CASE OF BUZADJI v. THE REPUBLIC OF MOLDOVA - [Polish Translation] by the Polish Prosecutor General

© Prokurator Generalny – Minister Sprawiedliwości, [Translation already published on the official websites of the Polish National Prosecutor’s Office and the Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Prosecutor General for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Prokurator Generalny – Minister Sprawiedliwości, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Prokuratury Krajowej i Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Prokuratora Generalnego wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

WIELKA IZBA

SPRAWA BUZADJI PRZECIWKO REPUBLICE MOŁDAWII

(Skarga nr 23755/07)

WYROK

STRASBURG

5 lipca 2016 r.

Ten wyrok jest ostateczny, ale może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie Buzadji przeciwko Republice Mołdawii,

Europejski Trybunał Praw Człowieka, zasiadając jako Wielka Izba w składzie:

Guido Raimondi, Przewodniczący,
András Sajó,
Işıl Karakaş,
Angelika Nußberger,
Dmitry Dedov,
Ledi Bianku,
Nona Tsotsoria,
Nebojša Vučinić,
Vincent A. De Gaetano,
Erik Møse,
Paul Mahoney,
Krzysztof Wojtyczek,
Valeriu Griţco,
Faris Vehabović,
Robert Spano,
Branko Lubarda,
Yonko Grozev, sędziowie,
oraz Søren Prebensen, zastępca Kanclerza Wielkiej Izby,

Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniach 7 października 2015 r. oraz 4 maja 2016 r.,

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w ostatnim wspomnianym dniu:

POSTĘPOWANIE

1.  Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 23755/07) przeciwko Republice Mołdawii, wniesionej przed Trybunał na podstawie art. 34 Konwencji
o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (zwana dalej: „Konwencją”) przez obywatela Mołdawii, Petru Buzadji („zwany dalej: skarżącym”), w dniu 29 maja 2007 r.

2.  Przedstawicielem skarżącego był Pan F. Nagacevschi, prawnik praktykujący w Chişinău. Rząd Mołdawii (zwany dalej: “Rządem”) reprezentowany był przez swego przedstawiciela, Pana L. Apostola.

3.  Skarżący zarzucał, w szczególności, iż jego tymczasowe aresztowanie nie było oparte na istotnych i wystarczających powodach, zgodnie z art. 5 § 3 Konwencji.

4.  Skarga została przydzielona Trzeciej Sekcji Trybunału (Reguła 52 § 1 Regulaminu Trybunału). W wyroku wydanym w dniu 16 grudnia 2014 r. Izba tejże Sekcji uznała skargę za dopuszczalną oraz stwierdziła większością głosów, że doszło do naruszenia art. 5 § 3 Konwencji. W skład Izby weszli: Josep Casadevall, Przewodniczący, Luis López Guerra, Ján Šikuta, Dragoljub Popović, Kristina Pardalos, Valeriu Griţco i Iulia Antoanella Motoc, sędziowie, a także Stephen Phillips, Kanclerz sekcji. Czworo sędziów (Josep Casadevall, Luis López Guerra, Dragoljub Popović and Iulia Antoanella Motoc) wyraziło odrębne opinie.
W dniu 16 marca 2015 r. na podstawie art. 43 Konwencji Rząd wnioskował o przekazanie sprawy do Wielkiej Izby. Zespół Wielkiej Izby przyjął ten wniosek w dniu 20 kwietnia 2015 r.

5.  Skład Wielkiej Izby został ustalony zgodnie z art. 26 §§ 4 i 5 Konwencji oraz Reguły 24. W końcowych obradach Dmitry Dedov oraz Robert Spano zastąpili Dean’a Spielmanna i George’a Nicolaou, którzy nie mogli uczestniczyć w dalszych obradach nad sprawą (Reguła 24 § 3).

6.  Zarówno skarżący, jak i Rząd, przedłożyli uwagi na piśmie co do istoty sprawy (Reguła 59 § 1).

7.  Publiczne przesłuchanie miało miejsce w budynku Praw Człowieka
w Strasburgu w dniu 7 października 2015 r. (Reguła 59 § 3).

Przed Trybunałem stawili się:

(a)  ze strony Rządu
PanL. Apostol, Pełnomocnik;
 

(b)  ze strony skarżącego
PanF. Nagacevschi, Adwokat.
 

Przedstawili oni swoje oświadczenia przed Trybunałem, a także odpowiadali na pytania zadane im przez sędziów.

FAKTY

I.  OKOLICZNOŚCI SPRAWY

8.  Skarżący urodził się w 1947 r. i mieszka w mieście Komrat, w Republice Mołdawii.

A.  Postępowanie karne przeciwko skarżącemu

9.  Skarżący był mniejszościowym akcjonariuszem, a także prezesem zarządu firmy będącej dostawcą gazu płynnego, mieszczącej się na południu Mołdawii. Państwo to posiadało 82% udziałów tej firmy. W lipcu 2006 r. rozpoczęło się dochodzenie karne dotyczące domniemanej nieskutecznej próby popełnienia oszustwa w związku z działalnością skarżącego w firmie. W szczególności, został on oskarżony, iż między 2000 a 2006 rokiem stworzył plan obejmujący import płynnego gazu z Kazachstanu i Ukrainy, co w rezultacie spowodowało, iż firma poniosła znaczne straty finansowe. Zgodnie z oskarżeniem, zamiast kupować gaz bezpośrednio od producenta, skorzystał z usług firm pośredniczących, w wyniku czego cena gazu znacząco wzrosła. Firmy pośredniczące były także związane z synami skarżącego. Gdy firma skarżącego została pozwana przez firmy pośredniczące o zapłatę kwoty 594 067 USD oraz kary umowne, skarżący uznał tę należność w postępowaniu sądowym. w

10.  W związku z tym, w lipcu 2006 r., organy prowadzące dochodzenie wezwały skarżącego do stawienia się przed nimi oraz do złożenia zeznań. W swojej obronie skarżący argumentował, iż jego firma nie mogła kupować gazu bezpośrednio od producenta, gdyż minimalna ilość, którą producent zgodził się sprzedawać, przewyższała potrzeby jego firmy na okres pięciu lat. Tym samym, dla firmy skarżącego, niemożliwe było kupowanie takiej ilości gazu bezpośrednio od producenta. Co więcej, producent akceptował tylko 100% przedpłaty, a firma skarżącego nie posiadała takiej sumy pieniędzy. Skarżący stwierdził też, że wszyscy krajowi importerzy gazu korzystają z tych samych metod importu gazu oraz że cena kupowanego gazu przez jego firmę była i tak niższa niż ta, która istnieje na rynku krajowym. Następnie argumentował, iż różnicę między ceną od producenta a tą zapłaconą przez jego firmę można wytłumaczyć kosztami transportu, certyfikatów, przeładunków, ubezpieczeń oraz innych. Zaprzeczał również, iż jego syn był w jakikolwiek sposób związany z pośredniczącą firmą.

11.  Skarżący był wzywany jeszcze kilkakrotnie i za każdym razem stawiał się przed organami dochodzenia oraz współpracował z nimi. W październiku 2006 r. został przeszukany dom skarżącego, przejęto jego komputer osobisty i różne dokumenty zostały z niego pobrane. Z akt sprawy nie wynika, że pojawił się jakikolwiek przypadek, aby skarżący nie dostosował się do instrukcji organów dochodzenia i/lub był oskarżany o utrudnianie dochodzenia.

12.  Synowie skarżącego, którzy także byli podejrzani w postępowaniu karnym, a następnie postawiono im zarzuty, byli wzywani do stawienia się przed organami dochodzenia bez stosowania tymczasowego aresztowania. Później wszczęto czternaście różnych postępowań dotyczących skarżącego, które zostały połączone do łącznego rozpoznania.

B.  Postępowanie dotyczące aresztowania skarżącego

1.  Tymczasowe zatrzymanie (arestarea preventivă)

13.  W dniu 2 maja 2007 r. skarżący został aresztowany, a w dniu 5 maja 2007 r. postawiono mu zarzuty dotyczące próby przywłaszczenia na dużą skalę towarów należących do firmy, w której pracował, w związku z faktami opisanymi w pkt. 9 powyżej. W tym samym dniu, prokurator prowadzący tę sprawę złożył wniosek to Sądu Okręgowego w Buiucani o nakaz trzydziestodniowego aresztowania na następujących podstawach: powaga przestępstwa, ryzyko wpływania na świadków oraz ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa.

14.  Skarżący wniósł sprzeciw i argumentował, że nie istnieje żadne zasadne podejrzenie, iż popełnił on przestępstwo. W szczególności twierdził, że postępowanie karne przeciwko niemu jest niczym innym jak wpływem na oddziaływanie na wynik trwającego postępowania cywilnego dotyczącego należności firmy państwowej oraz firm pośredniczących. Podstawy, na których opierał się prokurator, były stereotypowe i prokurator nie wyjaśnił przyczyn swych przekonań, iż skarżący będzie próbował wpływać na świadków oraz ponownie popełni przestępstwo. Skarżący stwierdził też, iż jest znaną osobą w swym regionie oraz że pracował dla swojej firmy ponad trzydzieści lat. Posiada stałe miejsce zamieszkania, współpracuje z dochodzeniem od lipca 2006 r. i nigdy nie próbował ani zbiec, ani utrudniać dochodzenia. Co więcej, odwołał się do swojego wieku oraz słabego stanu zdrowia, gdyż przeszedł zawał i udar.

15.  W dniu 5 maja 2007 r. Sąd Okręgowy w Buiucani częściowo podtrzymał wniosek prokuratora i nakazał, aby skarżący został tymczasowo aresztowany na piętnaście dni. Sąd uznał, że:

“... czyn, który zarzucony jest skarżącemu należy rozpatrywać jako szczególnie poważne przestępstwo, które pozwala na tymczasowe aresztowanie. [Sąd] bierze pod uwagę charakter oraz wagę przestępstwa, a także złożoność sprawy, i stwierdza, że w początkowej fazie dochodzenia istnieją zasadne podstawy, aby wierzyć, że oskarżony mógł zmawiać się z innymi (ze swymi synami, którzy nie zostali oskarżeni), w celu przyjęcia wspólnego stanowiska.

Inne powody, na które powoływał się prokurator, a mianowicie ryzyko ucieczki i wpływu na świadków czy też niszczenie dowodów, nie są uzasadnione czy też prawdopodobne”.

16.  Skarżący odwołał się, utrzymując, że nie ma zasadnego podejrzenia, iż popełnił on przestępstwo. Przywołał też swoje wcześniejsze oświadczenie, że to postępowanie karne ma ukryty motyw – wpływ na wynik postępowania cywilnego między firmą, w której pracował, a inną firmą. Następnie argumentował, że podstawy, na które powołał się sąd odnośnie do jego tymczasowego zatrzymania, a mianowicie ryzyko zmawiania się z synami, nie zostały podniesione przez prokuratora. Co więcej, jego dwóm synom nie zostały postawione zarzuty, w każdym przypadku , każdy z nich miał mnóstwo czasu, gdyby chcieli, aby zmówić się między lipcem 2006 r., kiedy dowiedzieli się o dochodzeniu, a majem 2007 r.. Skarżący powołał się także na poważną chorobę oraz oznajmił, że zarówno on, jak i jego rodzina, są dobrze znani, pracuje i mieszka w Mołdawii oraz że w okresie od lipca 2006 r. do maja 2007 r. za każdym razem stawiał się przed organami dochodzenia, gdy był przez nich wzywany.

17.  W dniu 8 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny w Chişinău podtrzymał decyzję z dnia 5 maja 2007 r., zasadniczo powtarzając podstawy przytoczone przez sąd niższej instancji, bez podawania powodów odrzucenia argumentów wysuniętych przez skarżącego.

18. W dniu 11 maja 2007 r. prokurator prowadzący sprawę wniósł do sądu o przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego do trzydziestu dni. Powołał się na takie powody jak ciężar popełnionego przestępstwa, ryzyko wpływania na świadków, ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa oraz ryzyko ucieczki.

19.  Skarżący sprzeciwił się, stwierdzając, że nie istnieje zasadne podejrzenie, iż popełnił on przestępstwo oraz że nie istnieją żadne powody, aby wierzyć, że może wpływać na świadków, którzy zostali już przesłuchani. Skarżący podkreślił też, iż nienagannie współpracował z organami dochodzenia przed jego zatrzymaniem oraz że ma stałe miejsce zamieszkania. W związku z tym poprosił sąd o zastąpienie środka w postaci tymczasowego aresztowania innym, mniej surowym środkiem. Jeden z jego obrońców poprosił sąd o mniej surowy środek, na przykład zamiast tymczasowego aresztowania, areszt domowy.

20.  W dniu 16 maja 2007 r. Sąd Okręgowy w Buiucani przedłużył aresztowanie skarżącego do dwudziestu dni. Po podsumowaniu stanowisk stron, a także powołaniu się na stosowne przepisy prawa, sąd stwierdził, że:

“... podstawy, na których się oparto podczas stosowania środka prewencyjnego [tymczasowego aresztowania] pozostają aktualne, większość działań dochodzeniowych została już podjęta, jednakże liczne dodatkowe środki wymagające uczestnictwa [skarżącego] są wciąż konieczne, aby przekazać sprawę do sądu pierwszej instancji. Sąd stwierdza, że wniosek obrony o zmianę środa zapobiegawczego jest przedwczesny, biorąc pod uwagę złożoność i wagę sprawy oraz potrzebę ochrony porządku publicznego i interesu publicznego, jak również zapewnienia płynnego i obiektywnego toku dochodzenia.

