CASE OF CENGİZ AND OTHERS v. TURKEY – [Polish Translation] by the Polish Supreme Administrative Court

© Naczelny Sąd Administracyjny, [Translation already published on the official website of the Polish Supreme Administrative Court] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Supreme Administrative Court for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Naczelny Sąd Administracyjny, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Naczelnego Sądu Administracyjnego] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

SEKCJA DRUGA

SPRAWA CENGİZ I INNI PRZECIWKO TURCJI

(Skargi nr 48226/10 i 14027/11)

Niniejsza wersja została rektyfikowana w dniu 29 marca 2016 r.

zgodnie z art. 81 Regulaminu Trybunału.

WYROK

STRASBURG

1 grudnia 2015

OSTATECZNY

01/03/2016

Niniejszy wyrok uzyskał prawomocność na podstawie art. 44 ust. 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie Cengiz i inni przeciwko Turcji,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (sekcja druga), zasiadając jako Izba w składzie:

Paul Lemmens, Przewodniczący,
Işıl Karakaş,
Nebojša Vučinić,
Ksenija Turković,
Robert Spano,
Jon Fridrik Kjølbro,
Stéphanie Mourou-Vikström, sędziowie,
oraz Stanley Naismith, Kanclerz Sekcji,

Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 października 2015 r.,

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się dwóch skarg (nr 48226/10 i 14027/11) wniesionych do Trybunału w dniu 20 lipca 2010 r. (Pan Cengiz) i 27 grudnia 2010 r. (Panowie Akdeniz i Altıparmak) przeciwko Turcji na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez trzech obywateli Turcji, Panów Serkan Cengiz, Yaman Akdeniz i Kerem Altıparmak („skarżący”).

2. Panów Akdeniz i Altıparmak reprezentował przed Trybunałem Mecenas A. Altıparmak, adwokat w Ankarze. Rząd turecki („Rząd”) reprezentowany był przez swojego pełnomocnika.

3. Powołując się na art. 10 Konwencji, skarżący podważają zasadność środka, w wyniku którego zostali pozbawieni dostępu do serwisu YouTube. Skarżący Cengiz, na podstawie art. 6 Konwencji, podnosi ponadto zarzut, że nie miał możliwości skorzystania ze skutecznego środka zaskarżenia pozwalającego na kontrolę spornego środka przez sąd.

4. W dniu 16 kwietnia 2014 r. skargi zostały zakomunikowane Rządowi.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

5. Skarżący Serkan Cengiz urodził się 1974 r. i mieszka w Izmir. Jest wykładowcą na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Izmirze, biegłym i prawnikiem zajmującym się wolnością wyrażania opinii).

Skarżący Yaman Akdeniz urodził się w 1968 r., a Kerem Altıparmak w 1973 r. Skarżący Akdeniz jest profesorem prawa na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Bilgi. Skarżący Altıparmak jest asystentem profesora prawa na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu w Ankarze i dyrektorem Centrum Praw Człowieka działającym przy tym uniwersytecie.

A. Decyzja o zablokowaniu dostępu do YouTube

6. YouTube () jest najpopularniejszym serwisem internetowym umożliwiającym zamieszczanie, odtwarzanie i rozpowszechnianie nagrań wideo. Większość nagrań wideo zamieszczanych w serwisie lub kanałach YouTube jest dostępnych dla wszystkich internautów, ale tylko zarejestrowani użytkownicy YouTube mogą publikować pliki wideo. Serwis jest dostępny w ponad 76 krajach. Każdego miesiąca z serwisu korzysta ponad miliard użytkowników, którzy odtwarzają ponad sześć miliardów godzin nagrań wideo.

7. W dniu 5 maja 2008 r., na podstawie art. 8 ust. 1 b), 2, 3 i 9 ustawy nr 5651 zawierającej regulacje dotyczące publikacji internetowych i przeciwdziałania przestępstwom popełnianym za ich pośrednictwem („ustawa nr 5651”), sąd karny w Ankarze wydał decyzję nakazującą zablokowanie dostępu do strony internetowej i adresów IP 208.65.153.238-208.65.153.251 umożliwiających dostęp do tej strony. Sąd uznał w szczególności, że zawartość dziesięciu podstron dostępnych w tym serwisie (dziesięć plików wideo) narusza ustawę nr 5816 zakazującą znieważania pamięci Atatürka.

8. W dniu 21 maja 2010 r. skarżący Cengiz wniósł sprzeciw od decyzji nakazującej blokadę z dnia 5 maja 2008 r. Powołując się na prawo do wolności otrzymywania i przekazywania informacji i idei, wniósł o uchylenie tego środka.

9. W dniu 31 maja 2010 r. skarżący Akdeniz i Altıparmak, jako użytkownicy YouTube, wnieśli sprzeciw od decyzji nakazującej blokadę z dnia 5 maja 2008 r. Wnieśli o uchylenie tego środka, argumentując, że dostęp do YouTube leży w interesie publicznym, a przedmiotowa blokada stanowi rażące naruszenie przysługującego im prawa do otrzymywania informacji i idei. Utrzymywali ponadto, że sześć z dziesięciu stron wskazanych w decyzji z 5 maja 2008 r. zostało już usunięte, a cztery pozostałe nie były dostępne z obszaru Turcji. Wobec powyższego, zdaniem skarżących, środek polegający na blokadzie stracił rację bytu i stanowi nadmierne ograniczenie prawa internautów do otrzymywania i przekazywania informacji i idei.

10. W dniu 9 czerwca 2010 r. sąd karny w Ankarze oddalił sprzeciw wniesiony przez skarżących, uwzględniając w szczególności, że sporna blokada była zgodna z przepisami krajowymi. Odnośnie do kwestii braku dostępu do plików wideo z obszaru Turcji sąd wskazał, że o ile dostęp do tych plików z obszaru Turcji został rzeczywiście zablokowany przez YouTube, o tyle przedmiotowe nagrania wideo nie zostały usunięte z bazy danych serwisu i tym samym były dostępne dla użytkowników Internetu na świecie. Uznał ponadto, że skarżący, niebędący stronami postępowania wyjaśniającego, nie mieli legitymacji do podważenia tych decyzji. Sąd wskazał, że sprzeciw wniesiony od tej samej decyzji nakazującej blokadę został już oddalony w dniu 4 czerwca 2008 r.

