© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, /en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 211
Październik 2017 r.
Burmych i Inni p. Ukrainie (skreślenie z listy spraw) [Wielka Izba] – skargi nr 46852/13, 47786/13, 54125/13 et al.
Wyrok z 12.10.2017 r. [Wielka Izba]
Art. 46
Wyrok pilotażowy
Podział obowiązków między Trybunał a Komitet Ministrów w sytuacji braku wykonania wyroku pilotażowego
Art. 37
Art. 37 ust. 1
Skreślenie skarg z listy spraw
Dalsze rozpatrywanie spraw wywodzących się z problemu systemowego zidentyfikowanego w sprawie Yuriy Nikolayevich Ivanov p. Ukrainie: skreślenie z listy spraw
Fakty – Skargi skarżących wchodziły w skład grupy 12.143 podobnych skarg zawisłych przed Trybunałem. Sprawy wywodziły się z tego samego problemu, który został zidentyfikowany w wyroku pilotażowym w sprawie Yuriy Nikolayevich Ivanov p. Ukrainie (skarga nr 40450/04, wyrok z 15 października 2009 r., Nota informacyjna nt. orzecznictwa nr 123), a mianowicie systemowego problemu niewykonywania lub opóźnionego wykonywania orzeczeń sądów krajowych w powiązaniu z brakiem skutecznych środków odwoławczych w odniesieniu do tego rodzaju nieprawidłowych sytuacji.
Prawo – Art. 46
(a) Rozważania wstępne: Istota sprawy dotyczy podziału kompetencji na mocy Konwencji między Trybunał, którego funkcją jest „zapewnienie przestrzegania zobowiązań wynikających dla Wysokich Układających się Stron z Konwencji i jej protokołów”, z jednej strony, a Komitet Ministrów, którego funkcją jest czuwanie nad wykonywaniem ostatecznych wyroków Trybunału, z drugiej strony.
Sposób rozumienia tego podziału obowiązków ewoluował w świetle orzecznictwa Trybunału, w tym zwłaszcza w miarę wzrostu liczby naruszeń Konwencji o charakterze strukturalnym i systemowym. Wprowadzenie przez Trybunał procedury wyroku pilotażowego miało właśnie na celu zaradzenie zjawisku powtarzalnych spraw wynikających z takich naruszeń. Obecnie konieczne stało się wyjaśnienie przez Trybunał, jak rozkładają się obowiązki w odniesieniu do kwestii wynikających z braku wykonania wyroku pilotażowego.
Choć od wydania w październiku 2009 r. wyroku pilotażowego w sprawie Ivanov minęło sporo czasu, Rząd Ukrainy nie wdrożył koniecznych środków generalnych, które mogłyby usunąć główne przyczyny problemu systemowego i zapewnić na poziomie krajowym skuteczny środek odwoławczy gwarantujący zadośćuczynienie dla wszystkich ofiar [tego naruszenia]. Wobec ciągłego braku odpowiednich środków generalnych Trybunał przyjął praktykę rozpatrywania kolejnych spraw z grupy Ivanov w przyspieszonym i uproszczonym postępowaniu, w którym w odniesieniu do grup skarg wydawane były wyroki lub decyzje o skreśleniu z listy co do zasady ograniczające się do stwierdzenia naruszenia i zasądzenia słusznego zadośćuczynienia. Nie miało to jednakże żadnego znaczącego wpływu na ogólny problem systemowy ani nie doprowadziło do dostrzegalnego postępu w procedurze wykonywania.
Od wniesienia pierwszych skarg w 1999 r. Trybunał otrzymał ok. 29.000 skarg z grupy Ivanov, z których 14.430 zostało rozpatrzonych przez Trybunał w różnych składach sędziowskich. Jednak 12.143 z tych skarg, wniesionych głównie w latach 2013-2017, wciąż oczekuje na rozpatrzenie przez sędziów Trybunału. W świetle danych przedstawionych Komitetowi Ministrów przez Rząd liczba osób, które nie uzyskały wykonania orzeczeń sądowych na Ukrainie, sięga ok. 120.000.
Gdyby Trybunał rozpatrywał obecne i wszystkie inne sprawy z tej grupy w ten sam lub podobny sposób, nieuchronnie stanąłby przed perspektywą wzrostu liczby skarżących na Ukrainie, którzy zwracaliby się do niego o zadośćuczynienie w przyszłości. Przed Trybunałem pojawiło się ryzyko, że będzie on występował w charakterze części ukraińskiego systemu egzekucyjnego, zastępując władze tego kraju. Zadanie to nie byłoby zgodne z subsydiarną rolą, którą Trybunał ma odgrywać na podstawie art. 1 i 19 Konwencji, i stanowiłoby bezpośrednie zaprzeczenie idei procedury wyroku pilotażowego rozwiniętej przez Trybunał. Trybunał musi zatem rozważyć, w jaki sposób najlepiej odpowiedzieć na tę sytuację z poszanowaniem celu procedury wyroku pilotażowego i w zgodzie z zasadą subsydiarności, która leży u podstaw tego celu. W szczególności musi zbadać, czy powinien działać jako mechanizm zasądzania odszkodowania w odniesieniu do dużych liczb powtarzalnych skarg napływających po wyrokach pilotażowych i wyrokach wiodących, których wykonywanie ma być nadzorowane przez Komitet Ministrów.
