© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, /diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, /dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 223
Listopad 2018 r.
Beuze p. Belgii [Wielka Izba] – skarga nr 71409/10
Wyrok z 09.11.2018 r. [Wielka Izba]
Art. 6 Konwencji[1]
Postępowanie karne
Art. 6 ust. 1
Sprawiedliwe rozpatrzenie
Art. 6 ust. 3 lit. c
Obrona przez ustanowionego obrońcę
Brak zapewnienia pomocy prawnej w trakcie przesłuchania przez policję i sędziego śledczego na wstępnym etapie postępowania karnego: naruszenie
Fakty – W dniu 17 grudnia 2007 r. skarżący został zatrzymany przez francuską żandarmerię i umieszczony w areszcie celem wykonania Europejskiego Nakazu Aresztowania. Po wydaniu go władzom belgijskim w dniu 31 grudnia 2007 r. został przesłuchany – zarówno w areszcie policyjnym, jak i następnie przez sędziego śledczego, bez pomocy udzielanej przez obrońcę.
Belgijski Sąd Przysięgłych oddalił jego zarzut, że zeznania które złożył przed policją i sędzią, powinny zostać wyłączone z materiału dowodowego. Po procesie przed ławą przysięgłych został uznany winnym zabójstwa z premedytacją i skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności.
Sąd Kasacyjny oddalił następnie jego argument dotyczący braku pomocy prawnej na etapie postępowania przygotowawczego, stwierdzając, że – biorąc pod uwagę całe postępowanie – prawo skarżącego do rzetelnego procesu sądowego było zapewnione.
Prawo – Art. 6 ust. 1 i 3 lit. c
(a) Istnienie i zakres ograniczeń – Skarżący został wydany władzom belgijskim w dniu 31 grudnia 2007 r. o godz. 10.40, ale jego prawo do zasięgnięcia porady prawnika zostało uznane dopiero, gdy został tymczasowo aresztowany, co miało miejsce pod koniec jego pierwszego doprowadzenia przed sędziego śledczego o godz. 17.42, kiedy to sędzia zawiadomił miejscową radę adwokacką, co umożliwiło z kolei wyznaczenie mu obrońcy. Brak jest jednak pewności, kiedy skarżący rzeczywiście był w stanie skontaktować się z obrońcą w celu przygotowania swej obrony.
Nawet jeśli mógł następnie swobodnie porozumiewać się z przyznanym mu obrońcą, skarżący w dalszym ciągu nie mógł korzystać z jego obecności w trakcie przesłuchań, badań czy innych czynności dochodzeniowych prowadzonych w trakcie sądowego postępowania przygotowawczego. Ograniczenie to wywodziło się z wykładni obowiązującego wówczas prawa, a ponadto było ono stosowane w trakcie całego etapu przygotowawczego, w tym w trakcie dziesięciu przesłuchań przeprowadzonych bez pomocy prawnej. Obrońca skarżącego nie uczestniczył też w eksperymencie procesowym mającym na celu odtworzeniu przebiegu zbrodni przeprowadzonym w dniu 6 czerwca 2008 r.
(b) Istnienie istotnych powodów – Zaskarżone ograniczenia wywodziły się z braku uregulowania w belgijskim ustawodawstwie i z wykładni prawa przez sądy krajowe. Jednakże ograniczenia w dostępie do obrońcy z istotnych powodów na etapie postępowania przygotowawczego są dozwolone jedynie w wyjątkowych okolicznościach i pod warunkiem, że mają charakter tymczasowy i opierają się na indywidualnej ocenie szczególnych okoliczności danej sprawy. Takiej oceny w sposób oczywisty nie było w niniejszej sprawie, ponieważ ograniczenie miało charakter generalny i obowiązkowy. Ponadto, rząd nie wykazał istnienia jakichkolwiek wyjątkowych okoliczności. A zatem nie było istotnych powodów, które mogły uzasadniać ograniczenie prawa dostępu skarżącego do obrońcy.