21.  Skarżący wniósł apelację, powołując się zasadniczo na te same argumenty, co poprzednio.

22.  W dniu 22 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny w Chişinău podtrzymał decyzję z dnia 16 maja 2007 r. Sąd podał zasadniczo te same argumenty, co w swej decyzji z dnia 8 maja 2007 r., a mianowicie ciężar oraz złożoność sprawy, ryzyko ucieczki lub wpływania na świadków, a także ryzyko zniszczenia dokumentacji dowodowej, która nie została jeszcze zebrana przez prokuratora.

23.  W dniu 1 czerwca 2007 r. prokurator prowadzący sprawę wniósł o przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego o kolejne trzydzieści dni. Argumentował, iż sprawa jest złożona oraz że skarżącemu postawiono nowe zarzuty w ramach jednego postępowania: teraz został także oskarżony o nadużywanie swej pozycji oraz przekraczanie swych obowiązków. Tak jak poprzednio, prokurator argumentował, iż przedłużenie tymczasowego aresztowania jest konieczne w celu uniknięcia ryzyka wpływu skarżącego na świadków oraz ponownego popełnienia przestępstwa.

24.  Skarżący sprzeciwił się i poprosił sąd o zastąpienie tymczasowego aresztowania innym środkiem. Przytoczył te same powody, co poprzednio oraz dodał, iż stan jego zdrowia pogorszył się podczas tymczasowego aresztowania oraz że wymaga opieki medycznej.

25.  W dniu 5 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w Buiucani przedłużył tymczasowe aresztowania o kolejne 20 dni, stwierdzając, że powody do kontynuacji aresztowania skarżącego pozostają właściwe.

26.  Skarżący odwołał się, stwierdzając między innymi, że podniesiona przez prokuratora złożoność sprawy została świadomie wygenerowana w związku z jego odmową przeprowadzenia audytu w firmie i przesłuchania świadków zgłoszonych przez skarżącego. Skarżący zakwestionował także zarzut dotyczący ciężaru zarzuconego mu przestępstwa, wskazując, iż został oskarżony o domniemane popełnienie przestępstwa, a nie popełnienie go. Uznał, że firma nie doznała faktycznych strat oraz że sąd niewłaściwie ocenił indywidualne okoliczności.

27. W dniu 11 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny w Chişinău podtrzymał decyzję sądu niższej instancji uznając, że została ona wydana zgodnie z prawem. Sąd odnotował też, iż skarżący został oskarżony o szczególnie poważne przestępstwa, karane pozbawieniem wolności od dziesięciu do dwudziestu pięciu lat oraz że dochodzenie wciąż trwa. Sąd podniósł, że jeśli skarżący będzie przebywał na wolności, będzie zdolny do ucieczki lub może wpływać na świadków.

28. W dniu 21 czerwca 2007 r. prokurator prowadzący sprawę ponownie wniósł o przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego o kolejne trzydzieści dni.

29.  Skarżący sprzeciwił się na podstawie tego, iż nie istnieje powód, aby uznać, że ucieknie albo będzie wpływał na świadków. Podkreślił, że prokurator od dłuższego czasu nie przeprowadził żadnych działań dochodzeniowych oraz że dochodzenie jest praktycznie zakończone. Powtórzył, iż posiada stałe miejsce zamieszkania oraz że zgodził się pojawiać się przed organami dochodzenia zawsze, kiedy będzie to konieczne. Przedstawił raport medyczny, datowany na 18 czerwca 2007 r., zgodnie z którym ma nadciśnienie tętnicze oraz częściowo sparaliżowaną prawą nogę – wynik udaru mózgu. Doktor zalecał leczenie w klinice neurologicznej. Skarżący poprosił sąd o odrzucenie wniosku prokuratora oraz zastosowanie mniej drastycznych środków, takich jak zwolnienie warunkowe lub areszt domowy.

30.  W dniu 26 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w Buiucani odrzucił wniosek prokuratora oraz spełnił prośbę skarżącego, nakazując trwający trzydzieści dni areszt domowy. Sąd uznał, iż:

“... skarżący był zatrzymany przez pięćdziesiąt pięć dni i uczestniczył w każdym koniecznym działaniu dochodzeniowym; ... art. 5 § 3 Konwencji narzuca, aby oskarżony był wolny podczas oczekiwania na proces; ... niektóre dowody, które mogły być wcześniej wystarczające do usprawiedliwienia [zatrzymania] czy też do wprowadzenia nienależytych alternatywnych środków prewencyjnych, wraz z upływem czasu mogą stać się mniej przekonujące ; ... rolą prokuratora jest udowodnienie istnienia ryzyka ucieczki – takie ryzyko nie może zostać udowodnione tylko poprzez odniesienie do surowości potencjalnej kary; [sąd odniósł się do problemów ze zdrowiem skarżącego oraz do jego wieku, braku notowania w przeszłości, stałego miejsca zamieszkania oraz stanu cywilnego]; orzecznictwo [Europejskiego Trybunału] zapewnia, że tymczasowe zatrzymanie powinno być wyjątkiem, zawsze popartym obiektywnym powodem oraz musi odpowiadać interesowi publicznemu; sąd pierwszej instancji uznał, iż nieprawdopodobne jest, że skarżący ucieknie, będzie wpływał na świadków czy też zniszczy dowody oraz że normalny tok dochodzenia karnego jest możliwy, podczas gdy skarżący będzie przebywał w areszcie domowym”.

Sąd ustanowił następujące warunki aresztu domowego skarżącego: zakaz opuszczania domu; zakaz używania telefonu; zakaz rozmawiania o sprawie z innymi osobami.

31.  Skarżącego natychmiast zabrano do domu, gdzie pozostał przez trzy dni. Jednakże prokurator wniósł odwołanie od wskazanej wyżej decyzji i jako jeden z powodów, dla których skarżący powinien pozostać w areszcie, przywołał fakt, iż skarżący odmówił przyznania się do popełnienia zarzucanego mu przestępstwa.

32.  W dniu 29 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny w Chişinău uchylił decyzję z dnia 26 czerwca 2007 r. oraz wydał nową, nakazującą przedłużenie tymczasowego zatrzymania skarżącego o dwadzieścia dni. Sąd uznał, że:

“... sąd niższej instancji nie wziął pod uwagę złożoności sprawy oraz powagi przestępstwa, o które skarżący jest oskarżony; sąd uznaje, że przebywając w areszcie domowym [skarżący] może rozmawiać z innymi wspólnikami, którzy nie są zatrzymani, a, co więcej, są jego synami; może uciec, lecąc do [samozwańczej i nieuznanej “Mołdawskiej Republiki Naddniestrza”], która pozostaje poza kontrolą organów władz Mołdawii; może wpływać na świadków, aby nakazać im zmianę zeznań; skarżący miał wizyty lekarzy oraz może uzyskać pomoc medyczną w więzieniu”.

33.  W dniu 11 lipca 2011 r. prokurator prowadzący sprawę raz jeszcze wniósł do sądu o przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego. Powołał się na te same powody, co poprzednio.

34.  W dniu 16 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w Buiucani przedłużył tymczasowe aresztowanie skarżącego o kolejne dwadzieścia dni. Znów argumentował, iż skarżący jest oskarżony o popełnienie poważnego przestępstwa oraz że może uciec lub utrudniać dochodzenie.

35.  Skarżący sprzeciwił się, podając zasadniczo te same argumenty, co poprzednio.

2.  Areszt domowy (arestarea la domiciliu)

36.  W dniu 20 lipca 2007 r. Sąd Apelacyjny w Chişinău podważył decyzję sądu niższej instancji i przyjął nową, zmieniającą środek prewencyjny na areszt domowy. Sąd uznał, iż:

“prokurator nie wskazał żadnego dowodu potwierdzającego potrzebę kontynuowania tymczasowego aresztowania[skarżącego], nie przedstawił dodatkowych materiałów potwierdzających prawdopodobieństwo, że może wpływać na świadków, którzy zostali już przesłuchani; [skarżący] obiecał stawiać się przed organami dochodzenia zawsze, gdy będzie wezwany; nie istnieje żadna określona informacja dotycząca ryzyka ucieczki”.

Sąd także zakazał skarżącemu komunikowania się z osobami, które mają jakiekolwiek powiązania ze sprawą karną przeciwko niemu oraz zakazał opuszczania domu, a także zobowiązał do wykonywania codziennie jednego telefonu do biura prokuratora.

37.  W dniu 14 października 2007 r. Sąd Okręgowy w Comrat zbadał wniosek prokuratora o przedłużenie aresztu skarżącego o dziewiętnaście dni. Skarżący nie sprzeciwił się przedłużeniu aresztu domowego pod warunkiem, że środek dotyczący ograniczenia rozmów ze swymi bliskimi zostanie zdjęty. Sąd podtrzymał wniosek prokuratora i nakazał przedłużenie aresztu domowego o dziewiętnaście dni. Sąd podtrzymał także prośbę skarżącego i zdjął z niego ograniczenie rozmów z bliskimi. Jedynym powodem podniesionym przez sąd była powaga zarzuconego skarżącemu przestępstwa.

38.  W dniu 14 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy w Comrat raz jeszcze przedłużył areszt domowy skarżącego o dziewiętnaście dni. Jedynym powodem podniesionym przez sąd była powaga zarzuconego skarżącemu przestępstwa. Skarżący nie sprzeciwił się pod warunkiem, że będzie mógł pójść do szpitala, a także do sądu w celu przestudiowania akt sprawy.

39.  Bliżej nieokreślonego dnia skarżący złożył żądanie habeas corpus do Sądu Okręgowego w Comrat, wnosząc o zmianę aresztu domowego na tymczasowe zwolnienie lub zwolnienie za kaucją. Argumentował swą prośbę tym, iż nigdy nie złamał reguł aresztu domowego oraz że stosował się do wszystkich instrukcji wydanych przez organy dochodzeniowe.

40.  W dniu 12 maja 2008 r. Sąd Okręgowy w Comrat postanowił zwolnić skarżącego za kaucją, obserwując, iż był on zatrzymany przez ponad dziesięć miesięcy i nigdy nie złamał narzuconych na niego ograniczeń.

C.  Zakończenie postępowania karnego przeciwko skarżącemu

41.  W dniu 9 czerwca 2011 r. skarżący został uniewinniony z zarzutów, z powodu których był tymczasowo aresztowany od2 maja 2007 r. do 12 marca 2008 r. Sąd uznał, że żadne przestępstwo nie zostało popełnione. Jednocześnie skarżący został uniewinniony z trzynastu innych zarzutów mu postawionych oraz został uznany za winnego jednego powodu a mianowicie, nielegalnej sprzedaży płynnego gazu, który został zajęty przez komornika, za co dostał karę grzywny w wysokości 20 000 mołdawskich lei (około 1 000 EUR). Zarówno skarżący, jak i prokurator, nie wnieśli apelacji od wyroku, który stał się ostateczny. Synowie skarżącego zostali uniewinnieni.

II.  WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA

42.  Stosowane w tamtym czasie właściwe przepisy Kodeksu postępowania karnego brzmią następująco:

Artykuł 166. Powody zatrzymania osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa

(1)  Organ dochodzeniowy ma prawo do zatrzymania osoby, jeśli istnieje zasadne podejrzenie, iż popełniła ona przestępstwo karane karą pozbawienia wolności więcej niż jeden rok, tylko w następujących sprawach:

1)  jeśli osoba jest zatrzymana in flagrante delicto;

2)  jeśli świadek lub ofiara wskażą, iż osoba ta popełniła przestępstwo;

3)  jeśli oczywiste ślady przestępstwa zostały znalezione na ciele lub ubraniach podejrzanego albo w jego domu lub samochodzie;

...

(5)  Zatrzymanie takiej osoby na wymienionych w niniejszym artykule warunkach nie może trwać dłużej niż 72 godziny.

...

(7)  Osoba zatrzymana w ramach warunków niniejszego artykułu powinna zostać postawiona, tak szybko, jak to możliwe, lecz przed wygaśnięciem ograniczenia czasowego określonego w par. 5 ..., przed sędzią śledczym w celu ustalenia kwestii tymczasowego aresztowania lub zwolnienia...

Artykuł 175. Definicja i kategorie środków prewencyjnych

(1)    Środki przymusu, poprzez która osoba podejrzana lub oskarżona o popełnienie przestępstwa jest ograniczona w swych działaniach szkodzących dochodzeniu ... to środki prewencyjne.

...

(3)  Środki zapobiegawcze to:

1)  zobowiązanie do nieopuszczania miasta;

2)  zobowiązanie do nieopuszczania kraju;

3)  gwarancja osobista;

4)  gwarancja organizacji;

5)  czasowe pozbawienie prawa jazdy;

...