11. W dniu 2 lipca 2010 r. sąd właściwy w sprawach o występki w Ankarze potwierdził decyzję sądu karnego w Ankarze z dnia 9 czerwca 2010, uznając ją za zgodną z zasadami postępowania i pozostającą w sferze dyskrecjonalnej władzy sądu.

B. Późniejsze decyzje

12. W dniu 17 czerwca 2010 r. sąd karny w Ankarze wydał dodatkową decyzję dotyczącą YouTube, w której nakazał zablokowanie dostępu do witryny internetowej i czterdziestu czterech adresów IP należących do spornego serwisu.

13. W dniu 23 czerwca 2010 r. skarżący Akdeniz i Altıparmak wnieśli sprzeciw przeciwko dodatkowej decyzji z dnia 17 czerwca 2010 r.

14. W dniu 1 lipca 2010 r. sąd karny w Ankarze oddalił sprzeciw wniesiony przez obu skarżących i przez przedstawicieli YouTube i przedstawicieli Stowarzyszenia Technologii Internetowych. Odnośnie do kwestii braku dostępu do plików wideo z obszaru Turcji wskazał ponownie, że o ile dostęp do tych plików z obszaru Turcji został rzeczywiście zablokowany przez YouTube, o tyle przedmiotowe nagrania wideo nie zostały usunięte z bazy danych serwisu i tym samym były dostępne dla użytkowników Internetu na świecie. Wskazał ponadto, że skarżący, niebędący stronami postępowania, nie mają legitymacji do kwestionowania tych decyzji. Dodał, że skoro, jego zdaniem, przedmiotowa witryna nadal narusza przepisy prawa, pozostając dostępną, sporna blokada jest zgodna z przepisami prawa. Oddalił też argument o niekonstytucyjności przepisu zastosowanego w tej sprawie.

15. Orzeczeniem z dnia 2 lipca 2010 r., wspomnianym powyżej (paragraf 11), sąd właściwy do spraw występków w Ankarze potwierdził decyzję sądu karnego w Ankarze z dnia 1 lipca 2010 r.

C. Informacje przedstawione przez strony

16. Rząd wskazuje, że przed i po wydaniu decyzji o blokadzie dostępu do YouTube, w okresie od 23 listopada 2007 r. do 1 lipca 2009 r., do Prezydencji ds. telekomunikacji i informatyki („ PTI”) wpłynęło 1785 skarg. Zdaniem Rządu w skargach tych podnoszono, że serwis YouTube zawierał treści, które można by uznać za nielegalne w świetle ustawy nr 5651, w szczególności treści mogące mieć związek z wykorzystywaniem seksualnym dzieci i treści obraźliwe dla pamięci Atatürka.

17. Rząd wskazuje również, że przed wydaniem decyzji z dnia 5 maja 2008 r. sądy krajowe zdążyły wydać już 34 decyzje nakazujące blokadę YouTube z uwagi na nielegalne treści zamieszczone w tym serwisie. W następstwie owych decyzji PTI skontaktowała się z przedstawicielem prawnym YouTube w Turcji, stosując procedurę „notice and takedown” (procedura zgłaszania i usuwania bezprawnych treści). Zdaniem Rządu z decyzji z dnia 5 maja 2008 r. wynika, że treści obraźliwe dla pamięci Atatürka rozpowszechniane były przez dziesięć stron internetowych. Rząd dodaje, że zablokowano dostęp do sześciu stron, a cztery pozostałe strony pozostały dostępne z obszaru Turcji i z zagranicy. Jak relacjonuje Rząd, PTI doręczyła YouTube swoją decyzję nakazującą usunięcie tych treści. YouTube nie zaprzestał zamieszczania spornych treści, zatem PTI nie miała innego wyboru, jak tylko zablokować dostęp do całego serwisu YouTube, z uwagi na to, że Turcja nie wdrożyła systemu filtrowania adresów URL.

18. Skarżący wskazują, że w następstwie decyzji z dnia 5 maja 2008 r. dostęp do YouTube został zablokowany w Turcji przez PTI aż do 30 października 2010 r. Dodają, że we wskazanym dniu blokada dostępu do YouTube została uchylona przez właściwą prokuraturę w następstwie, zdaniem skarżących, wniosku spółki utrzymującej, że posiada prawa autorskie do tych nagrań wideo. W każdym razie, zdaniem skarżących, YouTube postanowił udostępniać przedmiotowe nagrania wideo od dnia 1 listopada 2010 r., uznając, że nie naruszają praw autorskich. Ponadto, skarżący Akdeniz i Altıparmak utrzymują, że ze zdobytych przez nich informacji wynika, iż w styczniu 2015 r. cztery pliki wideo (opatrzone numerami 1, 2, 7 i 8) z dziesięciu plików stanowiących przedmiot decyzji z dnia 5 maja 2008 r. nadal były dostępne w serwisie YouTube. W tym względzie wyjaśniają, że nagrania nr 2 i 7 nie zawierały jakichkolwiek treści, które można by uznać za znieważenie pamięci Atatürka, nie podlegały zatem zakresowi stosowania art. 8 ustawy nr 5651. Nagranie wideo nr 2 trwało czternaście sekund i ukazywało płonącą turecką flagę. Nagranie wideo nr 7 trwało czterdzieści dziewięć sekund i ukazywało byłego Szefa Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Turcji. Jedynie nagrania nr 1 i 8 mogłyby zostać uznane za znieważające, ale nie istnieje jakakolwiek procedura pozwalająca na stwierdzenie nielegalnego charakteru ich zawartości.