Skarżący powołał się na pewną interpretację orzecznictwa Trybunału w sprawie prawa dostępu do obrońcy, sugerując, że ustawowe i systemowe źródło ograniczenia prawa wystarcza – przy braku istotnych powodów – by wymogi art. 6 zostały naruszone. Niemniej jednak – jak wynika z wyroku Wielkiej Izby w sprawie Ibrahim i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu i kolejnego wyroku Wielkiej Izby w sprawie Simeonovi p. Bułgarii – Trybunał odrzucił w tamtych sprawach argumenty skarżących, jakoby w wyroku w sprawie Salduz p. Turcji [Wielka Izba] sformułowana została bezwzględna reguła tego rodzaju. Trybunał odszedł więc od zasady wyrażonej w kilku wcześniejszych wyrokach przeciwko Turcji, w szczególności w sprawie Dayanan p. Turcji.
(c) Ocena ogólnej rzetelności postępowania – Konieczne jest dokonanie przez Trybunał bardzo szczegółowej kontroli w zakresie oceny rzetelności, zwłaszcza w sytuacji, gdy występują ograniczenia o charakterze generalnym i obowiązkowym. Ciężar dowodu spoczywał na rządzie, który musiał, jak to zaakceptował, w sposób przekonujący wykazać, że proces skarżącego jako całość mimo wszystko był rzetelny. Niezdolność rządu ustalenia istotnych powodów ma natomiast duże znaczenie w ogólnym bilansie, który może się zatem przechylić w kierunku stwierdzenia naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. c.
Zbadane zostały różne czynniki wymienione w sprawach Ibrahim i Inni oraz Simeonovi.
(i) Czy skarżący był osobą bezbronną (w sytuacji wrażliwości) – Skarżący nie znajdował się w sytuacji większej bezbronności niż generalnie znajdują się osoby przesłuchiwane przez śledczych. Przesłuchania przeprowadzone w areszcie policyjnym i podczas sądowego postępowania przygotowawczego nie były ani nietypowe, ani nadmiernie długie.
(ii) Okoliczności, w których pozyskano dowody – Ani belgijscy śledczy, ani francuska żandarmeria nie wywierali żadnej presji na skarżącego.
(iii) Ramy prawne regulujące postępowanie przygotowawcze i dopuszczalność dowodów w procesie oraz kwestia, czy skarżący był w stanie kwestionować dowody i sprzeciwiać się ich wykorzystaniu – Od zakończenia aresztu policyjnego ogólne gwarancje przewidziane w regulacjach dotyczących postępowania przygotowawczego, z wyjątkiem czasu przesłuchań, umożliwiały skarżącemu swobodne i nieograniczone porozumiewanie się ze swym obrońcą. Niemniej jednak, ponieważ prawo belgijskie zastosowane w postępowaniu przeciwko skarżącemu nie było zgodne z wymogami art. 6 ust. 3, ogólna rzetelność postępowania nie mogła zostać zapewniona jedynie przez ustawodawstwo przewidujące pewne gwarancje w sposób abstrakcyjny. Konieczne było zbadanie, czy zastosowanie regulacji prawnych w obecnej sprawie miało w praktyce kompensujący skutek, sprawiający, że postępowanie jako całość było rzetelne. W kontekście tego badania, zachowanie skarżącego podczas przesłuchań policyjnych i badań przez sędziego śledczego było w stanie wywrzeć takie skutki dla szans jego obrony, że nie było żadnej gwarancji, że pomoc udzielana później przez obrońcę lub kontradyktoryjny charakter dalszego postępowania mogły naprawić wady, które miały miejsce w czasie aresztu policyjnego. Dodatkowo, z akt sprawy nie można ustalić daty, w której skarżący zaczął korzystać z pomocy prawnej. Choć jasne jest, że obrońca skarżącego zmieniał się kilkakrotnie, to w oparciu o akta sprawy nie jest jasne, jak częste były konsultacje z nim ani czy obrońcy notyfikowano daty przesłuchań i badań. Skarżący nie był zatem w stanie przygotować się wcześniej ze swym obrońcą na przesłuchania i był w stanie jedynie opowiedzieć później swemu obrońcy, jak przebiegało przesłuchanie lub badanie, w razie potrzeby z pomocą oficjalnego protokołu, i wówczas wyciągnąć odpowiednie wnioski na przyszłość.
