლომბარდი ვალაური იტალიის წინააღმდეგ, N39128/05, §§45-56, 20 ოქტომბერი, 2009 წ.). მართლაც, როგორც სასამართლომ მანამდე დაადგინა მე-10 მუხლის კონტექსტში, „სასამართლოს მიერ ზომის აუცილებლობის განხილვა, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ამ მხრივ, რაც აგრეთვე გულისხმობს შესაბამის დისკრეციულ უფლებამოსილებას (იხ. ცხოველთა უფლებების დამცველები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ [დიდი პალატა], N 48876/08 § 108, ECHR, 2013 (ამონარიდები)).
(ii) მოსამართლეთა გამოხატვის თავისუფლების ზოგადი პრინციპები
162. მართალია, სასამართლომ დაადასტურა, რომ სახელმწიფოს მიერ საჯარო მოსამსახურეებისათვის, მათი სტატუსის საფუძველზე, დისკრეციის ვალდებულების დაკისრება ლეგიტიმური ქმედებაა, საჯარო მოსამსახურეები არიან პიროვნებები და გააჩნიათ კონვენციის მე-10 მუხლის საფუძველზე დაცვით სარგებლობის უფლება (იხ. ვოგტი, §53 და გუჯა, § 70) ამდენად, სასამართლომ, თითოეული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, უნდა განსაზღვროს, მიღწეული იყო თუ არა სათანადო ბალანსი პიროვნების გამოხატვის თავისუფლების ფუნდამენტურ უფლებასა და დემოკრატიული სახელმწიფოს კანონიერ ინტერესს შორის, რომელიც საჯარო სამსახურის მიერ კონვენციის10.2 მუხლში მითითებული მიზნების სათანადოდ ხელშეწყობას გულისხმობს. ამგვარი განხილვის პროცესში, სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს, რომ საჯარო მოხელის გამოხატვის თავისუფლების საკითხზე მსჯელობისას, 10.2 მუხლში აღნიშნული „მოვალეობები და პასუხისმგებლობები“ იძენს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას, რაც ასაბუთებს ეროვნული ხელისუფლების ორგანოებისათვის გარკვეული დისკრეციული უფლებამოსილების მინიჭებას გასაჩივრებული ჩარევის ზემოაღნიშნული მიზნის თანაზომიერების დადგენისას (იხ. ვოგტი, § 53, და ალბაირაკი თურქეთის წინააღმდეგ, N38406/97, § 41, 2008 წლის 31 იანვარი).
163. დემოკრატიულ საზოგადოებაში სასამართლოს მნიშვნელოვანი ადგილის გათვალისწინებით, სასამართლო კვლავ იმეორებს, რომ ეს მიდგომა ეხება აგრეთვე მოსამართლის გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვის შემთხვევას, მისი ფუნქციების განხორციელებასთან დაკავშირებით, იმის მიუხედავად, რომ სასამართლო არ წარმოადგენს ჩვეულებრივი საჯარო სამსახურის ნაწილს (იხ. ალბაირაკი, § 42 და პიტკევიჩი).
164. სასამართლომ აღიარა, რომ სასამართლო სისტემაში მოღვაწე საჯარო თანამდებობის პირებისაგან მოსალოდნელია გამოხატვის თავისუფლების მხრივ თავშეკავების გამოჩენა ყველა შემთხვევაში, როდესაც შესაძლოა ეჭვქვეშ დადგეს სასამართლოს ავტორიტეტი და მიუკერძოებლობა (იხ. ვილი, §64; კაიასუ, § 92; კუდეშკინა, § 86 და დი ჯიოვანი, § 71). ზუსტი ინფორმაციის გავრცელებაც კი უნდა მოხდეს ზომიერად და მართებულად (იხ. კუდეშკინა, § 93). სასამართლოს არაერთხელ აღუნიშნავს ხაზგასმით საზოგადოებაში სასამართლო ხელისუფლების განსაკუთრებული როლის შესახებ; სასამართლო წარმოადგენს მართლმსაჯულების, კანონის უზენაესობის პრინციპით მართულ ქვეყანაში ფუნდამენტური ღირებულების გარანტს; შესაბამისად, საკუთარი მოვალეობების წარმატების განხორციელებისათვის იგი უნდა სარგებლობდეს საზოგადოების ნდობით (იხ. კუდეშკინა, §86 და მორისი, §128). სწორედ ამ მიზეზის გამო, სასამართლო ხელისუფლების ორგანოებს, მაქსიმალური წინდახედულება მოეთხოვებათ, რათა მიუკერძოებელი მოსამართლეების რეპუტაცია შეინარჩუნონ (იხ. ოლუჯიკი, § 59).