II. WŁAŚCIWE PRAWO I PRAKTYKA KRAJOWE I MIĘDZYNARODOWE

A. Prawo Internetu

19. Krajowe i międzynarodowe prawo i praktyka obowiązujące w okresie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy zostały przedstawione w wyroku Trybunału w sprawie Ahmet Yıldırım przeciwko Turcji (skarga nr 3111/10, §§ 15‒37, CEDH 2012).

20. Ważne dla przedmiotowej sprawy przepisy ustawy nr 5651 z dnia 4 maja 2007 r. zawierającej regulacje dotyczące publikacji internetowych i przeciwdziałania przestępstwom popełnianym za ich pośrednictwem („ustawa nr 5651”) miały następujące brzmienie w okresie, w którym miały miejsce okoliczności faktyczne:

Art. 8 – Decyzja o blokadzie dostępu i jej wykonanie

„1) Nakazuje się blokadę dostępu (erişimin engellenmesi) do treści rozpowszechnianych w Internecie, w stosunku do których istnieją wystarczające podejrzenia wskazujące na to, że ich zawartość stanowi jeden z wymienionych poniżej czynów zabronionych:

a) Czyny zabronione wymienione w Kodeksie karnym (...)

1) nakłanianie do popełnienia samobójstwa (art. 84),

2 wykorzystywanie seksualne nieletnich (art. 103 § 1),

3) ułatwianie użycia środków odurzających (art. 190),

4) dostarczanie substancji niebezpiecznych dla zdrowia (art. 194),

5) obsceniczność (art. 226),

6) nierząd (art. 227),

7) zamieszczanie gier pieniężnych (art. 228);

b) Czyny polegające na znieważaniu pamięci Atatürka przewidziane w ustawie nr 5816 z dnia 25 lipca 1951 r. (...)

2) O zastosowaniu blokady dostępu decyduje sędzia, jeśli sprawa jest na etapie postępowania dowodowego, lub sąd, jeśli sprawa jest na etapie ścigania karnego. W trakcie postępowania dowodowego blokadę dostępu może również nakazać prokurator w przypadku, gdy zwłoka mogłaby mieć negatywne skutki. Nakaz wydany przez prokuratora powinien być przedstawiony sędziemu do akceptacji w ciągu 24 godzin. Sędzia ma obowiązek wydać decyzję w ciągu 24 godzin. Jeśli sędzia nie zatwierdzi nakazu blokady, środek ten podlega niezwłocznemu uchyleniu przez prokuratora. Na mocy postanowień Kodeksu postępowania karnego ([ustawa] nr 5271) możliwe jest wniesienie sprzeciwu od decyzji nakazującej blokadę dostępu tytułem środka zapobiegawczego.

3) Kopia decyzji nakazującej blokadę wydanej przez sędziego, sąd lub prokuratora Republiki przekazywana jest Prezydencji [ds. telekomunikacji i informatyki] w celu wykonania.

4) Jeśli dostawca treści lub usług internetowych znajduje się za granicą (...) decyzja o blokadzie dostępu wydawana jest przez Prezydencję z urzędu. Następnie decyzja przekazywana jest do wiadomości dostawcy, który zobowiązany jest do jej wykonania.

5) Decyzje nakazujące blokadę dostępu podlegają natychmiastowemu wykonaniu, najpóźniej w ciągu 24 godzin od ich doręczenia.

(...)

7) Jeśli dochodzenie w sprawie karnej zostaje umorzone, decyzja o blokadzie dostępu automatycznie traci ważność (...)

8) Jeśli postępowanie kończy się uniewinnieniem, decyzja o blokadzie dostępu automatycznie traci ważność (...)

9) Jeśli nielegalne treści zostają usunięte, blokada dostępu zostaje uchylona (...)”

21. Rząd wskazuje, że niedawno przyjęte zostały dwie ważne poprawki do ustawy nr 5651. Wyjaśnia, że kary pozbawienia wolności przewidziane we wspomnianej ustawie zostały zastąpione karami pieniężnymi, rzeczywista ochrona praw jednostki została wzmocniona, a środek polegający na blokadzie dostępu został ograniczony w czasie.

22. Ponadto, Trybunał stwierdza, że[1] na mocy ustawy nr 6639 z dnia 27 marca 2015 r. dodano nowy art. 8A do ustawy nr 5651. Nowy przepis uprawnia PTI, w następstwie stosownego wniosku premiera lub ministra, do wydania nakazu usunięcia zawartości witryny internetowej i/lub blokady dostępu do takiej zawartości. Ponadto, po raz pierwszy wyraźnie zaznaczono, że dopuszczalna jest blokada dostępu do całej witryny internetowej. Tym samym, zgodnie z ust. 3 tego artykułu:

„Decyzje o blokadzie dostępu wydane na mocy tego przepisu mają na celu zablokowanie dostępu do zawartości rozdziału lub części publikacji (URL lub innych) stanowiących czyn zabroniony. W przypadku braku technicznych możliwości zablokowania zawartości danej strony lub jeśli blokada dostępu do zawartości nie skutkuje zaprzestaniem naruszania przepisów, istnieje możliwość wydania nakazu blokady dostępu do całej witryny internetowej.”

23. Rząd precyzuje, że technologia filtrowania adresów URL dla zagranicznych witryn internetowych jest niedostępna w Turcji, a prawo krajowe w tym zakresie opiera się na procedurze zgłaszania i usuwania bezprawnych treści (notice and take down), która zakłada ograniczanie niedogodności związanych z blokadą dostępu do całej witryny. Podtrzymuje, że stosowanie tej procedury umożliwiło już usunięcie szkodliwych treści. Tym samym, na chwilę obecną, 60 000 nielegalnych treści pochodzących z zagranicznych witryn internetowych zostało usunięte. Aby zrealizować ten cel powołano do życia centrum informacyjne zajmujące się w szczególności przyjmowaniem skarg obywateli dotyczących zawartości plików rozpowszechnianych w Internecie. Obywatele złożyli za pośrednictwem centrum wiele skarg związanych z plikami rozpowszechnianymi przez YouTube.