Dodatkowo, gwarancja, że śledztwo sądowe było prowadzone pod nadzorem Wydziału Oskarżenia, do którego skarżący mógł skarżyć z pomocą obrońcy zgodność tego postępowania z prawem i zarzucać nieprawidłowości proceduralne, nie odgrywała istotnej roli w niniejszej sprawie.
Kwestia, czy zeznania skarżącego powinny były być dopuszczone jako dowód, została zbadana przed Sądem Przysięgłych na wstępie procesu. Skarżący, korzystając z pomocy obrońcy, wniósł pismo procesowe, w którym domagał się unieważnienia zeznań, które złożył w trakcie przesłuchania bez obrońcy, i oddalenia oskarżenia. Powołując się na wyrok w sprawie Salduz, twierdził on, że systematyczne pozbawienie go prawa dostępu do obrońcy od pierwszego przesłuchania przez policję wystarcza do stwierdzenia naruszenia art. 6. W wyroku wydanym tego samego dnia Sąd Przysięgłych oddalił zarzut skarżącego i dopuścił jako dowód w sprawie wszystkie przedmiotowe protokoły, stwierdzając, że skarżący w dalszym ciągu może mieć rzetelny proces, nawet jeśli nie korzystał z pomocy obrońcy w trakcie przesłuchania na etapie przedprocesowym.
Sąd Przysięgłych nie przeprowadził bardziej dokładnego badania któregokolwiek z protokołów urzędowych ani okoliczności, w jakich skarżący był przesłuchiwany i składał zeznania przed policją i sędzią śledczym. Nic nie wskazuje zatem, by sąd ten przeprowadził wymaganą analizę skutków nieobecności obrońcy w kluczowych momentach postępowania. Takie zaniechanie było tym bardziej znaczące, że – z uwagi na ustny charakter postępowań w Sądzie Przysięgłych i fakt, że nie prowadzono szczegółowego protokołowania rozprawy – nie było możliwe dokonanie oceny wpływu ustnych wystąpień w obecności ławy przysięgłych.
Gdy przesłuchania lub badania zostały przeprowadzone bez udziału obrońcy, Sąd Kasacyjny mógł zbadać, czy wpłynęły one na rzetelność procesu, i uchylał w ten sposób wyroki sądów I instancji, które uwzględniały obciążające siebie zeznania złożone bez pomocy prawnej. Uchylił wyrok na takiej podstawie po raz pierwszy w dacie późniejszej niż wyrok sądu I instancji w niniejszej sprawie. Przy swym badaniu postępowania Sąd Kasacyjny skoncentrował się na braku obciążających siebie zeznań złożonych przez skarżącego w czasie przesłuchań w areszcie policyjnym, a w odniesieniu do pozostałej części śledztwa, w której prawa skarżącego również były ograniczone, stwierdził jedynie, że nigdy nie został on zmuszony do obciążania siebie i że zawsze wypowiadał się swobodnie.
(iv) Charakter zeznań – Według Sądu Przysięgłych i Sądu Kasacyjnego zeznania złożone przez skarżącego w czasie rozpatrywanych przesłuchań i badań nie miały charakteru obciążających samego siebie i nie zawierały żadnych wyznań. Choć, co prawda, skarżący nigdy nie przyznał się do zarzutów, a więc nie obciążył samego siebie sensu stricto, niemniej jednak złożył szczegółowe zeznania przed śledczymi, które wpłynęły na linię przesłuchiwania. Dodatkowo, ponieważ w toku śledztwa sądowego skarżący kilkakrotnie zmieniał swą wersję wydarzeń, podważając w ten sposób swą ogólną wiarygodność, jego pierwsze przesłuchanie przed sędzią śledczym miało kluczowe znaczenie.