(b) Przedmiot i cel procedury wyroku pilotażowego: Procedura wyroku pilotażowego została pomyślana jako odpowiedź na wzrost liczby spraw zawisłych przed Trybunałem spowodowany napływem kolejnych grup spraw związanych z tą samą dysfunkcją o charakterze strukturalnym lub systemowym. Jej zadaniem jest zapewnienie długoterminowej skuteczności mechanizmów ustanowionych przez Konwencję. Procedurze tej przyświeca podwójny cel, który z jednej strony polega na zmniejszeniu zagrożenia dla skutecznego funkcjonowania systemu Konwencji, z drugiej zaś na umożliwieniu jak najszybszego i najskuteczniejszego rozwiązania dysfunkcji wpływających na ochronę praw konwencyjnych w krajowym porządku prawnym. Poprzez uwzględnienie w procesie wykonywania wyroku pilotażowego interesów wszystkich innych faktycznych lub potencjalnych ofiar zidentyfikowanego problemu systemowego, procedura ta ma na celu zapewnienie odpowiedniego zadośćuczynienia wszystkim rzeczywistym lub potencjalnym ofiarom dysfunkcji, jak też konkretnemu skarżącemu w sprawie pilotażowej.
Wyrok pilotażowy w sprawie Ivanov w sposób oczywisty nie zdołał osiągnąć tego celu. Sprawy wniesione po wyroku Ivanov stanowią prawie jedną trzecią wszystkich skarg powtarzalnych zawisłych przed Trybunałem, a liczba tych spraw nadal rośnie pomimo podjętych środków i udzielonych wskazówek. Powtarzanie przez Trybunał wciąż tych samych stwierdzeń w wielu podobnych sprawach do niczego by nie doprowadziło ani nie służyłoby najlepszemu interesowi wymiaru sprawiedliwości. Skutkiem tego byłoby natomiast istotne obciążenie zasobów Trybunału, co z kolei wpłynęłoby na znaczną liczbę zawisłych przed nim spraw. Jedynie trwałe rozwiązanie przyjęte w ramach procedury wykonywania, które odpowie na główne przyczyny problemu, może stanowić adekwatną reakcję w obecnej sytuacji.
(c) Czy jest uzasadnione dalsze rozpatrywanie spraw z grupy Ivanov, mając na względzie art. 19 i 46 Konwencji: Wymaganie, by Trybunał wciąż wydawał indywidualne orzeczenia w sprawach, w których brak jest jakiejkolwiek żywotnej kwestii do rozstrzygnięcia na gruncie Konwencji, nie może być uznane za zgodne z podstawowym zadaniem Trybunału przewidzianym na podstawie art. 19. Nie można też stwierdzić, by tego typu praktyka sądowa mogła w jakikolwiek użyteczny lub znaczący sposób przyczynić się do umocnienia ochrony praw człowieka na podstawie Konwencji. Nadszedł czas, by Trybunał przedefiniował swą rolę w sytuacjach, w których pozwane Państwo nie podjęło generalnych środków naprawczych w rozsądnym terminie, oraz konsekwencje, jakie należy wyciągnąć [w takiej sytuacji] w świetle art. 46 Konwencji.
Podział zadań między Trybunał a Komitet Ministrów jest jasny – Trybunał może pomagać pozwanemu Państwu w wypełnianiu jego obowiązków na podstawie art. 46, starając się wskazywać rodzaj środków, które mogłyby zostać podjęte przez Państwo w celu zażegnania zidentyfikowanego problemu systemowego. To do Komitetu Ministrów należy jednak czuwanie nad wykonaniem wyroku i zapewnienie, by Państwo zrealizowało swój obowiązek prawny wynikający z art. 46 Konwencji, w tym by podjęło takie generalne środki naprawcze, jakich wymaga wyrok pilotażowy w celu zadośćuczynienia wszystkim innym ofiarom stwierdzonego problemu systemowego, tak obecnym, jak i potencjalnym.