B. Ustawa nr 5816

24. Właściwe w niniejszej sprawie przepisy ustawy nr 5816 z dnia 25 lipca 1951 r. zakazującej znieważania pamięci Atatürka mają następujące brzmienie:

Art. 1

„Kto jawnie obraża lub znieważa pamięć Atatürka, podlega karze pozbawienia wolności od roku do trzech lat.

Kto łamie, niszczy, psuje lub powoduje zabrudzenia rzeźb lub rycin przedstawiających Atatürka lub jego nagrobku podlega karze pozbawienia wolności od roku do pięciu lat.

Kto namawia do popełnienia czynów wymienionych powyżej podlega takiej samej karze jak główny sprawca.”

Art. 2

„Kara podlega podwyższeniu o połowę, jeśli czyn wymieniony w artykule [1] został popełniony przez dwie osoby lub przy udziale więcej niż dwóch osób, bądź też jawnie, za pośrednictwem prasy lub publicznie. W przypadku próby popełnienia lub popełnienia przy użyciu przemocy czynów wskazanych w art. 1 ust. 2 kara podlega podwojeniu.”

C. Orzecznictwo konstytucyjne

1. Wyrok „”

25. W następstwie licznych decyzji wydanych przez sądy tureckie, w świetle których witryna (serwis mikroblogowy umożliwiający użytkownikom bezpłatne wysyłanie krótkich wiadomości przez Internet za pośrednictwem komunikatorów lub SMS) zawiera treści naruszające prywatność i reputację stron skarżących, w marcu 2014 r. PTI nakazała blokadę dostępu do tej witryny. Wyrokiem z dnia 25 marca 2015 r. sąd administracyjny w Ankarze zawiesił wykonanie decyzji PTI.

W międzyczasie, w dniach 24 i 25 marca 2014 r., trzy osoby, w tym skarżący Akdeniz i Altıparmak, wnieśli indywidualną skargę do Trybunału Konstytucyjnego, kwestionując decyzję o blokadzie.

W wyroku z dnia 2 kwietnia 2014 r. (2014/3986) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że decyzja o blokadzie dostępu do witryny wydana przez PTI narusza prawo do otrzymywania i przekazywania informacji i idei. W swoim wyroku wskazał w szczególności, że opóźnienie w przekazywaniu informacji lub opinii za pośrednictwem tego środka przekazu, choćby przez krótki okres, mogłoby spowodować zdezaktualizowanie informacji lub pozbawienie jej wartości, w związku z powyższym skarżący, jako aktywni użytkownicy serwisu, mieli interes w tym, aby blokada została szybko zniesiona. Powołując się na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Ahmet Yıldırım (wspomniany powyżej), uznał, że sporny środek pozbawiony był podstawy prawnej.

2. Wyrok „YouTube”

26. W dniu 27 marca 2014 r. PTI wydała decyzję o blokadzie dostępu do YouTube, w szczególności w następstwie wyroku wydanego przez sąd karny w Gölbaşı. Wyrokiem z dnia 2 marca 2014 r. sąd administracyjny w Ankarze zawiesił wykonanie decyzji PTI. W związku z niewykonaniem tego wyniku YouTube LLC skarżący Altıparmak i Akdeniz oraz sześć innych osób wniosło indywidualne skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Wyrokiem z dnia 29 maja 2014 r. Trybunał Konstytucyjny uchylił decyzję o blokadzie. W swoim wyroku, przed omówieniem istoty sprawy, Trybunał, wypowiedział się na temat tego, czy wnioskodawcy mają status pokrzywdzonych. Stwierdził, co następuje:

„27. Z akt sprawy wynika, że (...) Yaman Akdeniz, Kerem Altıparmak i M.F. są wykładowcami na różnych uniwersytetach. Wnioskodawcy wyjaśnili, że prowadzą badania w dziedzinie praw człowieka i udostępniają wyniki swoich prac za pośrednictwem kont założonych w serwisie YouTube. Wyjaśnili ponadto, że za pośrednictwem tej witryny mieli też dostęp do dokumentów i nagrań publikowanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych i Radę Europy (...). Wnioskodawca E.E. wyjaśnił, że posiada konto [YouTube], regularnie obserwuje użytkowników udostępniających pliki oraz działania organizacji pozarządowych i zawodowych, a także redaguje krytyczne komentarze do udostępnianych materiałów (...)

28. Biorąc po uwagę te wyjaśnienia, można wysnuć wniosek, że wnioskodawcy stali się bezpośrednimi pokrzywdzonymi w wyniku wydania decyzji administracyjnej dotyczącej całkowitej blokady dostępu do witryny (...)”

Co do istoty sprawy, powołując się na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Ahmet Yıldırım (wspomniany powyżej), Trybunał Konstytucyjny uznał, że sporny środek pozbawiony był podstawy prawnej, w szczególności w świetle ustawy nr 5651, która nie zezwala na całkowitą blokadę witryny internetowej. Trybunał wypowiedział się w następujący sposób:

„52. We współczesnych demokracjach Internet odgrywa istotną rolę w korzystaniu z praw i podstawowych wolności, w szczególności z wolności do wyrażania opinii. Media społecznościowe są transparentnymi platformami (...), które umożliwiają jednostkom udział w tworzeniu, rozpowszechnianiu i interpretacji treści zamieszczanych w tychże mediach. Platformy mediów społecznościowych są więc narzędziami niezbędnymi do korzystania z prawa do wyrażania opinii, udostępniania i rozpowszechniania informacji i idei. Państwo i organy administracyjne powinny zatem wykazać się ogromnym wyczuciem, nie tylko przy okazji opracowywania przepisów w tym zakresie, ale także przy okazji ich stosowania, ponieważ wspomniane platformy stały się jednym z najskuteczniejszych i najpopularniejszych narzędzi służących do przekazywania idei i otrzymywania informacji.”