Na wstępie swego pierwszego przesłuchania przez policję skarżący otrzymał wyraźną informację, że jego zeznania mogą zostać wykorzystane jako dowód, tym samym pośrednio wyrażono prawo do odmowy składania wyjaśnień w prawie belgijskim. W okolicznościach obecnej sprawy, informacja udzielona w ten sposób przez śledczych nie była jednak wystarczająco jasna, by zagwarantować skuteczne korzystanie przez skarżącego ze swego prawa do zachowania milczenia i nieskładania obciążających samego siebie zeznań. W tym względzie, skarżący złożył znaczące zeznania i w ten sposób w pełni skorzystał ze swobody wyboru lub ukrycia faktów.
(v) Wykorzystanie dowodów oraz – w sprawie, w której wina jest oceniania przez przysięgłych – treść wszelkich wskazówek lub wytycznych dla ławy przysięgłych – Proces odbył się przed Sądem Przysięgłych, sądem, który nie działa na stałe, złożonym z zawodowych sędziów wspieranych przez ławę przysięgłych.
Akt oskarżenia został odczytany na początku procesu, przed wystąpieniami stron. Wspominał elementy, które skarżący przyznał, oraz jego różne wersje wydarzeń. Oskarżenie powołało się także na różne materiały niezwiązane i niezależne od zeznań skarżącego. Niemniej jednak, zeznania składane przez skarżącego począwszy od przesłuchania go w areszcie policyjnym zawierały szczegółowy opis wydarzeń, które miały miejsce w dniu zabójstwa, i zostały one uzupełnione lub zaprzeczone przez równie szczegółowe kolejne zeznania. Nigdy nie zaprzeczył on, że był obecny na miejscu zbrodni lub że groził świadkowi. Ze swej inicjatywy podał również informacje, które zmierzały do obciążenia go. Te zeznania dostarczyły śledczym ram, które musiały wpłynąć na akt oskarżenia, nawet jeśli pozyskali już pewne dowody przed pierwszym przesłuchaniem skarżącego.
Akt oskarżenia ma ograniczoną wartość dla zrozumienia werdyktu ławy przysięgłych, ponieważ został odczytany przed wystąpieniami stron, które musiały służyć jako podstawa dla osobistego przekonania ławników. Niemniej jednak, ława przysięgłych uznała, że jedna z zarzucanych prób zabójstwa miała miejsce z premedytacją, co można stwierdzić w szczególności z zeznań skarżącego. Ta uwaga miała duże znaczenie dla Trybunału, gdyż wykazywała ona, że zeznania złożone przez skarżącego bez obecności obrońcy stanowiły integralną część materiału dowodowego, na podstawie którego zapadł werdykt w sprawie tego zarzutu.
Ponadto, Przewodniczący Sądu Przysięgłych nie udzielił ławie przysięgłych żadnego ostrzeżenia co do znaczenia, jakie należy nadać w ich rozważaniach licznym zeznaniom skarżącego. Sąd Kasacyjny, pomimo swych prób dokonania oceny ogólnej rzetelności postępowania z uwzględnieniem najnowszego orzecznictwa Trybunału, nie uwzględnił, jak się wydaje, wpływu na decyzję ławy przysięgłych faktu, że przysięgli ci nie zostali poinformowani o szczegółach, które mogły stanowić dla nich wskazówkę przy ocenie znaczenia zeznań złożonych przez skarżącego bez pomocy prawnej.
Poważną wadą był całkowity brak w niniejszej sprawie jakichkolwiek wskazówek lub wytycznych, w jaki sposób ława przysięgłych powinna oceniać zeznania skarżącego w stosunku do innych dowodów zawartych w aktach sprawy oraz ich wartość dowodową, chociaż zostały uzyskane bez obecności obrońcy, a te złożone w areszcie policyjnym – bez wystarczająco wyraźnego poinformowania skarżącego o prawie do odmowy zeznań.
(vi) Waga interesu publicznego – Nie było wątpliwości, że ważne względy interesu publicznego uzasadniały ściganie skarżącego, jako że był on w szczególności oskarżony o jedno zabójstwo i dwukrotne usiłowanie zabójstwa.
(vii) Czy prawo krajowe i praktyka zapewniły inne gwarancje proceduralne – Belgijski Sąd Kasacyjny uwzględniał w tamtym czasie szereg gwarancji proceduralnych przewidzianych w prawie belgijskim w celu oceny zgodności z Konwencją ustawowych ograniczeń w dostępie do obrońcy w areszcie policyjnym.