8)  zwolnienie tymczasowe pod kontrolą sędziego;

9)  zwolnienie tymczasowe za kaucją;

10)  areszt domowy;

11)  areszt tymczasowy.

Artykuł 176. Powody stosowania środków zapobiegawczych

(1)  Środki zapobiegawcze mogą zostać zastosowane przez prokuraturę lub przez sąd tylko w tych sprawach, w których istnieją wystarczające zasadne podstawy, aby wierzyć, że oskarżony ... może uciec, utrudniać ustalenie prawdy podczas postępowania karnego lub ponownie popełnić przestępstwo, lub mogą zostać stosowane przez sąd w celu zapewnienia wykonania wyroku.

...

(3)  Podczas decydowania o konieczności stosowania środków prewencyjnych prokuratura oraz sąd biorą pod uwagę następujące kryteria:

1)  charakter i stopień krzywdy wyrządzonej przez przestępstwo,

2)  charakter ... oskarżonego,

3)  jej/jego wiek i stan zdrowia,

4)  jej/jego zawód,

5)  jej/jego status rodzinny oraz istnienie osób zależnych,

6)  jej/jego status ekonomiczny

7)  istnienie miejsca stałego zamieszkania,

8)  inne istotne okoliczności”.

Artykuł 185. Tymczasowe aresztowanie

(1)  Tymczasowe aresztowanie polega na zatrzymaniu skarżącego w miejscach pozbawienia wolności oraz na podstawie warunków przewidzianych w prawie ...

43.  Zgodnie z art. 188 Kodeksu postępowania karnego, areszt domowy może zostać wdrożony tylko wtedy, gdy spełnione są warunki stosowania środka tymczasowego aresztowania, zgodnie z przepisami stosowanymi co do tymczasowego aresztowania. W związku z tym, długość i forma nałożenia, przedłużenia i kwestionowania środka aresztu domowego są dokładnie takie same jak środka tymczasowego aresztowania. Środkowi aresztu domowego towarzyszy więcej ograniczeń, takich jak zakaz opuszczania domu, zakaz używania telefonu, maila lub innych środków komunikacji, zakaz komunikowania się z pewnymi osobami czy też przyjmowanie ich wizyt. Skarżący może także być poddany takim warunkom, jak noszenie urządzeń elektronicznych, stworzonych do kontroli osoby, odbierania czy też wykonywania telefonów do celów kontroli, a także pojawiania się osobiście przed organami dochodzenia czy też w sądzie, kiedy to konieczne. Jeśli skarżący nie spełni tych restrykcji i nałożonych na niego ograniczeń, środek aresztu domowego może zostać zmieniony na tymczasowe aresztowanie.

44.  Zgodnie z art. 88 Kodeksu karnego oraz art. 395 Kodeksu postępowania karnego, czas spędzony w areszcie domowym jest zaliczany na poczet ostatecznego wyroku, tak samo jak w przypadku czasu spędzonego w areszcie podczas tymczasowego aresztowania.

III.  PRAWO I PRAKTYKA W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH RADY EUROPY

45.  Trybunał zbadał praktykę dotyczącą podstaw uzasadniających tymczasowe zatrzymanie w 31 państwach członkowskich Rady Europy, mianowicie Armenii, Austrii, Azerbejdżanie, Belgii, Bułgarii, Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii, Chorwacji, Czarnogórze, Czeskiej Republice, Estonii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Litwie, Luksemburgu, Monako, Niemczech, Polsce, Portugalii, Rosji, Rumunii, Serbii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Turcji, Ukrainie, Węgrzech, we Włoszech oraz w Zjednoczonym Królestwie.

46. Na podstawie analizy porównawczej przepisów przeprowadzonej przez Trybunał wydaje się, że areszt oraz wstępne zatrzymanie przed zaangażowaniem sądu są jednoznacznie uregulowane oraz ściśle ograniczone czasowo w ustawodawstwie wszystkich 31 państw członkowskich poddanych analizie.

47.  Tylko pięć państw członkowskich poddanych badaniu (Armenia, Bułgaria, Litwa, Szwajcaria, Włochy) pozwala na wstępne zatrzymanie jedynie na podstawie istnienia „zasadnego podejrzenia” popełnienia przestępstwa. W tych państwach członkowskich organy władzy mają ograniczenie czasowe od 24 do 96 godzin, aby udowodnić, iż przedłużenie wstępnego zatrzymania jest uzasadnione.

48.  Kolejne 26 państw członkowskich wymaga istnienia od samego początku choćby jednej istotnej i wystarczającej podstawy.

49.  Najbardziej popularnym z tych warunków (w 17 państwach członkowskich) jest ryzyko ucieczki lub ukrycia się oraz potrzeba zapewnienia obecności podejrzanego podczas postępowania, następnie ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa (13 państw członkowskich) oraz potrzeba położenia kresu popełniania przestępstwa (2 państwa członkowskie). Ryzyko utrudniania działania organów sprawiedliwości jest jednoznacznie przewidziane przez 14 państw członkowskich.

50. Co więcej, w 12 państwach członkowskich wstępne zatrzymanie jest uzasadnione, jeśli podejrzany został przyłapany na popełnianiu czynu przestępstwa czy też na innym wykroczeniu (in flagrante delicto), czy też niezwłocznie po tym (3 z tych 12 państw członkowskich).

51.  Maksymalna długość wstępnego zatrzymana waha się między 24 godzinami (3 państwa członkowskie) a 96 godzinami (3 państwa członkowskie). Większość państw członkowskich ustaliło ograniczenie czasowe 48 godzin (12 państw członkowskich).

52.  Co do tymczasowego aresztowania następującego po zaangażowaniu organów sprawiedliwości, we wszystkich poddanych badaniu państwach członkowskich, istnienie „zasadnego podejrzenia” popełnienia przestępstwa jest warunkiem sine qua non dla jego zgodności z prawem. Jednakże, poddane badaniu państwa członkowskie także zgadzają się, że ogólnie “zasadne podejrzenie” samo w sobie nie jest wystarczające do uzasadnienia tymczasowego zatrzymania. Istnieje drobny wyjątek w 6 państwach członkowskich (Austria, Belgia, Niemcy, Serbia, Szwajcaria oraz Turcja), gdzie „zasadne podejrzenie” jest samo w sobie i w drodze wyjątku wystarczającą podstawą do nakazu zatrzymania w sprawach dotyczących poważnego przestępstwa.

53.  Wyłączając te 6 państw, „zasadne podejrzenie” nie jest wystarczające do nakazu tymczasowego zatrzymania.

54.  Ustawodawstwo wszystkich państw członkowskich poddanych badaniu (31) przewiduje, że organy władzy mogą postanowić o tymczasowym aresztowaniu tylko wtedy, gdy istnieją dodatkowe podstawy, z wyjątkiem wspomnianym w par. 52 powyżej. We wszystkich państwach członkowskich dodatkowe podstawy muszą zostać ustanowione, gdy zainteresowany zostanie po raz pierwszy postawiony przed sądem. A zatem, z pierwszego wniosku o tymczasowe aresztowanie można stwierdzić, że organy władzy sądowej muszą przekonująco uzasadnić dodatkowe podstawy uzasadniające to aresztowanie.

55.  Podstawy najczęściej podnoszone w krajowym ustawodawstwie to ryzyko ucieczki (wszystkie poddane badaniu państwa członkowskie), ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa (30 z 31) oraz ryzyko utrudniania postępowania (28 z 31).

56.  Co więcej, większość państw członkowskich (18 z 31) przewiduje, że tymczasowe aresztowanie może zostać zastosowane tylko wtedy, gdy dane przestępstwo ma określony stopień powagi . Niektóre z państw (10 z 31) wymagają od organów władzy krajowej, aby rozważyć osobiste okoliczności zainteresowanego (takie jak osobowość, wiek, zdrowie, zawód oraz wcześniejsza działalność kryminalna, jak również więzi rodzinne i biznesowe). Kilka państw członkowskich (6 z 31) wymienia także konieczność zapewnienia porządku publicznego jako właściwy warunek.

57. Aby ocenić zasadność dodatkowych podstaw, ustawodawstwo poddanych badaniu państw członkowskich wprowadza wiele szczególnych przesłanek, które muszą zostać wzięte pod uwagę.

58.  Wszystkie poddane badaniu państwa członkowskie (31) zgadzają się, iż kompetentne organy władzy krajowej są zobligowane do zapewnienia właściwego i wystarczającego powodu zarówno podczas zastosowania, jak i przedłużania tymczasowego aresztowania.

59.  A zatem, przedłużenie tymczasowego aresztowania wymaga takiego samego poziomu uzasadniania uwzględniającego całkowite spełnienie przesłanek ustalonych podczas jego zastosowania po raz pierwszy. Uzasadniony jest wniosek, iż powody podniesione przez sądy krajowe w celu zastosowania oraz przedłużania tymczasowego aresztowania nie mogą być stereotypowe ani abstrakcyjne.

60.  Ustawodawstwo krajowe prawie połowy poddanych badaniu państw członkowskich (15 z 31) ustanawia maksymalne okresy przedłużania tymczasowego aresztowania i/lub określony czas jego całkowitej długości. Jednakże nie ma żadnego standardu dotyczącego długości przedłużania czy też maksymalnej całkowitej długości.

PRAWO

61.  W swym wniosku skarżący, odnosząc się do art. 5 § 1 Konwencji, zaskarża, iż sądy krajowe miały niewystarczający powód co do postanowienia o jego tymczasowym aresztowaniu. Trybunał stwierdza, iż bardziej właściwe będzie zbadanie jego skargi na podstawie art. 5 § 3 Konwencji, który brzmi:

“3. Każdy zatrzymany lub aresztowany zgodnie z postanowieniami ustępu 1 lit. c) niniejszego artykułu powinien zostać niezwłocznie postawiony przed sędzią lub innym urzędnikiem uprawnionym przez ustawę do wykonywania władzy sądowej i ma prawo być sądzony w rozsądnym terminie albo zwolniony na czas postępowania. Zwolnienie może zostać uzależnione od udzielenia gwarancji zapewniających stawienie się na rozprawę.”

I.  WSTĘPNE ZASTRZEŻENIA RZĄDU

A.  Brak wyczerpania środków krajowych

62.  Przed Wielką Izbą Rząd utrzymywał po raz pierwszy podczas postępowania, iż skarżący nie zaskarżył decyzji sądu postanawiającej jego areszt domowy oraz nie wykorzystał krajowych środków zaradczych, jak wymagane jest w art. 35 § 1 Konwencji. Rząd stwierdził, że nie był w stanie podnieść tych zarzutów przed Izbą, gdyż oświadczenie o faktach przygotowane przez Trybunał na poziomie komunikacji nie odnosiło się do faktów po dniu 29 czerwca 2007 r. A zatem, nie można ich było uznać, za pozbawionych możliwości zgłaszania zastrzeżeń na obecnym etapie.

63.  Skarżący utrzymywał, że Rząd nie ma możliwości zgłaszania tego zarzutu przed Wielką Izbą. Alternatywnie skarżący podniósł, że zastrzeżenia Rządu były bezpodstawne.

64.  Trybunał powtarza, iż zgodnie z Regułą 55 Regulaminu Trybunału, jakikolwiek zarzut niedopuszczalności musi, na tyle, na ile jego charakter i okoliczności pozwalają, być podniesiony przez Strony umawiające się w ich piśmiennych lub ustnych obserwacjach o dopuszczalności skargi (zob. Svinarenko i Slyadnev przeciwko Rosji [WI], nr 32541/08 i 43441/08, § 79, ECHR 2014 (fragmenty)).

65.  Prawdą jest, że oświadczenie o faktach przygotowane przez Kanclerza Trybunału, które Trybunał dołączył do pisma z dnia 18 stycznia 2010 r. do pozwanego Rządu podczas wysyłania ostatniego zawiadomienia o skardze, zgodnie z Regułą 54 § 2(b) Regulaminu Trybunału, odnosi się do dokumentów, które w tamtym czasie były w posiadaniu Trybunału i tym samym wspomniane fakty miały miejsce przed dniem 29 czerwca 2007 r. Pismo Trybunału z dnia 18 stycznia 2010 r. wyszczególnia, iż “[Rząd] powinien przedłożyć uwagi, które są związane ze skargami dotyczącymi tymczasowego aresztowania (art. 5 § 3 Konwencji) [podkreślenie dodano]”. Podczas korzystania z możliwości składania uwag, Rząd starał się ograniczyć skalę sprawy, stwierdzając, że Trybunał nie powinien zwracać uwagi na fakty mające miejsce przed dniem 2 maja 2007 r., na przykład przed aresztowaniem skarżącego oraz po 29 czerwca 2007 r. Niemniej jednak, jak stwierdzono, “...Rząd stwierdził, iż konieczne jest wskazanie pewnych działań proceduralnych, które nastąpiły we wskazanym wyżej czasie (2 maja-29czerwca 2007 r.]. Materiały te są niezbędne do stwierdzenia stanowiska Rządu w związku z dopuszczalnością oraz istotą sprawy”.