D. Komitet Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych

27. W uwagach ogólnych nr 34 dotyczących art. 19 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętego w czasie 102. posiedzenia (11–29 lipca 2011 r.) Komitet Praw Człowieka oświadcza, co następuje:

„43. Jakiekolwiek restrykcje dotyczące funkcjonowania stron internetowych, blogów lub innych systemów rozpowszechniania informacji drogą internetową, narzędzi elektronicznych lub innych, w tym systemów wsparcia powiązanych z tymi narzędziami komunikacji, np. dostawców usług internetowych lub wyszukiwarek internetowych, są dozwolone, o ile są zgodne z ust. 3 [art. 19 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, który reguluje kwestię ograniczeń korzystania z wolności wyrażania opinii]. Dopuszczalne restrykcje winny dotyczyć konkretnych treści; ogólne sankcje dotyczące działania nałożone na witryny i systemy są niezgodne z postanowieniami ust. 3. Nałożenie na witrynę lub system rozpowszechniania informacji zakazu publikacji danej treści jedynie ze względu na to, że może być krytyczna wobec rządu lub systemu politycznego i społecznego przyjętego przez rząd, również jest niezgodne z postanowieniami ust. 3.”

PRAWO

I. POŁĄCZENIE SKARG

28. Trybunał postanawia, na podstawie art. 42 § 1 Regulaminu, połączyć skargi z uwagi na ich podobieństwo pod względem okoliczności faktycznych i poruszanych kwestii prawnych, postanawia również rozpatrzyć je wspólnie, wydając jeden wyrok.

II. ZARZUT NARUSZENIA ART. 10 KONWENCJI

29. Skarżący kwestionują środek zastosowany przez sądy krajowe, który miał uniemożliwić im dostęp do YouTube. Ich zdaniem środek ten narusza ich prawo do wolności otrzymywania i przekazywania informacji i idei zagwarantowane w art. 10 Konwencji. Fragmenty przepisu właściwe dla rozpatrywanej sprawy mają następujące brzmienie:

„1. Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe. (...)

2. Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność, może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego, ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej.”

30. Rząd podważa stanowisko skarżących.

A. Dopuszczalność skargi

31. Rząd uważa, że zarzut skarżących jest niezgodny ratione materiae z postanowieniami Konwencji. Odwołując się w szczególności do decyzji Tanrıkulu i in. przeciwko Turcji ((dec.), skargi nr 40150/98, 40153/98 i 40160/98, 6 listopada 2001 r.), oraz Akdeniz przeciwko Turcji ((dec.), skarga nr 20877/10, 11 marca 2014 r.), podtrzymuje, że skarżący nie mogą być uznani za osoby bezpośrednio dotknięte faktami rzekomo stanowiącymi ingerencję.

32. Rząd wskazuje również, że skarżący wnieśli skargę do Trybunału dwa lata po wydaniu decyzji nakazującej blokadę dostępu do YouTube. Jego zdaniem, jeśli uważaliby się za ofiary zastosowania tego środka, nie musieliby czekać tak długo z jego zakwestionowaniem.

33. Skarżący kwestionują to stanowisko.

34. Trybunał uważa, że argument Rządu, zgodnie z którym skarżący nie mogą być uznani za ofiary, porusza kwestie ściśle związane ze zbadaniem istnienia ingerencji w przysługującą skarżącym wolność otrzymywania i przekazywania informacji i idei, a także związane z zasadnością zarzutu podniesionego na podstawie art. 10 Konwencji. W związku z tym należy dołączyć argumenty Rządu do przedmiotu sporu (zob. podobne sprawy Dink przeciwko Turcji, skargi nr 2668/07, 6102/08, 30079/08, 7072/09 i 7124/09, § 100, 14 września 2010 r., oraz Altuğ Taner Akçam przeciwko Turcji, skarga nr 27520/07, § 51, 25 października 2011 r.).

35. Stwierdzając, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 Konwencji i że brak jest przesłanek do uznania jej za niedopuszczalną, Trybunał uznaje skargę za dopuszczalną.

B. Przedmiot skargi

1. Stanowiska stron

a) Skarżący

36. Trzej skarżący utrzymują, że blokada YouTube stanowiła naruszenie przysługującego im prawa do wolności otrzymywania i przekazywania informacji i idei. Powołując się na wyrok w sprawie Ahmet Yıldırım przeciwko Turcji (skarga nr 3111/10, CEDH 2012) oraz na dwa wyroki Trybunału Konstytucyjnego (paragrafy 25–26 powyżej), twierdzą również, że ustawa nr 5651 nie zezwala na ogólną blokadę dostępu do witryny internetowej. Ich zdaniem ingerencja, o którą chodzi, nie może być uznana za „zgodną z ustawą”. Ponadto, skarżący twierdzą, że konsekwencje tej blokady, jakimi dla nich samych był brak dostępu do licznych nagrań wideo udostępnianych w serwisie YouTube, choć ich zawartość nie miała żadnego związku z nielegalnymi treściami, które spowodowały zastosowanie środka polegającego na blokadzie YouTube, były nieproporcjonalne do zakładanych celów. Uważają ponadto, że postępowanie, które doprowadziło do blokady YouTube, nie może być uznane za zgodne z zasadą równości i bezstronności.

37. Skarżący Cengiz jest wykładowcą na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Izmirze, biegłym i prawnikiem zajmującym się wolnością wyrażania opinii. Wyjaśnia, że organizacje międzynarodowe publikują liczne nagrania wideo w serwisie YouTube, a on regularnie wykorzystuje te materiały do celów zawodowych. Wskazuje również, że jako aktywny użytkownik posiadający konto w serwisie YouTube ma dostęp, za pośrednictwem YouTube, do licznych źródeł informacji, które mogą publikować rozmaite materiały, tj. dokumentacje, analizy lub treści o charakterze rozrywkowym. Stwierdza, że ze względu na ogólną blokadę tej witryny, nie miał, przez okres ponad trzech lat, dostępu do konta założonego w serwisie YouTube.