(viii) Wnioski co do ogólnej rzetelności postępowania – Postępowanie karne wytoczone przeciwko skarżącemu, rozpatrywane jako całość, nie naprawiło wad proceduralnych, które miały miejsce na etapie postępowania przygotowawczego, wśród których za szczególnie istotne mogą być uznane poniższe kwestie:
- Ograniczenia w dostępie skarżącego do obrońcy były szczególnie szerokie. Został przesłuchany w areszcie policyjnym bez możliwości skonsultowania się wcześniej z obrońcą i bez możliwości zapewnienia jego obecności, a w toku dalszego śledztwa sądowego żaden obrońca nie uczestniczył w jego przesłuchaniach i innych czynnościach dochodzeniowych.
- W tych okolicznościach i bez uzyskania wystarczająco wyraźnej informacji o swym prawie do odmowy zeznań, skarżący złożył szczegółowe zeznania w areszcie policyjnym. Następnie prezentował różne wersje faktów i składał zeznania, które choć sensu stricto nie miały charakteru obciążającego samego siebie, znacząco wpłynęły na jego pozycję procesową, zwłaszcza w odniesieniu do wspomnianego zarzutu usiłowania zabójstwa.
- Wszystkie przedmiotowe zeznania zostały dopuszczone jako dowód przez Sąd Przysięgłych bez przeprowadzenia odpowiedniego badania okoliczności, w jakich zostały złożone, i wpływu nieobecności obrońcy.
- Choć Sąd Kasacyjny zbadał dopuszczalność oskarżenia, próbując również ustalić, czy poszanowane było prawo do rzetelnego procesu, skoncentrował się na nieobecności obrońcy w czasie aresztu policyjnego bez dokonywania oceny skutków, jakie dla prawa do obrony skarżącego miała nieobecność obrońcy w trakcie przesłuchań policyjnych, badań przez sędziego śledczego i innych czynności przeprowadzonych następnie w trakcie sądowego śledztwa.
- Zeznania złożone przez skarżącego odegrały ważną rolę dla oskarżenia, a także stanowiły integralną część materiału dowodowego, na którym opierało się skazanie skarżącego w odniesieniu do wspomnianego wyżej zarzutu usiłowania zabójstwa.
- W trakcie procesu przed Sądem Przysięgłych ławnicy nie otrzymali żadnych wskazówek ani wytycznych co do tego, jak powinni oceniać zeznania skarżącego i ich wartość dowodową.
Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednogłośnie).
Art. 41: stwierdzenie naruszenia stanowi wystarczające słuszne zadośćuczynienie dla skarżącego tytułem szkody niematerialnej.
(Zobacz Ibrahim i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu [Wielka Izba], skargi nr 50541/08 et al., 13 września 2016 r.[i], Nota informacyjna nr 199; Simeonovi p. Bułgarii [Wielka Izba], skarga nr 21980/04, 12 maja 2017 r., Nota informacyjna nr 207[ii]; Salduz p. Turcji [Wielka Izba], skarga nr 36391/02, 27 listopada 2008 r.,[iii] Nota informacyjna nr 113; a także Dayanan p. Turcji, skarga nr 7377/03, 13 października 2009 r., Nota informacyjna nr 123. Zobacz także Taxquet p. Belgii [Wielka Izba], skarga nr 926/05, 16 listopada 2010 r., Nota informacyjna nr 135; Schmid-Laffer p. Szwajcarii, skarga nr 41269/08, 16 czerwca 2015 r., Nota informacyjna nr 186; A.T. p. Luksemburgowi, skarga nr 30460/13, 9 kwietnia 2015 r., Nota informacyjna nr 184; i Lhermitte p. Belgii [Wielka Izba], skarga nr 34238/09, 29 listopada 2016 r., Nota informacyjna nr 201[iv])
© Council of Europe/European Court of Human Rights
Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału.
Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa
[1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).
[i] Tekst wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie
[ii] Tekst streszczenia wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie
[iii] Tekst wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie
[iv] Tekst streszczenia wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie
Full & Egal Universal Law Academy