66.  Tym samym Trybunał stwierdza, że w szczególnym kontekście, powinno wystarczająco wyraźnie wynikać z charakteru oraz przedłożonych okoliczności „tej skargi”, że podczas badania skargi na podstawie art. 5 § 3 Konwencji Trybunał nie mógł zignorować faktów poprzedzających areszt skarżącego w dniu 2 maja 2007 r. oraz że skarga odnosi się do kontynuacji tej sytuacji, a mianowicie do domniemanego braku uzasadnienia „tymczasowego aresztowania” skarżącego jako całości, oraz nie ograniczał się tak, jak sugerował Rząd. Uzasadnione jest założenie, iż otrzymując zawiadomienie o skardze, Rząd był w pełni świadomy sytuacji, także tej po 29 czerwca 2007 r. oraz był w stanie postawić zarzut niedopuszczalności zgodnie z wymogami Reguły 55.

67.  Jednakże kwestia niewykorzystania krajowych środków zaradczych była podniesiona przez Rząd po raz pierwszy w jego pisemnych uwagach przed Wielką Izbą. Trybunał nie stwierdza istnienia wyjątkowych okoliczności pozwalających na zwolnienie z wymogu podniesienia wstępnych zastrzeżeń przed wydaniem decyzji Trybunału co do dopuszczalności. W rezultacie, Rząd nie ma możliwości złożenia wstępnego zarzutu niewykorzystania krajowych środków na tym etapie postępowania. A zatem zarzut ten musi zostać oddalony.

B.  Status ofiary

68.  W przypadku odrzucenia przez Trybunał wyżej wspomnianych zastrzeżeń co do niewykorzystania krajowych środków zaradczych, Rząd utrzymywał tytułem żądania alternatywnego, iż skarżący nie może nazywać się “ofiarą” w rozumieniu art. 34 Konwencji dla celów jego skargi na podstawie art. 5 § 3 Konwencji o jego areszcie domowym. Sam wnioskował o przyznanie mu aresztu domowego, a decyzja o zastosowaniu aresztu domowego stanowi zadośćuczynienie za jakąkolwiek możliwość naruszenia art. 5 § 3 Konwencji, które miało miejsce przed tym środkiem. Środek ten był równoważny z przyznaniem mu zwolnienia z jego wstępnego aresztowania. W świetle powyższego, było to formą zadośćuczynienia za jakiekolwiek naruszenie jego praw ustanowionych w art. 5 § 3 Konwencji.

69.  Stanowisko skarżącego dotyczące tego sprzeciwu było podobne do jego stanowiska wyrażonego w związku ze sprzeciwem odnośnie do niewykorzystania krajowych środków zaradczych (zob. par. 63 powyżej).

70.  Trybunał nie widzi potrzeby, aby zbadać, czy Rząd należy powstrzymywać przed wnoszeniem sprzeciwu, skoro stwierdził, że dotyczy on kwestii znajdującej się w jurysdykcji Trybunału oraz której zbadanie nie jest uniemożliwione z urzędu (zob., np. R.P. i Inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 38245/08, § 47, 9 października 2012 r.). Trybunał stwierdza, że w szczególnych okolicznościach sprawy, argument ten jest tak blisko związany z treścią skargi skarżącego, iż powinien zostać dołączony do istoty sprawy (zob. par. 106-111 poniżej).

C.  Wnioski

71.  Rząd jest powstrzymany przed podniesieniem jego wstępnych zastrzeżeń dotyczących niewykorzystania krajowych środków odwoławczych. A zatem Trybunał odrzuca ten wstępny zarzut. Z drugiej strony, decyduje dołączyć zarzut dotyczący braku statusu ofiary skarżącego do istoty sprawy.

II.  ISTOTA SPRAWY

A.  Wyrok Izby

72.  Opierając się na mającym zastosowanie orzecznictwie dotyczącym zobowiązania podania „właściwych i wystarczających powodów tymczasowego aresztowania, Izba stwierdza naruszenie art. 5 § 3 Konwencji z uwagi na niewystarczające powody podane przez sąd podczas zastosowania tymczasowego aresztowania skarżącego. Czyniąc to, opiera się na orzecznictwie Trybunału stanowiącym, iż areszt domowy stanowi pozbawienie wolności.

73.  Izba odnotowuje, iż podczas gdy sądy krajowe były zobligowane na podstawie prawa krajowego do sprawdzenia wielu okoliczności, faktycznie nie uczyniły tego, lecz ograniczyły się do powtarzania w swej decyzji stereotypowego i abstrakcyjnego sposobu oficjalnych podstaw tymczasowego zatrzymania określonych przez prawo bez wyjaśnienia, jak in concreto są one stosowane w sytuacji skarżącego. Co więcej, podczas badania dokładnie tych samych akt sprawy, doszli do przeciwstawnych wniosków przy różnych okazjach (§§ 35-38 wyroku Izby).

74.  Ostatecznie, Izba odnosi się do bezczynności prokuratora w uzyskiwaniu niektórych dokumentów przez ponad rok, pomimo że sąd powoływał się na brak tych dokumentów aby przedłużyć tymczasowe aresztowanie skarżącego, jak również fakt, iż po umieszczeniu skarżącego w areszcie domowym po dniu 26 czerwca 2007 r. miał on trzy dni, podczas których mógł zmawiać się ze swymi synami (§§ 40-41 wyroku Izby).

B.  Stanowiska stron

1.  Skarżący

75.  Skarżący stwierdza, że w tym czasie istniała praktyka automatycznego umieszczania oskarżonych osób w tymczasowym areszcie, bez jakiegokolwiek uzasadnienia oraz jedynie na podstawie stereotypów oraz powtarzających się powodów. Przytoczył także wypowiedź Przedstawiciela Rządu, którzy przyznał, iż tymczasowy areszt był bardziej regułą, niż wyjątkiem.

76.  Odnosząc się do powodów uzasadniających jego areszt domowy, skarżący stwierdza, że prawo krajowe nie zapewnia, iż mniej rygorystyczne wymogi podawania powodów powinny być stosowane w decyzjach postanawiających areszt domowy oraz podkreśla, iż sądy były zobowiązane do zastosowania dokładnie takich samych reguł dla obydwu aresztów domowych oraz tymczasowego aresztowania. Akceptując stanowisko Rządu, zgodnie z którym mniej rygorystyczny wymóg podawania powodów powinien być dozwolony w związku z aresztem domowym, podnosi się ryzyko nadużycia ze strony Państwa, które może uważać się za wolne do arbitralnego stosowania aresztu domowego. Co więcej, akceptacja takiego stanowiska w niniejszej sprawie, może doprowadzić do zignorowania prawa krajowego.

77.  Skarżący stwierdza, że nie istniały żadne argumenty przemawiające za pozbawieniem go wolności oraz że ani tymczasowe aresztowanie, ani areszt domowy, nie zostały oparte na właściwych i odpowiednich powodach. Stwierdza też, iż brak powodów pozbawienia go wolności była potwierdzona poprzez jego późniejsze uniewinnienie oraz poprzez fakt, iż Biuro Prokuratury nie zaskarżyło uniewinniającego go wyroku sądu, .

78.  Co do stwierdzenia Rządu, iż skarżący sam prosił o umieszczenie go w areszcie domowym, skarżący utrzymuje, iż sądy krajowe wciąż są zobowiązane do sprawdzenia, czy istnieją wystarczające powody do zastosowania aresztu domowego. Skarżący stwierdza też, iż Państwo miało alternatywne środki zapewniające jego obecność podczas procesu oraz zapewniające ochronę nienaruszalności materiału dowodowego.

2.  Rząd

79. W opinii Rządu, skarżący nie uzasadnił wystarczająco swoich wniosków habeas corpus zarówno w postępowaniu krajowym, jak i w postępowaniu przed Trybunałem. Rząd odniósł się do argumentacji skarżącego odnoszącej się do problemów zdrowotnych i stwierdził, że nie ma ogólnego obowiązku na podstawie orzecznictwa Trybunału, aby zwalniać tymczasowo aresztowane osoby z powodów zdrowotnych. Sąd krajowy zignorował argumenty podniesione przez skarżącego ponieważ nie były trafne.

80.  Rząd stwierdził też, iż decyzje o tymczasowym aresztowaniu skarżącego oraz o przedłużeniu aresztowania była oparta na właściwych i wystarczających powodach. Pomimo że powody te mogą wydawać się mało precyzyjne i abstrakcyjne, faktycznie są one konkretne i zwięzłe. Decyzja została oparta na takich powodach, jak złożoność sprawy oraz ryzyko ingerowania skarżącego w dochodzenie i zmawiania się ze swymi synami. W opinii Rządu fakt, iż skarżący i jego synowie byli wspólnikami , samo w sobie stanowiło ingerencję w normalny tok dochodzenia oraz wymagało odizolowania jednych od drugich.

81.  Rząd wyraził opinię, iż niniejsza sprawa jest podobna do sprawy W. przeciwko Szwajcarii (26 stycznia 1993 r., Series A nr 254A) oraz stwierdził, iż Trybunał powinien dojść do takiego samego ustalenia braku naruszenia, jak w niniejszej sprawie.

82.  Rząd podkreślił fakt, iż to właśnie sam skarżący prosił o umieszczenie go w areszcie domowym oraz nie zaskarżył decyzji sądu uwzgledniającej jego wniosek i przedłużającej areszt domowy.

83.  Rząd zgadza się, iż areszt domowy stanowi pozbawienie wolności w rozumieniu art. 5 Konwencji. Niemniej, stwierdza, iż wymagane są mniejsze powody dla jego uzasadnienia, gdyż środek ten jest łagodniejszy od tymczasowego aresztowania. Tak było w niniejszej sprawie, w której skarżący sam wniósł o umieszczenie go w areszcie domowym.

C.  Ocena Trybunału

1.  Ogólne zasady

84.  Artykuł 5 Konwencji stoi wraz z art. 2, 3 oraz 4 w pierwszym szeregu fundamentalnych praw, które chronią bezpieczeństwo fizyczne obywateli (zob. np. nawiązanie do art. 2 i 3 w zanikających sprawach, takich jak Kurt przeciwko Turcji, 25 maja 1998 r., § 123, Reports of Judgments and Decisions 1998-III), których znaczenie jest nadrzędne. Kluczowym celem jest zapobieganie arbitralnym lub nieuzasadnionym pozbawieniom wolności (zob. np. Lukanov przeciwko Bułgarii, 20 marca 1997 r., § 41, Reports 1997II; Assanidze przeciwko Gruzji [WI], nr 71503/01, § 171, ETPCZ 2004II; oraz Ilaşcu i inni przeciwko Mołdawii i Rosji [WI], nr 48787/99, § 461, ETPCZ 2004VII). W orzecznictwie Trybunału można znaleźć w szczególności trzy ścieżki rozumowania: wyczerpujący charakter wyjątków, które muszą być ściśle interpretowane (zob. Ciulla przeciwko Włochom, 22 lutego 1989 r., § 41, Seria A nr 148) oraz które nie mogą być interpretowane rozszerzająco na podstawie innych przepisów (w szczególności art. 8 i 11 Konwencji); wielokrotnie podkreślana zgodność z prawem tymczasowego aresztowania, zarówno proceduralna, jak i merytoryczna, wymagająca skrupulatnego przestrzegania zasad prawa (zob. Winterwerp przeciwko Holandii, 24 października 1979 r., § 39, Seria A nr 33); oraz znaczenie terminowości oraz szybkości wymaganej kontroli sądowej (na podstawie art. 5 §§ 3 i 4) (zob. McKay przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 543/03, § 34, ETPCZ 2006X).

85.  Jednym z najbardziej popularnych rodzajów pozbawienia wolności jest tymczasowe aresztowanie. Takie aresztowanie stanowi jeden z wyjątków od reguły określającej w art. 5 § 1, że każdy ma prawo do wolności i jest przewidziane w art. 5 § 1 lit. c) Konwencji. Okres brany pod uwagę zaczyna się w momencie, gdy osoba jest aresztowana (zob. Tomasi przeciwko Francji, 27 sierpnia 1992 r., § 83, Seria A nr 241A) lub zatrzymana w więzieniu (zob. Letellier przeciwko Francji, 26 czerwca 1991 r., § 34, Seria A nr 207), a kończy się, gdy osoba zostaje uwolniona oraz/lub określone są zarzuty, nawet przez sąd pierwszej instancji (zob. m.in. Wemhoff przeciwko Niemcom, 27 czerwca 1968 r., s. 23, § 9, Seria A nr 7; Labita przeciwko Włochom [WI], nr 26772/95, § 147, ETPCZ 2000IV; Kalashnikov przeciwko Rosji, nr 47095/99, § 110, ETPCZ 2002VI; oraz Solmaz przeciwko Turcji, nr 27561/02, §§ 23-24, 16 stycznia 2007 r.).

86. Podczas gdy art. 5 § 1 lit. c) Konwencji określa podstawy, według których tymczasowe zatrzymanie na pierwszym miejscu może być dozwolone (zob. De Jong, Baljet i Van den Brink przeciwko Holandii, 22 maja 1984 r., § 44, Seria A nr 77), ustęp 3, który stanowi całość z poprzednim przepisem, określa niektóre gwarancje proceduralne, łącznie z regułą, iż tymczasowe aresztowanie nie może przekroczyć rozsądnego czasu, a tym samym reguluje jego długość.