Sytuacja, przed którą stanął Trybunał w sprawach z grupy Ivanow, wynika w istocie z nieskutecznego wykonania ostatecznego wyroku Trybunału, który wymaga przyjęcia środków generalnych pod nadzorem Komitetu Ministrów w celu wyeliminowania głównych przyczyn problemu systemowego wciąż generującego liczne skargi do Trybunału. Problemy z tym związane mają głównie charakter finansowy i polityczny, a ich rozwiązanie leży poza kompetencją Trybunału wynikającą z Konwencji. Do pozwanego Państwa oraz do Komitetu Ministrów należy doprowadzenie do pełnego wykonania wyroku pilotażowego Trybunału w sprawie Ivanov i zapewnienie – obok koniecznych środków generalnych adresujących główne przyczyny problemu – adekwatnych środków naprawczych dla indywidualnych skarżących na poziomie krajowym, w tym mechanizmu przyznawania zadośćuczynienia za naruszenie Konwencji stwierdzone przez Trybunał o takiej samej funkcji co zasądzenie na podstawie art. 41 Konwencji.
(d) Wniosek: Kwestie prawne na gruncie Konwencji dotyczące przedłużającego się niewykonywania orzeczeń krajowych na Ukrainie zostały już rozstrzygnięte w wyroku pilotażowym w sprawie Ivanov. Trybunał zrealizował tym samym swą funkcję wynikającą z art. 19 Konwencji. Obecna sprawa oraz 12.143 podobne skargi zawisłe przed Trybunałem, jak też wszystkie podobne skargi, które mogą zostać skierowane do Trybunału w przyszłości, stanowią nieodłączną część procedury wykonywania wyroku pilotażowego. Ich rozstrzygnięcie, w tym indywidualne środki zadośćuczynienia, powinny być objęte środkami generalnymi, które pozwane Państwo ma obowiązek wdrożyć pod nadzorem Komitetu Ministrów. Wszystkie sprawy tego rodzaju podlegają więc załatwieniu w ramach procedury wykonywania i należy je notyfikować Komitetowi Ministrów jako organowi, który na podstawie Konwencji ponosi odpowiedzialność za nadzorowanie zadośćuczynienia oraz zapewnianie sprawiedliwości wszystkim ofiarom dotkniętym systemowym problemem stwierdzonym w wyroku pilotażowym.
Mając na względzie poszczególne kompetencje Trybunału i Komitetu Ministrów na podstawie art. 19 i 46 Konwencji, Trybunał jest zmuszony stwierdzić, że dalsze rozpatrywanie przez Trybunał przedmiotowych spraw zgodnie z dotychczas stosowaną praktyką nie służyłoby żadnemu z celów Konwencji.
Art. 37: Interesy skarżących i wszystkich innych obecnych lub potencjalnych ofiar tego problemu systemowego będą lepiej chronione w procedurze wykonywania. Dalsze prowadzenie spraw wniesionych po wyroku Ivanov nie przysłużyłoby się celom Konwencji jako takim, a zatem w rozumieniu art. 37 ust. 1 lit. c Konwencji nie jest uzasadnione dalsze rozpatrywanie sprawy [przez Trybunał].
Zarzuty podniesione w tych skargach powinny zostać rozpatrzone w kontekście środków generalnych wymaganych do wykonania wyroku pilotażowego Ivanov, w tym rozwiązań odnoszących się do odpowiedniego i dostatecznego zadośćuczynienia za stwierdzone w tamtym wyroku naruszenia Konwencji. Środki te podlegają nadzorowi Komitetu Ministrów. A zatem poszanowanie praw człowieka w rozumieniu art. 37 ust. 1 in fine nie wymaga dalszego rozpatrywania przedmiotowych skarg z punktu widzenia indywidualnego zadośćuczynienia. Ze sprawami tymi nie wiążą się też ważne kwestie dotyczące obowiązków bardziej ogólnych, których powinny przestrzegać Układające się Państwa w tej dziedzinie, a które wykraczałyby poza obowiązki już wyjaśnione w różnych fazach procedury wyroku pilotażowego. Wręcz przeciwnie – całościowy interes odpowiedniego i skutecznego funkcjonowania systemu Konwencji przemawia za podejściem wyrażonym przez Trybunał w tych sprawach.
Rozstrzygnięcie: skreślenie z listy spraw (dziesięcioma głosami do siedmiu).
(Ogólne informacje na temat wyroków pilotażowych można znaleźć w Broniowski p. Polsce[1] [Wielka Izba], skarga nr 31443/96, 22 czerwca 2004 r., Nota informacyjna nt. orzecznictwa nr 65)
© Council of Europe/European Court of Human Rights
Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału.
Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa
[1] Zobacz również tłumaczenie na język polski wyroku ws. Broniowski p. Polsce [przyp. tłum.].
Full & Egal Universal Law Academy