38. Skarżący Altıparmak i Akdeniz, kładąc nacisk na znaczenie Internetu, który stał się dla jednostek jednym z najważniejszych narzędzi pozwalających na korzystanie z prawa do wolności otrzymywania i rozpowszechniania informacji i idei, podtrzymują, że zostali bezpośrednio dotknięci spornym środkiem. W tym względzie wyjaśniają, że YouTube nie tylko rozpowszechnia dzieła artystyczne i utwory muzyczne, ale stanowi również bardzo popularną platformę o dużym zasięgu, będącą miejscem debaty politycznej i działalności polityczno-społecznej. Informacje polityczne pomijane przez media tradycyjne lub zakazane przez represyjne rządy często były publikowane za pośrednictwem YouTube, co dało początek „dziennikarstwu obywatelskiemu”, które przybrało nieoczekiwane rozmiary. Patrząc pod tym kątem, platforma ta ma wyjątkowy charakter, jeśli weźmie się pod uwagę jej cechy, poziom dostępności, a przede wszystkim potencjalny wpływ, i nie istnieje żaden odpowiednik, który mógłby ją zastąpić.

39. Skarżący podnoszą ponadto, że ich sprawa różni się od sprawy Akdeniz (ww. decyzja), w której chodziło, według nich, o blokadę witryn rozpowszechniających utwory muzyczne z racji nieprzestrzegania przez te witryny przepisów z zakresu praw autorskich. Twierdzą, że Trybunał potwierdził, że zakres marginesu swobodnej oceny przyznany układającym się Stronom należy uznać za względny w przypadku, gdy chodzi nie o stricte „handlowy” przekaz jednej czy drugiej jednostki, ale o jej udział w debacie mającej związek z interesem ogółu (zob., mutatis mutandis, Ashby Donald i in. przeciwko Francji, skarga nr 36769/08, § 39, 10 stycznia 2013 r.). Skarżący utrzymują ponadto, że – tak jak w wyroku Khurshid Mustafa i Tarzibachi przeciwko Szwecji (skarga nr 23883/06, § 44, 16 grudnia 2008 r.) – przedmiotowe prawo miało dla nich szczególne znaczenie.

40. Ściślej rzecz ujmując, skarżący Akdeniz wyjaśnia, że jako profesor prawa na wydziale prawa i specjalista z zakresu wolności wyrażania opinii, pobierał za pośrednictwem YouTube liczne wystąpienia polityczne dotyczące prawa internetowego. Skarżący Altıparmak wyjaśnia, że również jest wykładowcą prawa i dyrektorem Centrum Praw Człowieka działającym przy uniwersytecie w Ankarze i za pośrednictwem YouTube uzyskiwał dostęp do licznych plików wideo. Ponadto, nagrania z wielu konferencji organizowanych przez wspomniane centrum były rozpowszechniane za pośrednictwem tej witryny. Należy również wspomnieć o pobranych przez osoby trzecie plikach zawierających przemowy oraz o nagraniach rozpowszechnianych przez centrum lub jego samego. Obaj skarżący wyjaśniają, że korzystają z YouTube nie tylko do otrzymywania informacji na tematy akademickie lub inne związane z interesem ogólnym, ale również do przekazywania informacji za pośrednictwem swoich kont YouTube. Chodzi zatem jednocześnie o wolność do otrzymywania informacji i do ich przekazywania.

41. Skarżący Akdeniz i Altıparmak kwestionują ponadto sposób, w jaki sądy krajowe nakazały blokadę dostępu do YouTube, i utrzymują, że było to postępowanie pozbawione jakiejkolwiek gwarancji, iż środek polegający na blokadzie konkretnej witryny nie zostanie wykorzystany jako środek do blokady ogólnej. W tym względzie utrzymują, że w praktyce blokada dostępu do witryny internetowej nie jest traktowana tylko jako rozwiązanie, po które sięga się w ostateczności, gdyż zablokowano już dostęp do 60 000 witryn internetowych, w tym do 21 000 w 2014 r. Dodają, że w ciągu tego samego roku w sposób nielegalny nakazano blokadę dostępu do i , nie biorąc nawet pod uwagę zastosowania mniej surowego środka. Wskazują, że w obu przypadkach Trybunał Konstytucyjny uznał decyzje o blokadzie za niezgodne z art. 26 Konstytucji gwarantującym prawo do wolności otrzymywania i przekazywania informacji i idei, stwierdzając, że stanowią rażące naruszenie prawa do korzystania z tej wolności.

b) Rząd

42. Rząd kwestionuje argumenty podnoszone przez skarżących. Ponawia stwierdzenie, że zarzut skarżących jest niezgodny ratione materiae z postanowieniami Konwencji. Jego zdaniem nie można uznać, że fakty rzekomo stanowiące ingerencję były bezpośrednio wymierzone przeciwko skarżącym. W każdym razie, zdaniem Rządu, skarżący nie uzasadnili swojego twierdzenia, jakoby doszło do naruszenia art. 10 Konwencji.

43. Jeśli jednak Trybunał uznałby, że doszło do ingerencji w myśl art. 10 Konwencji, Rząd utrzymuje, że taka ingerencja była przewidziana przez prawo i dążyła do uprawnionych celów wymienionych w ust. 2 wskazanego artykułu. Odnośnie do kwestii, czy środek był „konieczny” w myśl art. 10, Rząd twierdzi, że zapewniono właściwą równowagę między sprzecznymi interesami. Co więcej, proces należałoby uznać za przeprowadzony rzetelnie na wszystkich etapach, gdyż sądy obu instancji wydały, zdaniem Rządu, decyzje uzasadnione w sposób pełny i szczegółowy. Zatem, biorąc również pod uwagę margines oceny, ingerencja miałaby być proporcjonalna do uprawnionego celu i „niezbędna w społeczeństwie demokratycznym”.