87.  Zgodnie z ustanowionym orzecznictwem Trybunału na podstawie art. 5 § 3, utrzymywanie zasadnego podejrzenia jest warunkiem sine qua non dla prawomocności kontynuowania tymczasowego aresztowania, lecz po pewnym czasie nie jest dłużej wystarczające: Trybunał musi następnie ustalić (1), czy inne podstawy przedłożone przez organy władzy sądowej mogą być dalej uzasadnione do pozbawienia wolności oraz (2) gdzie te podstawy są „właściwe” i „wystarczające”, czy organy władzy państwowej wykazały „szczególną staranność” w prowadzeniu postępowania (zob. Letellier, wyżej cytowane, § 35, oraz Idalov przeciwko Rosji [WI], nr 5826/03, § 140, 22 maja 2012 r.). Trybunał podtrzymuje także, iż uzasadnienie jakiegokolwiek okresu aresztowania, niezależnie od jego długości, musi być przekonująco przedstawione przez organy władzy. Podczas decydowania, czy osoba może zostać na wolności czy też powinna zostać aresztowania, organy władzy mają obowiązek rozważenia alternatywnych środków zapewniających obecność tej osoby podczas procesu (ibidem).

88.  Uzasadnienie, które zostało uznane, iż ma „właściwe” i „wystarczające” powody (oprócz istnienia zasadnego podejrzenia) w orzecznictwie Trybunału musi zawierać takie podstawy, jak niebezpieczeństwo ucieczki, ryzyko wywierania presji na świadków lub na dowody z nimi związane, ryzyko zmowy, ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa, ryzyko spowodowania nieporządku publicznego oraz potrzeba chronienia aresztowanego (zob. np. Stögmüller przeciwko Austrii, 10 listopada 1969 r., § 15, Seria A nr 9; Wemhoff, wyżej cytowane, § 14; Tomasi, wyżej cytowane, § 95; Toth przeciwko Austrii, 12 grudnia 1991 r., § 70, Seria A nr 224; Letellier, wyżej cytowane, § 51; oraz I.A. przeciwko Francji, 23 września 1998 r., § 108, Reports of Judgments and Decisions 1998VII).

89.  Domniemanie zawsze działa na rzecz uwolnienia. Jak ustanowiono w Neumeister przeciwko Austrii (wyrok z dnia 27 czerwca 1968 r., Seria A nr 8, s. 37, § 4), druga część art. 5 § 3 – czyli zwolnienie na czas postępowania – nie daje organom władzy sądowej wyboru między postawieniem oskarżonego przed sądem w rozsądnym czasie czy też przyznania mu tymczasowego zwolnienia na czas postępowania. To tymczasowe aresztowanie skarżącego nie może zostać przedłużone, jeśli przekroczy rozsądny czas (zob. Wemhoff, wyżej cytowane, § 5); nawet jeśli czas trwania wstępnego dochodzenia nie zasługuje na krytykę, to czas trwania aresztowania nie może przekroczyć rozsądnego czasu (zob. Stögmüller, wyżej cytowane, § 5). Do czasu wyroku, osoba ta musi być traktowana jako niewinna, a celem przepisu poddanego rozważaniom jest przede wszystkim wymóg dotyczący tymczasowego zwolnienia na czas postępowania w momencie, gdy dalsze tymczasowe aresztowanie przestaje być zasadne (zob. McKay, wyżej cytowane, § 41).

90.  Pytanie, czy okres tymczasowego aresztowania jest rozsądny nie może być oceniane abstrakcyjnie. To, czy jest to rozsądne dla oskarżonego, iż pozostaje on w areszcie tymczasowym, musi zostać ocenione na podstawie faktów każdej sprawy, zgodnie z jej szczególnym charakterem. Kontynuowanie tymczasowego aresztowania może być uzasadnione w danych sprawach tylko, jeśli występują faktyczne wskazania istotnego wymogu porządku publicznego, który niezależnie od domniemanej niewinności, przeważa nad zasadą ochrony wolności jednostki, określoną w art. 5 Konwencji (zob. m.in. Labita, wyżej cytowane, § 152, oraz Kudła przeciwko Polsce [WI], nr 30210/96, §§ 110, ETPCZ2000XI). Zwracając szczególną uwagę na ryzyko ucieczki, rozważania muszą dotyczyć osoby zainteresowanej, jego lub jej morale, majątku, powiązań z państwem, w którym jest oskarżona oraz kontaktów międzynarodowych (zob. Neumeister, wyżej cytowane, § 10).

91.  To na organach władzy sądowej spoczywa głównie zapewnienie, że w każdym przypadku tymczasowe aresztowanie osoby oskarżonej nie przekroczy rozsądnego czasu. Odpowiednio, w związku z zasadą domniemania niewinności, muszą oni zbadać wszystkie fakty przemawiające zarówno za, jak i przeciw istnieniu wyżej wymienionego wymogu interesu publicznego czy też uzasadnić odejście od reguły zawartej w art. 5 Konwencji i muszą określić to w swych decyzjach w przedmiocie wniosków o zwolnienie. W oparciu o powody podane w tych decyzjach oraz o dobrze udokumentowane fakty przedstawione przez skarżącego w jego skardze Trybunał jest wzywany do ustalenia, czy art. 5 § 3 został naruszony (zob. m.in. Kudła, wyżej cytowane, § 110, oraz Idalov, wyżej cytowane, § 141).

2.  Czy istnieje potrzeba rozwinięcia orzecznictwa Trybunału

(a)  Wstępny okres zatrzymania oraz problem dotyczący „pewnego okresu czasu”

92.  Jak wyżej wskazano (zob. par. 87), istnienie zasadnego podejrzenia jest warunkiem sine qua non dla uzasadnienia kontynuowania tymczasowego aresztowania, lecz nie jest wystarczające dla uzasadnienia przedłużenia tymczasowego aresztowania po upływie pewnego czasu. Nakaz ten był po raz pierwszy rozwinięty w sprawie Stögmüller (wyżej cytowana, § 4). Później został bardziej znany jako jedna z wyczerpujących „zasad Letellier’a”, potwierdzonych w wielu następnych wyrokach Wielkiej Izby (zob. szczególnie Labita, wyżej cytowane, § 153; Kudła, wyżej cytowane, § 111; McKay, wyżej cytowane, § 44; Bykov przeciwko Rosji [WI], nr 4378/02, § 64, 10 marca 2009 r.; a przede wszystkim Idalov, wyżej cytowane, § 140). Zasada ta wskazuje na rozróżnienie między pierwszą fazą, gdy istnienie zasadnego podejrzenia jest wystarczającym powodem dla tymczasowego zatrzymania, a fazą następującą po „pewnym czasie”, gdzie samo zasadne podejrzenie nie jest dłużej „właściwym i wystarczającym” powodem do aresztowania podejrzanego, jak jest to wymagane.

93.  Skoro skarżący nie stwierdził podczas postępowania przed Trybunałem, że nie było zasadnego podejrzenia, iż popełnił przestępstwo, Trybunał stwierdza, że badanie tej kwestii nie jest konieczne. Jednakże, z uwagi na słabość pozostałych powodów (innych niż zasadność podejrzenia), na których opierały się sądy krajowe, powstaje pytanie co do czasu – od kiedy pozostałe powody są wymagane? Odpowiedź na to pytanie będzie zależała od zrozumienia wyrażenia „pewien okres ”.

94.  Dotychczas Trybunał nie określił w swym orzecznictwie zakresu wyrażenia „pewien okres ”, nie określił też żadnych ogólnych kryteriów w związku z tym. W swej niedawnej sprawie Magee i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 26289/12, 29062/12 i29891/12, 12 maja 2015 r., Trybunał zauważył, że nie zostały ustalone ramy czasowe stosowane w „pewnym okresie ”. Trybunał stwierdził:

“ 88.  Utrzymanie zasadnego podejrzenia, iż osoba aresztowana popełniła przestępstwo jest warunkiem sine qua non do kontynuowania stosowania tymczasowego aresztowania zgodnie z prawem, lecz po pewnym czasie nie będzie wystarczające do uzasadnienia kontynuowania tymczasowego zatrzymania. Trybunał nie próbował przetłumaczyć tego konceptu na liczbę dni, miesięcy, lat czy też na inne okresy, zależne od wagi przestępstwa (Stögmüller przeciwko Austrii, nr 1602/62, § 4, 10 listopada 1969 r.).”

95.  Niemniej jednak okazuje się, że w licznych sprawach (zob. np. Ţurcan i Ţurcan przeciwko Mołdawii, nr 39835/05, § 54, 23 października 2007 r.; Patsuria przeciwko Gruzji, nr 30779/04, § 67, 6 listopada 2007 r.; Osmanović przeciwko Chorwacji, nr 67604/10, §§ 40-41, 6 listopada 2012 r.; and Zayidov przeciwko Azerbejdżanowi, nr 11948/08, § 62, 20 lutego 2014 r.) Trybunał stwierdził w swoich opiniach, że nawet po relatywnie krótkim okresie kilku dni, istnienie zasadnego podejrzenia nie może samo w sobie uzasadniać tymczasowego aresztowania i musi zostać wsparte dodatkowymi powodami.

96.  W świetle powyższego, Trybunał rozważa, iż użytecznym byłoby rozwinięcie jego orzecznictwa co do wymogu wobec organów władzy krajowej, aby uzasadniali oni kontynuację tymczasowego aresztowania dla celów drugiej części art. 5 § 3.

97.  Tytułem wstępu należy powtórzyć, jak już wspomniano w par. 85 powyżej, brany pod uwagę upływ czasu dla oceny zasadności tymczasowego aresztowania na podstawie drugiej części zaczyna się w momencie, gdy osoba zostaje pozbawiona wolności.

98.  Od tego samego momentu, osoba zainteresowana ma także prawo na podstawie pierwszej części ust. 3 – „każdy powinien zostać niezwłocznie postawiony przed sędzią lub innym urzędnikiem uprawnionym przez ustawę do wykonywania władzy sądowej” – wyposażonym w niezbędne gwarancje niezależności od władzy wykonawczej i stron. Przepis ten zawiera wymóg proceduralny wobec „sędzi[ego] lub inn[ego] urzędnik[a] uprawnion[ego] przez ustawę do wykonywania władzy sądowej” co do osobistego przesłuchania jednostki postawionej przed nim, a także istotny wymóg dotyczący tegoż urzędnika do rozpatrzenia okoliczności przemawiających za lub przeciw tymczasowemu aresztowaniu, na przykład czy istnieją powody uzasadniające tymczasowe aresztowanie oraz postanowienie o zwolnieniu, jeśli nie ma takich powodów (zob. Ireland przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 18 stycznia 1978 r., § 199, Seria A nr 25; Schiesser przeciwko Szwajcarii, 4 grudnia 1979 r., § 31, Seria A nr 34; oraz McKay, wyżej cytowane, § 35). Innymi słowy, art. 5 § 3 wymaga, aby urzędnik sądowy rozpatrzył istotę tymczasowego zatrzymania (zob. T.W. przeciwko Malcie [WI], nr 25644/94, § 41, 29 kwietnia 1999 r.; Aquilina przeciwko Malcie [WI], nr 25642/94, § 47, ETPCZ 1999III; oraz McKay, wyżej cytowane, § 35).

99.  Wstępna automatyczna ocena zatrzymania i tymczasowego aresztowania musi umożliwiać zbadanie kwestii pod kątem zgodności z prawem oraz tego, czy utrzymane jest zasadne podejrzenie, iż osoba podejrzana popełniła przestępstwo lub, innymi słowy, ocena, czy tymczasowe aresztowanie jest objęte dopuszczalnymi wyjątkami określonymi w art. 5 § 1 lit. c). W momencie, gdy tymczasowe aresztowanie jest uznane za niezgodne z wymienionymi wyżej dopuszczalnymi wyjątkami, urzędnik sądowy musi wydać decyzję postanawiającą zwolnienie (McKay, wyżej wymienione, § 40). Czy zaledwie utrzymanie podejrzenia wystarczy do wydania zgodnego z prawem przedłużenia tymczasowego aresztowania; Czy raczej jedynie utrzymanie podejrzenia wystarczającego do wydania zgodnego z prawem nakazu aresztowania jest objęte nie przez ust. 1 lit. c), lecz przez ust. 3: jest to głównie przedmiot ust. 3, który tworzy całość z ust. 1 lit. c), i wymaga tymczasowego zwolnienia w momencie, gdy aresztowanie przestaje być zasadne (zob. De Jong, Baljet i Van den Brink, wyżej cytowane, § 44, z dalszymi przypisami).