165. სასამართლომ აგრეთვე ხაზგასმით აღნიშნა, რომ სულ უფრო მეტი მნიშვნელობა ენიჭება ხელისუფლების დანაწილებასა და სასამართლოს დამოუკიდებლობის დაცვის მნიშვნელობას, ამიტომ განმცხადებლის მსგავს შეთხვევაში მოსამართლის გამოხატვის თავისუფლებაში ნებისმიერი ჩარევა მოითხოვს სასამართლოს მხრიდან დიდი ყურადღებით განხილვას (იხ. ჰარაბინი (განჩინება); აგრეთვე ვილი, § 64). გარდა ამისა, მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული საკითხები ექცევა საზოგადოებრივი ინტერესის სფეროში და მის გარშემო მსჯელობაზე, მე-10 მუხლის საფუძველზე, ვრცელდება დაცვის მაღალი დონე (იხ. კუდეშკინა, §86 და მორისი, §128). იმ შემთხვევაშიც კი, თუ განსახილველ საკითხს პოლიტიკური მნიშვნელობა აქვს, მხოლოდ ეს არ არის საკმარისი იმისათვის, რომ მოსამართლემ ვერ შეძლოს ასეთ საკითხთან დაკავშირებით განცხადების გაკეთება (იხ. ვილი, § 67). დემოკრატიულ საზოგადოებაში ხელისუფლების დანაწილებასთან დაკავშირებული საკითხები შეიძლება მოიცავდეს ძალიან მნიშვნელოვან თემებს და საზოგადოებას გააჩნია ლეგიტიმური ინტერესი, ინფორმირებული იყოს ისეთი თემების შესახებ, რომლებიც ექცევა პოლიტიკური მსჯელობის ფარგლებში (იხ. გუჯა, § 88).
166. კონვენციის მე-10 მუხლის კონტექსტში, სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს გარემოებები და ზოგადი კონტექსტი, რომლის პირობებშიც გაკეთდა შესაბამისი განცხადებები (იხ. mutatis mutandis, მორისი, §162). მან უნდა განიხილოს გასაჩივრებული ჩარევა მთლიანი საქმის გათვალისწინებით (იხ. ვილი, § 63 და ალბაირაკი, § 40), განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს განმცხადებლის მიერ დაკავებულ თანამდებობას, მის განცხადებებს და კონტექსტს, რომელშიც ეს განცხადებები გაკეთდა.
167. სასამართლო კვლავ იმეორებს, რომ სანქციის შიშს „მსუსხავი ეფექტი“, ანუ უარყოფითი ზეგავლენა აქვს გამოხატვის თავისუფლებაზე, განსაკუთრებით სხვა მოსამართლეებზე, რომლებსაც აქვთ მართლმსაჯულების აღსრულება და სასამართლოსთან დაკავშირებულ საკითხებზე საჯარო განხილვებში მონაწილეობის სურვილი (იხ. კუდეშკინა, §§ 99-100). ეს ეფექტი, რომელიც არასახარბიელოდ აისახება მთლიანად საზოგადოებაზე, წარმოადგენს ისეთ ფაქტორს, რომელიც სანქციის ან დაკისრებული სასჯელის პროპორციულობას ეხება (იხ. კუდეშკინა, § 99).