44. W szczególności Rząd wskazuje, że podmioty świadczące usługi internetowe, wymienione w art. 2 ustawy nr 5651, zostały określone zgodnie z normami unijnymi, a obowiązki tych podmiotów i grożące im sankcje są jasno określone przez ustawę. W odpowiedzi na konieczność uchwalenia tekstów prawnych Turcja zrobiła wyraźne postępy w kwestii określenia w ustawie ograniczeń praw i podstawowych wolności zgodnie z krajowymi i międzynarodowymi normami. W tym względzie blokada dostępu do witryny internetowej była rozpatrywana nie jako środek, po który sięga się w pierwszej kolejności, ale taki, który stosuje się w ostateczności, w ramach walki z rozpowszechnianiem treści szkodliwych.

45. Rząd wskazuje też, że ustawa nr 5651 wymienia rodzaje czynów, które mogą skutkować wydaniem decyzji o blokadzie dostępu zgodnie z procedurą zgłaszania i usuwania bezprawnych treści. Procedura ta miałaby w szczególności na celu uniknięcie niedogodności związanych z ogólną blokadą dostępu do witryny internetowej. Ponadto, witryny zawierające treści szkodliwe zarejestrowane w kraju lub za granicą mogłyby zostać wyeliminowane przez zastosowanie tej procedury.

46. Rząd wskazuje wreszcie, że niedawno przyjęto istotne poprawki do ustawy nr 5651. Rząd precyzuje jednak, że technologia filtrowania adresów URL dla zagranicznych witryn internetowych jest niedostępna w Turcji.

2. Ocena Trybunału

a) W przedmiocie istnienia ingerencji

47. Trybunał zauważa, że decyzją z dnia 5 maja 2008 r., sąd karny w Ankarze wydał, na podstawie art. 8 ust. 1 b), 2, 3 i 9 ustawy nr 5651, decyzję nakazującą blokadę dostępu do YouTube na tej podstawie, że zawartość dziesięciu plików wideo dostępnych na tej witrynie stanowiła naruszenie ustawy nr 5816 zakazującej znieważania pamięci Atatürka. Najpierw skarżący Cengiz, w dniu 21 maja 2010 r., a następnie skarżący Altıparmak i Akdeniz, w dniu 31 maja 2010 r., wnieśli sprzeciw od tej decyzji i domagali się uchylenia tego środka. W sprzeciwie wskazali na ochronę przysługującego im prawa do otrzymywania i przekazywania informacji i idei.

48. W dniu 9 czerwca 2010 r., wskazując, że skarżący nie byli stronami w sprawie, a co za tym idzie nie mieli prawa zakwestionować tych decyzji, sąd karny w Ankarze oddalił ich sprzeciw. Uznał w szczególności, że sporna blokada była zgodna z przepisami krajowymi obowiązującymi w tej dziedzinie. Ponadto, w dniu 17 czerwca 2010 r. sąd wydał decyzję dodatkową. Próby podejmowane przez obu skarżących zmierzające do zakwestionowania tej decyzji okazały się nieskuteczne.

49. Trybunał przypomina, że Konwencja nie pozwala na actio popularis, ale w przypadku skorzystania z prawa do wniesienia środka indywidualnego wymaga, aby skarżący uwiarygodnił, że można go uważać za bezpośrednio lub pośrednio ofiarę naruszenia Konwencji wynikającego z czynu lub zaniechania, które można przypisać układającej się Stronie. W sprawie Tanrıkulu i in. (ww. decyzja) Trybunał nie przyznał statusu ofiary czytelnikom dziennika, który został objęty zakazem dystrybucji. Podobnie, w sprawie Akdeniz (ww. decyzja) uznał, że sam fakt, iż Pan Akdeniz – jak pozostali tureccy użytkownicy dwóch witryn rozpowszechniających muzykę – odczuwa pośrednie skutki środka polegającego na blokadzie, nie wystarcza, aby przyznać mu status „ofiary” w myśl art. 34 Konwencji (ww. decyzja, § 24). W świetle tych rozważań odpowiedź na pytanie, czy skarżący może się uważać za ofiarę w wyniku zastosowania środka polegającego na blokadzie dostępu do witryny internetowej, zależy od oceny okoliczności danej sprawy, w szczególności sposobu, w jaki skarżący korzysta z witryny internetowej, i zakresu skutków wywołanych przez podobny środek względem jego osoby. Znaczenie ma również fakt, że Internet jest obecnie jednym z głównych środków umożliwiających jednostkom korzystanie z przysługującego im prawa do wolności otrzymywania i przekazywania informacji lub idei: można w nim znaleźć istotne narzędzia pozwalające na udział w działalności i debatach związanych z kwestiami politycznymi i interesem publicznym (Ahmet Yıldırım, wspomniany powyżej, § 54).

50. W przedmiotowej sprawie Trybunał zwraca uwagę, że skarżący wnieśli swe skargi jako aktywni użytkownicy YouTube, podkreślając w szczególności negatywny wpływ spornej blokady na ich pracę akademicką, jak również najważniejsze cechy przedmiotowej witryny. Twierdzą, w szczególności, że posługując się swoimi kontami YouTube, korzystają z tej platformy nie tylko w celu dostępu do nagrań wideo związanych z ich zawodem, ale również, w aktywny sposób, pobierając i udostępniając tego typu pliki. Skarżący Altıparmak i Akdeniz wyjaśnili ponadto, że publikowali nagrania dotyczące swojej działalności akademickiej. Pod tym względem sprawa jest podobna do sprawy skarżącego Yıldırım, który publikował własne prace akademickie i opinie w rozmaitych dziedzinach za pośrednictwem swojej strony internetowej (Ahmet Yıldırım, wspomniany powyżej, § 51), a nie do sprawy skarżącego Akdeniza (ww. decyzja), który działał w charakterze zwykłego użytkownika witryn internetowych.