100.  Potrzeba dalszego opracowywania orzecznictwa zdaje się wynikać z faktu, iż upływ czasu, w którym utrzymanie zasadnego podejrzenia może być wystarczającą podstawą do kontynuacji tymczasowego zatrzymania na podstawie drugiej części, jest przedmiotem innego, znacznie mniej dokładnego czasowego wymogu – „upływu pewnego czasu” (opracowanego w orzecznictwie Trybunału) – aniżeli na podstawie pierwszej części – „niezwłocznie” (co przewidziano w tekście Konwencji) – i tylko po „upływie pewnego czasu” tymczasowe aresztowanie musi być uzasadnione innymi, dodatkowymi właściwymi i wystarczającymi powodami. Prawdą jest, że w niektórych przypadkach Trybunał podtrzymuje, iż „te dwie części przyznają dwa różne prawa i nie są one logicznie lub czasowo powiązane” (zob. przede wszystkim McKay, wyżej cytowane, § 31; oraz Medvedyev i inni przeciwk Francji [WI], nr 3394/03, § 119, ETPCZ 2010 – to ostatnie dotyczy tylko pierwszej części). Jednakże, należy odnotować, iż w każdym kontekście upływ czasu powinien zostać naliczany od chwili aresztowania oraz że organy władzy sądowej potwierdzające tymczasowe aresztowanie są zobligowane do określenia, czy istnieją powody do uzasadnienia aresztowania, a jeśli ich nie ma – do orzeczenia o zwolnieniu. Tym samym, w praktyce, często występowałaby sprawa, w której stosowanie gwarancji na podstawie drugiej części mogłoby w niektórych przypadkach nakładać się na stosowanie gwarancji z pierwszej części, zwłaszcza w sytuacjach, gdy organy władzy sądowej, które potwierdzają tymczasowe aresztowanie na podstawie pierwszej części jednocześnie wydają postanowienie o tymczasowym aresztowaniu na podstawie drugiej części. W takich sytuacjach, pierwsze pojawienie się skarżącego przed sądem stanowi „skrzyżowanie”, na którym spełniane są dwie gwarancje, a druga gwarancja następuje po pierwszej. A jednak, pytania o to, kiedy w całości stosowana jest druga gwarancja, w znaczeniu, że kolejny właściwy i wystarczający powód, uzupełniający zasadne podejrzenie jest wymagany, jest pozostawione w zależności od raczej ogólnego pojęcia „upływ pewnego czasu”.

101.  Trybunał odnotowuje dalej, że zgodnie z prawem krajowym znacznej większości z trzydziestu jeden Wysokich Umawiających się Stron Konwencji objętych analizą porównawczą prawa odnośnie do par. 54 powyżej, właściwe organy władzy sądowej są zobowiązane do podania „właściwego i wystarczającego” powodu do kontynuowania tymczasowego aresztowania – jeśli nie natychmiastowo, to kilka dni po aresztowaniu, a mianowicie w momencie, gdy sędzia bada po raz pierwszy konieczność umieszczenia podejrzanego w areszcie tymczasowym. Takie podejście, jeśli jest przeniesione do art. 5 § 3, może nie tylko uprościć i wnieść większą jasność i skrupulatność do orzecznictwa Konwencji, lecz także wzmocnić ochronę przeciwko aresztowaniu przekraczającemu rozsądny czas.

102.  W świetle powyższych rozważań Trybunał ustala istotne argumenty dla „synchronizacji” drugiej części gwarancji z pierwszą. Oznacza to, że wymóg wobec urzędnika sądowego dotyczący podania właściwego i wystarczającego powodu dla tymczasowego aresztowania – oprócz utrzymania zasadnego podejrzenia – jest stosowany w pierwszej decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, czyli „niezwłocznie” po zatrzymaniu.

(b)  Problemy dotyczące aresztu domowego

(i)  Czy areszt domowy jest pozbawieniem wolności oraz czy skarżący zrzekł się prawa do wolności

103.  Trybunał, tak jak w wielu innych dziedzinach, nalega w swym orzecznictwie na autonomiczną interpretację pojęcia pozbawienie wolności. Systematyczne czytanie Konwencji pokazuje, iż jedynie ograniczenia dotyczące pozbawienia swobody przemieszczania się nie są przewidziane w art. 5, lecz są objęte art. 2 § 1 Protokołu nr 2. Jednakże rozróżnienie między ograniczeniem swobody ruchu a pozbawieniem wolności jest zaledwie w stopniu czy też intensywności, a nie w charakterze czy w istocie. Aby określić, czy ktoś został „pozbawiony swej wolności” w rozumieniu art. 5, punktem startowym musi być konkretna sytuacja, a pod uwagę należy wziąć cały szereg kryteriów, takich jak rodzaj, długość, efekt i sposób implementacji danego środka (zob. Guzzardi przeciwko Włochom, 6 listopada 1980 r., §§ 92-93, Seria A nr 39).

104.  Zgodnie z orzecznictwem Trybunału (zob. m.in. Mancini przeciwko Włochom, nr 44955/98, §17, ETPCZ 2001IX; Lavents przeciwko Łotwie, nr 58442/00, §§ 64-66, 28 listopada 2002 r.; Nikolova przeciwko Bułgarii (nr 2), nr 40896/98, § 60, 30 września 2004 r.; Ninescu przeciwko Republice Mołdawii, nr 47306/07, § 53, 15 lipca 2014 r.; oraz Delijorgji przeciwko Albanii, nr 6858/11, § 75, 28 kwietnia 2015 r.), areszt domowy, z uwagi na stopień i intensywność, rozpatrywany jest jako pozbawienie wolności w rozumieniu art. 5 Konwencji.

105.  Trybunał nie widzi powodów, aby odchodzić od swego orzecznictwa. Mając na względzie metody aresztu domowego skarżącego, opisane w par. 30 i 36-40 powyżej, stwierdza, iż skazanie skarżącego na areszt domowy między 26 a 29 czerwca 2007 r. oraz między 20 lipca a 12 marca 2008 r., na przykład na okres siedmiu i pół miesięcy, stanowiło pozbawienie wolności w rozumieniu art. 5 Konwencji. W związku z tym należy odnotować, że w niniejszej sprawie areszt domowy jest rozpatrywany także jako pozbawienie wolności na podstawie właściwego prawa krajowego oraz tego, iż Rząd przyznał, że areszt domowy skarżącego stanowi pozbawienie wolności (zob. par. 43, 44 i 83 powyżej).

106.  Kolejną kwestią podniesioną przez Rząd (która została dołączona do istoty sprawy, zob. par. 71 powyżej) był fakt, iż skarżący sam poprosił o umieszczenie go w areszcie domowym i nie zakwestionował decyzji sądu postanawiającej wdrożenie tego środka. Podnosi to ważne pytanie, a mianowicie – czy skarżący zrzekł się swego prawa do wolności.

107.  W sprawie Storck przeciwko Niemcom (nr 61603/00, § 75, ETPCZ 2005V) Trybunał podtrzymał, iż prawo do wolności jest zbyt ważne – w „demokratycznym społeczeństwie” w rozumieniu Konwencji – dla osoby, aby stracić przywilej ochrony Konwencji wobec jedynego powodu, iż sam powierzył się, aby zostać umieszczonym w areszcie. Aresztowanie może naruszyć art. 5, nawet jeśli osoba zainteresowana może się na nie zgodzić (zob. De Wilde, Ooms i Versyp przeciwko Belgii, 18 czerwca 1971 r., § 65, Seria A nr. 12).

108.  Według oceny Rządu, z której wynika, iż skarżący był tym, który prosił o umieszczenie go w areszcie domowym (zob. par. 82 powyżej), Trybunał odnotowuje, iż w niniejszej sprawie pojawił się wyraźny element przymusu wnioskowania o ten rodzaj środka zaradczego. W szczególności, wynika to wyraźnie z faktów sprawy, iż pomysłem stojącym za ubieganiem się o umieszczenie w areszcie domowym było uniknięcie kontynuacji jego zatrzymania w areszcie po tym, jak sąd wielokrotnie odrzucił jego żądania habeas corpus. Wynika również z tego, iż jego stan zdrowia pogorszył się znacznie podczas gdy przebywania w areszcie oraz że był gotowy na pewne wyrzeczenia, aby tylko położyć temu kres (zob. par. 14, 24 i 29 powyżej). Jest to zrozumiałe zachowanie osoby, która w przeszłości przeszła atak serca oraz udar mózgu i która widzi pogarszający się stan swego zdrowia. W opinii Trybunału, skarżący działał wyraźnie pod przymusem, gdy został umieszczony w areszcie domowym. W takich okolicznościach nie można racjonalnie oczekiwać, iż skarżący podważy decyzję sądu o umieszczeniu go w areszcie domowym.

109. W świetle powyższego Trybunał nie może zaakceptować, iż stanowisko skarżącego wobec jego aresztu domowego i niepodważenie tego środka jest równoznaczne ze zrzeczeniem się jego prawa do wolności.

110.  Powyższa sytuacja, nawet oceniając, iż skarżący może być rozpatrywany jako osoba, która zgodziła się zostać umieszczona w areszcie domowym, nie może być uznana za równoznaczną ze zwolnieniem z aresztu, jak utrzymywał Rząd. Także nie może, jak zdawał się sugerować Rząd, być rozpatrywana jako forma zadośćuczynienia, odpowiadająca wymogowi na podstawie art. 5 § 5, co do zapewnienia prawa do zadośćuczynienia. Sprzeciw Rządu dotyczący braku statusu ofiary skarżącego musi zatem zostać odrzucony.

(ii)  Przyczyny nakazania aresztu domowego

111.  Rząd stwierdził, że wymagane były mniejsze przyczyny, aby uzasadnić areszt domowy, niż w przypadku aresztowania w zwykłym areszcie śledczym, gdyż ten ostatni jest bardziej surowy.

112.  Prawdą jest, że w większości spraw areszt domowy implikuje mniejsze ograniczenia i mniejszy stopień cierpienia lub niewygodę dla zatrzymanego niż zwykły areszt. Jest tak, ponieważ aresztowanie w więzieniu wymaga od jednostki przystosowania się do nowego i często nieprzyjaznego środowiska, dzieląc zajęcia i zasoby z innymi więźniami, obserwując dyscyplinę i będąc poddanym kontrolom różnego stopnia przeprowadzanym przez organy władzy dwadzieścia cztery godziny dziennie. Przykładowo, więźniowie nie mogą sami zdecydować, kiedy chcą iść spać, kiedy chcą zjeść, kiedy chcą zaspokoić potrzebę higieny osobistej, kiedy chcą poćwiczyć na dworze czy też wykonać inne czynności. Dlatego też, stając przed obliczem wyboru między zatrzymaniem w zwykłym areszcie a areszcie domowym, jak w niniejszej sprawie, większość osób wolałaby wybrać tą drugą opcję.

113.  Jednakże Trybunał odnotowuje, iż w zasadach Letellier’a nie zostało zrobione żadne rozróżnienie między rodzajami aresztowania (zob. par. 92 powyżej). Dalej powtarza też, że w sprawie Lavents (wyżej cytowana), gdzie Trybunał został wezwany, aby zbadać właściwość i wystarczalność powodów pozbawienia skarżącego wolności do momentu procesu, państwo pozwane bezskutecznie utrzymywało, iż powinny być stosowane inne kryteria w ocenie powodów dla zaskarżonego ograniczenia wolności, jako że skarżący nie był zatrzymany tylko w więzieniu, lecz także w areszcie domowym i szpitalu. Trybunał odrzucił ten argument twierdząc, że art. 5 nie reguluje warunków aresztowania, odnosząc się do podejścia zastosowanego wcześniej w sprawie Mancini (wyżej cytowane) oraz do innych spraw tamże przywoływanych. Następnie, Trybunał określił, że pojęcia „stopień” i „intensywność: w orzecznictwie, jako kryteria stosowalności art. 5, odnoszą się tylko do stopnia ograniczenia wolności swobody, a nie różnic w komforcie czy też w wewnętrznym reżimie w różnych miejscach aresztowania. Tym samym Trybunał kontynuuje stosowanie tych samych kryteriów wobec całego okresu pozbawienia wolności, bez względu na miejsce, w którym skarżący pozostawał w areszcie.

114.  Trybunał stwierdza, że nie ma powodów, aby w niniejszej sprawie przyjąć inne podejście. W jego opinii, w praktyce byłoby ciężko wykonalne, aby oceniać uzasadnienia wobec tymczasowego aresztowania zgodnie z kryteriami zależnymi od warunków aresztu oraz poziomu (dys)komfortu doświadczanego przez aresztowanego. Przeciwnie, takie uzasadnienia powinny być oceniane zgodnie z kryteriami, które są praktyczne i efektywne w uzyskiwaniu odpowiedniego poziomu ochrony wynikającej z art. 5, bez podejmowania ryzyka zmniejszenia tej ochrony. W skrócie, Trybunał uznaje za właściwe zastosowanie takiego samego podejścia jak sprawie Lavents dla zbadania niniejszej sprawy.

3.  Czy w niniejszej sprawie istniały właściwe i wystarczające powody

115.  Co się tyczy uzasadnienia wobec tymczasowego aresztowania skarżącego w niniejszej sprawie, Trybunał zauważa, że sąd krajowy, który w dniu 5 maja 2007 r. wydał wstępny nakaz tymczasowego aresztowania skarżącego, polegał jedynie na ryzyku zmowy skarżącego z jego synami oraz na wadze zarzucanego mu przestępstwa. Podczas gdy ostatni powód jest zazwyczaj przywoływany w kontekście ryzyka ucieczki, sąd krajowy rozpatrzył ryzyko ucieczki wraz z ryzykiem wpływania na świadków, a ryzyko manipulacji nie zostało uzasadnione przez prokuratora dowodami i pozostało nieprawdopodobne.