(iii) ზემოთ აღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმეში
168. სასამართლო იმეორებს დასკვნას, რომ გასაჩივრებული ჩარევა მოჰყვა განმცხადებლის მიერ გამოხატვის თავისუფლების განხორციელებისას მოსაზრებებისა და კრიტიკის საჯაროდ გამოხატვას. ამ მხრივ სასამართლო მიიჩნევს, რომ განმცხადებელმა საკუთარი მოსაზრება აღნიშნულ საკანონმდებლო რეფორმებთან დაკავშირებით გამოხატა უზენაესი სასამართლოსა და იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარის რანგში. მას როგორც იუსტიციის ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარეს, ჰქონდა უფლება და უფრო მეტიც ვალდებული იყო გამოეხატა საკუთარი მოსაზრება საკანონმდებლო რეფორმებთან დაკავშირებით, რომლებიც გავლენას ახდენენ სასამართლო სისტემაზე. განმცხადებელმა აგრეთვე გამოიყენა საკუთარი უფლებამოსილება, რათა საკონსტიტუციო სასამართლოს წინაშე ეჭვქვეშ დაეყენებინა გარკვეული შესაბამისი კანონმდებლობა და ორჯერ გამოიყენა უშუალოდ პარლამენტში საკუთარი შეხედულების გამოხატვის შესაძლებლობა, პარლამენტის წესების შესაბამისად. ამდენად, სასამართლო განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს განმცხადებლის თანამდებობას, რომლის ფუნქციები და მოვალეობები ითვალისწინებდა შეხედულების გამოხატვას საკანონმდებლო რეფორმების შესახებ, რომლებიც სავარაუდოდ ზეგავლენას მოახდენდნენ სასამართლო სისტემასა და მის დამოუკიდებლობაზე. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო მოიშველიებს ევროპის საბჭოს ინსტრუმენტებს, რომელთა თანახმად, თითოეული მოსამართლე პასუხისმგებელია სასამართლოს დამოუკიდებლობის ხელშეწყობასა და დაცვაზე (იხ. მოსამართლეთა თავისუფლების ქარტიის მე-3 პუნქტი), სასამართლოსა და სასამართლო სისტემის ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის მომზადებაში აუცილებელია მოსამართლეებსა და სასამართლო ორგანოებთან კონსულტაციის გავლა და მათი ჩართვა (იხ. CCJE-ს 34-ე პარაგრაფი, მოსაზრება N3 და მოსამართლეთა დიდი ქარტიის მე-9 და 81-ე პარაგრაფები ).
169. სასამართლოსათვის არ არის დამაჯერებელი სახელმწიფოს არგუმენტი იმის თაობაზე, რომ განმცხადებლის, როგორც უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის ფუნქციები იყო უფრო ადმინისტრაციული, ვიდრე სამოსამართლეო ხასიათისა და მისი თანამდებობიდან გადაყენება „უნდა შეფასდეს იმ წესების ჭრილში, რომლებიც არეგულირებს პოლიტიკური თანამდებობის პირების თანამდებობიდან გადაყენებას და არა იმ წესების ჭრილში, რომლებიც ეხება მოსამართლეთა გათავისუფლებას“, რა შემთხვევაშიც ხელისუფლების ორგანოებს შეეძლოთ სასამართლო სისტემის რეფორმის შესახებ განმცხადებლის მოსაზრებების ლეგიტიმურად გათვალისწინება.
170. წინამდებარე საქმე უნდა განვასხვავოთ ასევე სხვა საქმეებისაგან, რომლებშიც იდგა სასამართლოს მიმართ საზოგადოების ნდობისა და დამანგრეველი თავდასხმებისაგან ამ ნდობის დაცვის საკითხი (იხ. დი ჯიოვანი, §81 და კუდეშკინა, § 86). მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობა დაეყრდნო მოსამართლეთა ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის შენარჩუნების საჭიროებას, განმცხადებლის მიერ საჯაროდ გამოხატული მოსაზრებები და გაკეთებული განცხადებები არ მოიცავდა თავდასხმებს სასამართლოს სხვა წევრების მიმართ (შდრ. დი ჯიოვანი და პოირაზი); ისინი არც სასამართლოს მიერ მოცემულ სამართალწარმოებებთან დაკავშირებული მოქმედებების კრიტიკას შეიცავდა (იხ. კუდეშკინა, § 94).
171. განმცხადებელმა გამოხატა საკუთარი მოსაზრებები და კრიტიკა სასამართლოზე გავლენის მქონე კონსტიტუციური და საკანონმდებლო რეფორმების, სასამართლო სისტემის ფუნქციონირების, რეფორმის, მოსამართლეთა დამოუკიდებლობის, შეუცვლელობისა და მოსამართლეთათვის საპენსიო ასაკის შემცირების საკითხებზე - ყველა მათგანი საზოგადოებრივი ინტერესის საგანს წარმოადგენს (იხ. mutatis mutandis, კუდეშკინა, §§ 86 და 94). მისი განცხადებები მკაცრად პროფესიული თვალსაზრისით უბრალო კრიტიკას არ გასცილებია. შესაბამისად, სასამართლოს მიაჩნია, რომ განმცხადებლის პოზიცია და განცხადებები, რომლებიც აშკარად ექცეოდა მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხების გარშემო მსჯელობის კონტექსტში, მოითხოვდა მისი გამოხატვის თავისუფლების მაღალ დონეზე დაცვას და ნებისმიერი ჩარევის მკაცრად შეფასებას, შესაბამისად, მოპასუხე სახელმწიფოს ხელისუფლების ორგანოებისათვის განსაზღვრული უნდა ყოფილიყო შეზღუდული დისკრეციული უფლებამოსილება.
172. მართალია, განმცხადებელმა შეინარჩუნა მოსამართლის თანამდებობა და ახალი Kúria-ს სამოქალაქო სამმართველოს თავმჯდომარის თანამდებობა, იგი განთავისუფლდა უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის თანამდებობიდან იმ ვადაზე სამ წელიწად-ნახევრით ადრე, რომელიც მისი არჩევის დროისათვის მოქმედი კანონმდებლობით იყო განსაზღვრული. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს ის მნიშვნელობა, რაც ენიჭება სასამართლოს, როგორც სახელმწიფოს დამოუკიდებელი შტოს, ბუნებასა და მოსამართლეთა შეუცვლელობის პრინციპს, რომელიც სასამართლოს კაზუისტიკისა და საერთაშორისო და ევროპის საბჭოს ინსტრუმენტების შესაბამისად - სასამართლო დამოუკიდებლობის შენარჩუნების ძირითად ელემენტს წარმოადგენს (იხ. მოსამართლეთა შეუცვლელობის პრინციპები, სასამართლოს კაზუისტიკიდან გამომდინარე, მე-6 მუხლი, § 1 , ფრუნი სლოვაკეთის წინააღმდეგ, N8014/07, § 145, 2011 წლის 21 ივნისი და ჰენრიკ ურბანი და რისზარდ ურბანი პოლონეთის წინააღმდეგ, N23614/08, § 53, 2010 წლის 30 ნოემბერი; ასევე იხ. საერთაშორისო და ევროპის საბჭოს მასალები 72-79-ე და 81-85-ე პუნქტებში; ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს 2014 წლის 8 აპრილის გადაწყვეტილება და ევროპის საბჭოს მასალები 72-79-ე და 81-85-ე პუნქტებში; ასევე mutatis mutandis, ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს 2014 წლის 8 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე ევროკომისია უნგრეთის წინააღმდეგ, მონაცემთა დაცვის ყოფილი ზედამხედველის თანამდებობიდან ვადაზე ადრე განთავისუფლების შესახებ, 70-ე პუნქტი). ამ კონტექსტის გათვალისწინებით, როგორც ჩანს, უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის თანამდებობიდან განმცხადებლის ვადაზე ადრე განთავისუფლებამ ხელშეწყობის ნაცვლად, ზიანი მიაყენა სასამართლოს დამოუკიდებლობის შენარჩუნების მიზანს, იმის საპირისპიროდ, რასაც მთავრობა აცხადებდა.
173. განმცხადებლის მანდატის ვადაზე ადრე შეწყვეტას უდავოდ ჰქონდა „მსუსხავი ეფექტი“ ანუ უარყოფითი ზეგავლენა, ვინაიდან იგი გამოიწვევდა არა მხოლოდ მის დემოტივაციას, არამედ სხვა მოსამართლეებსა და სასამართლოების თავმჯდომარეებს დაუკარგავდა სასამართლოსა და უფრო ზოგადად მოსამართლეთა დამოუკიდებლობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე საკანონმდებლო რეფორმების გარშემო საჯარო დებატებში მონაწილეობის სურვილს.
174. და ბოლოს, სათანადოდ უნდა მოხდეს მე-10 მუხლის პროცედურული ასპექტის (იხ. 161-ე პუნქტში აღნიშნული პრეცედენტული სამართალი) გათვალისწინება. იმ მოსაზრებების ჭრილში, რომელთა საფუძველზეც დადგინდა კონვენციის 6.1 მუხლის დარღვევა. სასამართლოს მიაჩნია, რომ კონვენციის მე-10 მუხლის საფუძველზე განმცხადებლის მიერ გამოხატვის თავისუფლების განხორციელების გასაჩივრებული შეზღუდვების პარალელურად არ ჩამოყალიბდა ბოროტად გამოყენებისაგან დაცვისათვის ქმედითი და სათანადო ზომები.
175. შეჯამების სახით უნდა ითქვას, რომ მაშინაც კი, თუ მიზეზები, რომელთაც დაეყრდნო მოპასუხე სახელმწიფო იყო შესაბამისი, ვერ იქნება საკმარისი, რომლის თანახმად, გასაჩივრებული ჩარევა „აუცილებელი იყო დემოკრატიულ საზოგადოებაში“, მიუხედავად ეროვნული ხელისუფლების ორგანოებისათვის მინიჭებული დისკრეციული უფლებამოსილების ზღვრებისა.
176. შესაბამისად, დაირღვა კონვენციის მე-10 მუხლი.
Full & Egal Universal Law Academy