116.  Skarżący odwoływał się i utrzymywał m.in., że ryzyko zmowy nie było przywołane przez prokuratora oraz że miał dużo czasu, aby zmawiać się ze swymi synami, jeśli miałby taki zamiar. Jednakże jego odwołanie zostało odrzucone przez Sąd Apelacyjny bez żadnej odpowiedzi co do jego sprzeciwu.

117.  W związku z tym Trybunał odnotowuje, że, jak wskazał skarżący, prokurator nie powołał się na taki powód, jak niebezpieczeństwo zmowy z synami. Co więcej, jak wynika wyraźnie z faktów sprawy, dochodzenie przeciwko skarżącemu i jego synom zostało rozpoczęte w lipcu 2006 r., czyli dziesięć miesięcy przed aresztowaniem skarżącego i rzeczywiście, miał wtedy wystarczająco dużo czasu, aby móc zmówić się ze swymi synami, jeśli miał taki zamiar (zob. par. 9-12 powyżej). W takich okolicznościach Trybunał nie widzi sensu jakiejkolwiek dyskusji. Ponadto odnotowuje, że Sąd Apelacyjny nie dał odpowiedzi na ten zarzut podniesione przez skarżącego. Nie ma wskazania w orzeczeniu, iż sądy wzięły pod uwagę tak ważny czynnik, jak zachowanie skarżącego pomiędzy początkiem dochodzenia w lipcu 2006 r. a momentem postanowienia po raz pierwszy o jego tymczasowym aresztowaniu.

118. Podczas przedłużania tymczasowego aresztowania skarżącego po raz pierwszy i drugi, odpowiednio w dniu 16 maja i 5 czerwca 2007 r., sądy nie opierały się dłużej na ryzyku zmowy, co było, w samej istocie, jedynym dodatkowym powodem, na którym opierały się sądy w nakazie tymczasowego aresztowania skarżącego za pierwszym razem. Tym razem sądy przywołały inne powody, a mianowicie niebezpieczeństwo ucieczki oraz ryzyko wpływania na świadków i manipulacji dowodami (zob. par. 20 i 25 powyżej). W tym względzie Trybunał odnotowuje, iż są to te same powody jak te, które przywołał prokurator we wstępnym wniosku o umieszczenie skarżącego w areszcie tymczasowym i które zarówno sąd pierwszej instancji, jak i Sąd Apelacyjny, odrzucił, jako że były nieuzasadnione i nieprawdopodobne (zob. par. 15 i 17 powyżej). Nie ma wyjaśnienia decyzji sądu o przedłużeniu aresztu skarżącego, dlaczego później powody te stały się właściwe i wystarczające (zob. np., Koutalidis przeciwko Grecji, nr 18785/13, § 51, 27 listopada 2014 r.), na przykład czy cokolwiek w zachowaniu skarżącego mogłoby wywołać tę zmianę. Tak jak w przypadku wstępnego aresztowania, sąd nie zrobił oceny charakteru skarżącego, jego moralności, majątku i związku z krajem, a także jego zachowania podczas pierwszych dziesięciu miesięcy dochodzenia karnego.

119. Badając wniosek prokuratora o trzecie przedłużenie, wydany w dniu 26 czerwca 2007 r., sąd pierwszej instancji odrzucił argumenty prokuratora przemawiające za zatrzymaniem i stwierdził, iż nie ma żadnych podstaw przemawiających za kontynuowaniem jego aresztu. Niemniej jednak sąd nakazał kontynuację aresztu skarżącego w areszcie domowym (zob. par. 30 powyżej).

120.  Po trzech dniach aresztu domowego, Sąd Apelacyjny podważył to aresztowanie nakazane w dniu 29 czerwca 2007 r., stwierdzając raz jeszcze, iż skarżący, przebywając w areszcie domowym, może uciec, wpływać na świadków, manipulować dowodami oraz zmawiać się ze swymi synami. Tym samym nakazał kontynuowanie tymczasowego aresztowania w zwykłej placówce. Sąd nie wyjaśnił powodów, dlaczego nie zgadza się z sądem pierwszej instancji co do braku powodów dla aresztowania. Nie wyjaśnił też podstaw swoich obaw dotyczących ucieczki skarżącego, wpływania na świadków oraz manipulowania dowodami (zob. par. 32 powyżej).

121.  Badając czwarty wniosek prokuratora o przedłużenie, Sąd Apelacyjny odrzucił wszystkie argumenty przywołane przez prokuratora i uznał, iż nie ma przyczyn, aby wierzyć, że skarżący ucieknie lub będzie utrudniał dochodzenie. Niemniej jednak, pomimo braku takich powodów, nakazał areszt domowy, który został przedłużony do marca 2008 r. (zob. par. 36 powyżej). Decyzja nakazująca i przedłużająca areszt domowy nie była oparta na żadnych powodach, innych niż waga zarzuconego przestępstwa skarżącemu (zob. par. 37 i 38 powyżej).

122.  Co do wspomnianych wyżej problemów, Trybunał stwierdza, iż powody dotyczące nakazu i przedłużenia tymczasowego aresztowania, podniesione przez sądy krajowe, były stereotypowe i abstrakcyjne. W swoich decyzjach powoływali y podstawy aresztowania bez jakiejkolwiek próby wskazania konkretnych okoliczności ze sprawy skarżącego . Co więcej, nie można powiedzieć, iż sądy krajowe działały konsekwentnie. W szczególności, w niektórych przypadkach odrzucali jako nieuzasadnione i nieprawdopodobne zarzuty prokuratora dotyczące niebezpieczeństwa ucieczki skarżącego, wpływu na świadków oraz manipulacji dowodami. W innych przypadkach akceptowali te same powody bez podania widocznej zmiany okoliczności oraz bez wyjaśnienia. Trybunał uznaje, że tam, gdzie przedmiotem sprawy jest tak ważna kwestia, jak prawo do wolności, na organach władzy krajowej ciąży obowiązek przekonującego przedstawienia, iż aresztowanie jest niezbędne. Z pewnością nie stało się tak w niniejszej sprawie.

123.  W świetle powyższego, Trybunał uznaje, iż nie było właściwych i wystarczających powodów, aby nakazać tymczasowe aresztowanie skarżącego oraz przedłużyć je. Wynika z tego, iż w niniejszej sprawie zaszło naruszenie art. 5 § 3 Konwencji.

III.  STOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI

124.  Artykuł 41 Konwencji przewiduje:

“ Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie.”

A.  Szkoda

125.  Skarżący wnosi o kwotę 50 000 EUR w związku z poniesioną krzywdą. Stwierdza, że żył w znacznym stresie oraz że jego reputacja znacznie ucierpiała w wyniku jego nieuzasadnionego aresztowania. Utrzymywał również, iż aresztowanie mocno wpłynęło na jego zdrowie.

126.  Rząd nie przedstawił żadnego komentarza w związku z poniesioną krzywdą stwierdzoną przez skarżącego.

127.  Trybunał stwierdza, że skarżący, w wyniku naruszenia jego prawa na podstawie art. Konwencji musiał przeżyć duży stres i czuć rozdrażnienie. Na tej podstawie przyznaje skarżącemu 3 000 EUR.

B.  Koszty i wydatki

128.  Skarżący zażądał także kwoty 4 837 EUR za koszty i wydatki poniesione przed Trybunałem. W kwotę tę wliczone jest wynagrodzenie prawników, zarówno przed Izbą, jak i przed Wielką Izbą, koszty podróży na przesłuchania przed Wielką Izbą, a także niektóre opłaty pocztowe.

129.  Rząd nie pozostawił żadnego komentarza w związku z kosztami poniesionymi przez skarżącego.

130.  Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, skarżący jest utytułowany do zwrotu kosztów i wydatków tylko wtedy, gdy wykaże, iż były one rzeczywiste i konieczne do poniesienia, a także racjonalne. W niniejszej sprawie, mając na uwadze posiadane dokumenty oraz powyższe warunki, Trybunał uznaje za zasadne przyznanie całej kwoty zażądanej jako koszty i wydatki na postępowanie.

C.  Odsetki za zwłokę

131.  Trybunał uznaje za stosowne, aby wysokość odsetek została oparta na stopie kredytu marginalnego Europejskiego Banku Centralnego, do której należy dodać trzy punkty procentowe.

Z TYCH PRZCZYN, TRYBUNAŁ

1.  Odrzuca, piętnastoma głosami do dwóch, wstępne zarzuty Rządu dotyczące niewykorzystania krajowych środków odwoławczych;

2.  Dołącza do istoty sprawy, jednogłośnie, wstępne zarzuty Rządu dotyczące statusu ofiary i odrzuca je;

3.  Orzeka, jednogłośnie, iż zaszło naruszenie art. 5 § 3 Konwencji;

4.  Orzeka, jednogłośnie,

(a)  że pozwane Państwo winno wypłacić skarżącemu w ciągu trzech miesięcy od dnia, w którym wyrok stanie się ostateczny zgodnie z artykułem 44 § 2 Konwencji następujące kwoty, które będą przeliczone na walutę Państwa pozwanego po kursie z dnia zapłaty:

(i)  EUR 3 000 (trzy tysiące euro), powiększone o podatek, który może być pobrany, z tytułu szkody moralnej;

(ii)  EUR 4 837 (cztery tysiące osiemset trzydzieści siedem euro), powiększone o podatek, który może być pobrany, z tytułu zwrotu kosztów i wydatków;

(b)  że od upływu wyżej wspomnianego terminu do momentu zapłaty będą płacone zwykłe odsetki według stopy procentowej równej marginalnej stopie Europejskiego Banku Centralnego stosowanej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe;

5.  Oddala, jednogłośnie, pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego zadośćuczynienia.

Sporządzono w języku angielskim i francuskim i obwieszczono pisemnie 5 lipca 2016 r., zgodnie z art. 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Søren PrebensenGuido Raimondi
              Zastępca KanclerzaPrzewodniczący

Zgodnie z art. 45 § 2 Konwencji oraz Regułą 74 § 2 Regulaminu Trybunału do wyroku dołączone są odrębne opinie:

(a)  wspólna zgodna opinia odrębna sędziów Nuβberger’a i Mahoney’a;

(b)  zgodna opinia odrębna sędziego Spano, do której przyłączył się także sędzia Dedov;

(c)  wspólna częściowo rozbieżna opinia odrębna sędziego Sajó i Wojtyczka.

G.R.A.
S.C.P.

WSPÓLNA ZGODNA OPINIA ODRĘBNA
SĘDZIÓW NUSSBERGERA I MAHONEY’A

Zgadzamy się z konkluzją sędziów Sajó i Wojtyczka zawartą w ich wspólnym zdaniu częściowo odrębnym mówiącą, że pozwany Rząd miał możliwość wniesienia sprzeciwu w związku z niewyczerpaniem krajowych środków odwoławczych, jako że gdy powyższa skarga została mu zakomunikowana w styczniu 2000 r., fakt przetrzymywania skarżącego w areszcie po dn. 29 czerwca 2007 r. nie został zawarty w streszczeniu okoliczności faktycznych sprawy przygotowanych przez Kancelarię, pozwany Rząd nie został również wezwany, aby skomentować powyższy okres (patrz paragraf 65 niniejszego wyroku). Rządy powinny móc polegać na jasnych wskazówkach Trybunału odnośnie podnoszonych przez nie kwestii związanych z Konwencją, bez obaw o niedopuszczenie do wniesienia sprzeciwu, czy i kiedy dalsze kwestie związane z Konwencją, bez względu na wskazówki Trybunału, zostaną przedstawione w niniejszej sprawie.

Jednocześnie, w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy, nie można było spodziewać się, że skarżący zaskarży postanowienie sądu o zastosowaniu aresztu domowego w miejsce bardziej surowego środka w postaci tymczasowego aresztowania, z uwagi na to, że mógłby w ten sposób pogorszyć swoją sytuację. Zgadzamy się z opinią większości, że w związku z tym znajdował się on „pod wyraźną presją” (patrz paragraf 108 niniejszego wyroku). W rezultacie, naszym zdaniem, pomimo iż pozwany Rząd nie powinien, zgodnie z zasadą rzetelności postępowania, zostać powstrzymany od wniesienia zarzutu niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, to powyższy zarzut nie ma źródła w okolicznościach sprawy Skarżącego i należy go odrzucić. W ten sposób dochodzimy do tego samego efektu końcowego, co większość, choć innymi ścieżkami.

ZGODNA OPINIA ODRĘBNA SĘDZIEGO SPANO,
DO KTÓREJ PRZYŁĄCZYŁ SIĘ SĘDZIA DEDOV

I.

  1.  Dzisiejszy wyrok Wielkiej Izby dostarcza oczekiwane wyjaśnienie orzecznictwa na podstawie art. 5 § 3 Konwencji dotyczącego warunku mówiącego, że muszą zaistnieć istotne i wystarczające podstawy do pozbawienia wolności, aby było ono zgodne z prawem. Całkowicie zgadzam się z niniejszym wyrokiem.

  2.  Jednakże uważam, że należy podkreślić kwestię poruszaną w paragrafach 106-110 niniejszego wyroku, przywołanych przez argument Rządu związany z aresztem domowym skarżącego. Rząd opiera się na fakcie, że to sam skarżący zwrócił się o umieszczenie go w areszcie domowym i nie odwoływał się od decyzji sądu o zastosowaniu powyższego środka. Następnie Trybunał stwierdza, że powyższy argument „podnosi istotną kwestię, mianowicie, czy skarżący zrzekł się prawa do wolności” i w paragrafie 109 stwierdza, że, na podstawie istniejących faktów, nie jest gotowy by przyjąć, że zgoda skarżącego na areszt domowy oraz nieodwołanie się od decyzji o jego zastosowaniu oznaczały jego rezygnację z praw wynikających z art. 5 Konwencji.

  3.  Pomimo, że argumentacja w tej kwestii nie jest wystarczająco jasna, wydaje się sugerować, że Trybunał skłania się ku założeniu, iż aresztowani w rozumieniu art. 5 § 1 Konwencji co do zasady mogą swoimi czynami zrzec się prawa do wolności. Z niżej wymienionych przyczyn, powyższe założenie nie opiera się na solidnych podstawach doktrynalnych lub prawnych, ani nie ma żadnej podstawy w istniejącym orzecznictwie Trybunału. Innymi słowy, natura i istota podstawowego prawa do wolności nie mogą być, moim zdaniem, poddawane ograniczeniom z uwagi na fakt, że osoba pozbawiona wolności mogła zrzec się praw określonych w art. 5.
 

II.

  4.  Na początek, pewne uwagi merytoryczne. By rozważyć kwestię, czy dana osoba może zrzec się prawa do wolności, należy wykluczyć sytuacje, w których rzeczona osoba nie jest, de facto, aresztowana w rozumieniu art. 5 § 1. Osoba bezdomna lub włóczęga, która udaje się do komisariatu policji i prosi o nocleg, w przypadku gdy, spełniając jego życzenie, umieszcza się go w celi, nie zostaje pozbawiony prawa do wolności, jeśli może w dowolnym momencie ją opuścić. Tak więc z pozbawieniem wolności z definicji mamy do czynienia, gdy kara, np. areszt lub areszt domowy, zostaje zasądzona przez władze publiczne danej osobie wbrew jej woli, tym samym ograniczając jego lub jej osobistą autonomię oraz integralność fizyczną. Tylko w sytuacjach, gdy pojawia się kwestia jego lub jej potencjalnej zgody oraz, co za tym idzie, jeśli i w jakim stopniu zgoda na bycie aresztowanym wpływa na ochronę przyznaną na podstawie art. 5 Konwencji.

  5.  Precyzując, wyobraźmy sobie sytuację, w której osoba podejrzana o przestępstwo zostaje poinformowana przez prokuratora, iż uważa on, że wszelkie przewidziane przepisami warunki niezbędne do tymczasowego aresztowania zostały spełnione. Jednak, by nie tracić czasu, prokurator zadaje podejrzanemu pytanie, czy ten zgadza się na aresztowanie na czas trzydziestu dni, nie czekając na potwierdzenie sądu, czego wymaga prawo krajowe. Podejrzany zgadza się i od tego momentu jest umieszczony w areszcie.

  6.  Czy zgoda podejrzanego na narzucenie mu środka tymczasowego, jakim jest areszt, ma jakikolwiek wpływ na jego prawo do wolności? Innymi słowy, czy fakt, że podejrzany w sposób wyraźny i świadomy zgodził się na jego aresztowanie, ogranicza ochronę jego praw określonych w art. 5 Konwencji, mianowicie prawa mówiącego, że aresztowanie musi być zgodne z ust. 1 i może być dozwolone wyłącznie zgodnie z jednym z podpunktów powyższego ustępu? Czy może znaczy to, że Państwo nie ma już obowiązku bezzwłocznie postawić podejrzanego przed sądem zgodnie z art. 5 § 3 lub zapewnić aresztowanemu proceduralne środki zapewniające sądową kontrolę zatrzymania zgodnie z art. 5 § 4, by zbadać, czy ma ono wciąż istotne i wystarczające podstawy?
 7.  Moim zdaniem, odpowiedź na to pytanie jest negatywna. W swojej naturze i istocie prawo do wolności określone w Konwencji nie podlega żadnej analizie w kontekście „zrzeczenia się”, zgodnie z prawem przyjętym przez Trybunał w art. 6 Konwencji. Jest to również, co nie jest zaskoczeniem, konsekwentne stanowisko Trybunału aż do dziś. W swoim utrwalonym orzecznictwie Trybunał określa prawo do wolności jako zbyt ważne w „demokratycznym społeczeństwie”, w rozumieniu Konwencji, by dana osoba mogła zostać pozbawiona korzyści wynikających z ochrony udzielonej na mocy Konwencji wyłącznie dlatego, że wyraziła zgodę na areszt. Aresztowanie może naruszać art. 5, nawet jeśli osoba zainteresowana wyraziła na nie zgodę (patrz sprawa Venskutė przeciwko Litwie, nr 10645/08, § 72, 11 grudnia 2012 r., z dalszymi odniesieniami, oraz Storck przeciwko Niemcom, nr 61603/00, § 75, ETPC 2005-V). Również, w związku z funkcją nadzorczą jaką w tej kwestii pełni Trybunał, już w sprawie Włóczęgostwo w Belgii z 1971 r. Trybunał stwierdził (De Wilde, Ooms i Versyp przeciwko Belgii, 18 czerwca 1971 r., § 65, seria A, nr 12), że “gdy dana kwestia dotyczy porządku publicznego wewnątrz Rady Europy, prowadzona przez organy Konwencji szczegółowa kontrola wszelkich środków mogących naruszyć prawa i wolności przez nią gwarantowane jest niezbędna w każdym przypadku”.

8.  Podsumowując, jestem zdania, że Wielka Izba popełniła błąd w powyższej sprawie, opierając się na założeniu, że zrzeczenie się prawa do wolności jest, co do zasady, możliwe zgodnie z art. 5 Konwencji. Argument Rządu odnośnie do zgody skarżącego na areszt domowy zasadniczo należałoby rozpatrzyć jako argument o niewyczerpaniu krajowych środków zgodnie z art. 35 § 1 Konwencji. Uwzględniając elastyczną koncepcję wyczerpania krajowych środków odwoławczych w orzecznictwie Trybunału, powyższy argument należało więc odrzucić, ponieważ Trybunał przyjął, iż, w świetle szczególnych okoliczności sprawy skarżący nie był zobligowany do wniesienia odwołania od decyzji sądu o zastosowaniu środka.

WSPÓLNA CZĘŚCIOWO ROZBIEŻNA OPINIA ODRĘBNA SĘDZIEGO SAJÓ I WOJTYCZKA

  1.  Z całym szacunkiem, nie zgadzamy się z większością odnośnie kwestii czy sprzeciw Rządu wobec niewyczerpania krajowych środków odwoławczych powinien zostać oddalony.

I

  2.  Niniejsza sprawa podnosi istotną kwestię sprawiedliwości proceduralnej. Skuteczna ochrona praw zagwarantowanych w Konwencji wymaga nie tylko szacunku dla praw proceduralnych stron związanych z postępowaniem przez Trybunałem, ale także wzajemnego zaufania między Trybunałem a stronami. W związku z tym, jeśli Trybunał daje stronom wskazówki, te ostatnie powinny mieć pewność, że jeśli zastosują się do nich w dobrej wierze, unikną pułapki prawnej oraz jej skutków w postaci uszczerbku na swoich usankcjonowanych prawnie proceduralnych korzyściach.

  3.  W niniejszej sprawie, Trybunał, na etapie przekazania sprawy, dokonał ustaleń faktycznych, opisując rozwój wydarzeń do dnia decyzji Sądu Apelacyjnego w Kiszyniowie z 29 czerwca 2007 roku. Trybunał poinformował również strony o skargach Skarżącego w następujący sposób:

  „Zgodnie z art. 5 §§ 1 i 4 Konwencji Skarżący zarzuca, że decyzjami sądów               zastosowano wobec niego tymczasowe aresztowanie, które następnie wydłużono bez               istotnych i wystarczających przyczyn”.

  Poniższe wskazówki zostały załączone w piśmie Kanclerza z dnia 18 stycznia 2010 r.:

 „Jeśli rzeczony Rząd zdecyduje się wnieść uwagi, powinien odnieść się               wyłącznie do skarg dotyczących powodów tymczasowego aresztowania (art. 5 § 3               Konwencji) określonych w dokumencie załączonym do niniejszego pisma”.

  Jak wspomniano powyżej, załączony dokument przedstawiał tylko fakty zaistniałe przed dniem 29 czerwca 2007 r. W ustaleniach faktycznych nie zawarto kwestii aresztu domowego. Nigdy w sposób wyraźny nie poproszono Rządu o skomentowanie powyższego aspektu niniejszej sprawy.

  4.  W swoim piśmie z dn. 16 czerwca 2011 r., Mołdawski Rząd szczegółowo opisuje rozwój wydarzeń, które miały miejsce po dniu 29 czerwca 2007 r. Oświadcza również, że nie odniesie się do wyżej wymienionych wydarzeń, „mając na uwadze skargi Skarżącego oraz terminy powiadomienia [ustalone] przez Trybunał”. W związku z tym, w swoich wnioskach Rząd nie odniósł się do kwestii, czy Skarżący wyczerpał krajowe środki odwoławcze w sprawie aresztu domowego.
 Prawdą jest, że w sprawie dotyczącej sytuacji, która wciąż ma miejsce, pozwany Rząd powinien zająć stanowisko w sprawie wszystkich istotnych wydarzeń, które miały miejsce po przekazaniu sprawy oraz które składają się na rzeczoną sytuację. Jednakże, ocena tego, czy tymczasowe aresztowanie, a następnie areszt domowy są elementami sytuacji, która wciąż ma miejsce, nie jest w żadnym wypadku oczywista. To jest sedno przedmiotowej sprawy.
 W niniejszej sprawie, Skarżący został zwolniony z tymczasowego aresztu i objęty aresztem domowym decyzją z 20 lipca 2007 r. Nie podlega wątpliwości, że areszt domowy stanowi pozbawienie wolności zgodnie z art. 5. Jednocześnie, warunki aresztu domowego zasadniczo różnią się od tymczasowego aresztowania. W związku z tym pytanie, czy areszt domowy składa się na sytuację, która wciąż ma miejsce, a która rozpoczęła się w momencie zastosowania tymczasowego aresztowania w celu dokonania oceny wyczerpania krajowych środków odwoławczych, jest kwestią, co do której dwóch rozsądnych prawników może się poróżnić. Nie ma powodów, by wątpić, że Rząd, w odpowiedzi na przekazanie sprawy przez Trybunał, ściśle i w dobrej wierze trzymał się wskazówek Trybunału. W tym kontekście, nie można go winić za niewniesienie sprzeciwu dotyczącego niewyczerpania krajowych środków odwoławczych w związku z aresztem domowym, zanim wydany został wyrok Izby w niniejszej sprawie. Zważywszy na treść instrukcji skierowanych do Rządu na etapie przekazania sprawy, Trybunał nie miał możliwości użycia argumentu dotyczącego opieszałości.

  5.  Pomimo tego, większość zdecydowała o odrzuceniu zarzutu Rządu dotyczącego niewyczerpania jako spóźnionego. Na etapie postępowania przed Wielką Izbą, niesprawiedliwym byłoby winić Rząd- który usiłował jedynie przestrzegać otrzymanych wskazówek - za to, że wcześniej nie poruszył kwestii wyczerpania krajowych środków odwoławczych. Naszym zdaniem, odrzucenie sprzeciwu Rządu dotyczącego niewyczerpania krajowych środków odwoławczych jest naruszeniem zasady sprawiedliwości proceduralnej.

II

  6.  Całkowicie zgadzamy się z opinią większości, że stosunek skarżącego wobec aresztu domowego oraz niepodważenie przez niego powyższej kary nie przyczyniło się do zrzeczenia się przez niego prawa do wolności (patrz paragraf 109 niniejszego wyroku). Niemniej jednak, nie jesteśmy przekonani, że nie można było, logicznie rzecz biorąc, spodziewać się, iż Skarżący podważy decyzje sądu o zastosowaniu wobec niego aresztu domowego (patrz paragraf 108). Powyższe twierdzenie, podzielane przez większość wydaje się opierać na założeniu wad strukturalnych mołdawskiego systemu prawnego oraz prześladowania Skarżącego przez kompetentne władze. Nic jednak nie wskazuje na to, że podważanie decyzji o zastosowanym wobec niego aresztu domowego narażałoby Skarżącego na ryzyko ponownego tymczasowego aresztowania.

III

  7.  Z powodów określonych powyżej, zagłosowaliśmy przeciwko odrzuceniu sprzeciwu Rządu dotyczącego niewyczerpania krajowych środków odwoławczych.

 

Full & Egal Universal Law Academy