51. Ponadto, pod innym względem, niniejsza sprawa różni się też od wspomnianej decyzji w sprawie Akdeniz, w której Trybunał wziął pod uwagę w szczególności fakt, że zainteresowany mógł bez problemu uzyskać dostęp do wielu utworów muzycznych za pośrednictwem licznych środków bez naruszania zasad regulujących prawa autorskie (ww. decyzja, § 25). Otóż YouTube nie tylko rozpowszechnia dzieła artystyczne i utwory muzyczne, ale stanowi również bardzo popularną platformę o szerokim zasięgu, będącą miejscem debaty politycznej i działalności polityczno-społecznej. Pliki rozpowszechniane przez YouTube zawierają m.in. informacje, które mogły mieć szczególne znaczenie dla każdego (zob., mutatis mutandis, Khurshid Mustafa i Tarzibachi, wspomniany powyżej, § 44). Sporny środek powoduje bowiem niedostępność witryny zawierającej informacje o szczególnym dla skarżących charakterze, a informacje te nie są łatwo dostępne za pośrednictwem innych środków. Strona stanowi również dla zainteresowanych ważne źródło komunikacji.

52. Ponadto, co do znaczenia witryn internetowych dla korzystania z wolności wyrażania opinii, Trybunał przypomina, że „dzięki swojej dostępności, jak również dzięki zdolności do przechowywania i rozpowszechniania dużej ilości danych, witryny internetowe przyczyniają się znacząco do poprawy dostępu społeczeństwa do informacji, a także, ogólnie rzecz ujmując, ułatwiają przekazywanie informacji (Times Newspapers Ltd przeciwko Wielkiej Brytanii (nr 1 i 2), skargi nr 3002/03 i 23676/03, § 27, CEDH 2009). Możliwość wyrażania opinii w Internecie stanowi bezprecedensowe narzędzie umożliwiające korzystanie z wolności wyrażania opinii (Delfi AS przeciwko Estonii [Wielka Izba], skarga nr 64569/09, § 110, CEDH 2015). Pod tym względem Trybunał zauważa, że YouTube jest serwisem internetowym umożliwiającym zamieszczanie, odtwarzanie i rozpowszechnianie nagrań wideo i bez wątpienia stanowi ważne narzędzie umożliwiające korzystanie z prawa do wolności otrzymywania i przekazywania informacji i idei. W szczególności, jak słusznie zauważyli skarżący, informacje polityczne pomijane przez tradycyjne media są często rozpowszechniane za pośrednictwem YouTube, dzięki czemu narodziło się dziennikarstwo obywatelskie. Patrząc pod tym kątem, Trybunał przyznaje, że platforma ta ma wyjątkowy charakter, jeśli weźmie się pod uwagę jej cechy, poziom dostępności, a przede wszystkim potencjalny wpływ, przyznaje też, że nie istnieje żaden odpowiednik, który mógłby ją zastąpić.

53. Co więcej, Trybunał zauważa, że po wniesieniu niniejszych skarg, Trybunał Konstytucyjny pochylił się nad kwestią statusu ofiary aktywnych użytkowników stron internetowych, takich jak i . W szczególności, w ramach sprawy dotyczącej decyzji administracyjnej o blokadzie dostępu do YouTube, przyznał status ofiary aktywnym użytkownikom YouTube, w tym skarżącym Akdeniz i Altıparmak. Formułując ten wniosek, Trybunał uwzględnił przede wszystkim fakt, że wnioskodawcy, posiadający konta w serwisie YouTube, korzystali aktywnie z tej witryny. W odniesieniu do tych dwóch skarżących, Trybunał uwzględnił również fakt, że wykładają na różnych uczelniach wyższych, prowadzą badania w dziedzinie praw człowieka, mają dostęp do różnych nagrań wideo rozpowszechnianych przez przedmiotową witrynę i udostępniają wyniki swoich prac za pośrednictwem kont założonych w serwisie YouTube (paragrafy 25‒26 powyżej).

Trybunał podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego dotyczące statusu ofiary wymienionych skarżących. Zauważa ponadto, że sytuacja skarżącego Cengiz, również aktywnego użytkownika YouTube, nie różni się wcale od sytuacji pozostałych dwóch skarżących.

54. Wreszcie Trybunał zauważa, że skarżący narzekają głównie na skutek uboczny środka podjętego przeciwko YouTube w ramach prawa internetowego. Skarżący potwierdzają, że ze względu na charakter serwisu YouTube środek polegający na blokadzie pozbawił ich ważnego narzędzia umożliwiającego korzystanie z prawa do otrzymywania i przekazywania informacji i idei.

55. W świetle powyższego i biorąc pod uwagę konieczność elastycznego stosowania kryteriów przyznawania statusu ofiary, Trybunał przyznaje, że w szczególnych okolicznościach sprawy skarżący, choć decyzja o blokadzie dostępu do YouTube nie była wymierzona bezpośrednio przeciwko nim, mogą w sposób uprawniony utrzymywać, że przedmiotowy środek naruszył przysługujące im prawo do otrzymywania i przekazywania informacji i idei. Trybunał odrzuca zatem zastrzeżenie wstępne Rządu dotyczące statusu ofiary.

56. Trybunał przypomina ponadto, że art. 10 Konwencji gwarantuje wolność otrzymywania i przekazywania informacji i idei „każdemu” i nie czyni rozróżnień w zależności od rodzaju celu lub roli, jaką osoby – fizyczne lub prawne – odegrały w korzystaniu z tej wolności. Art. 10 dotyczy nie tylko treści informacji, ale również środków przekazu tych informacji, gdyż każde ich ograniczenie narusza prawo do otrzymywania i przekazywania informacji. Podobnie, Trybunał ponownie potwierdza, że art. 10 gwarantuje nie tylko prawo do przekazywania informacji, ale również prawo, dla społeczeństwa, do ich otrzymywania (Ahmet Yıldırım, wspomniany powyżej, § 50).

57. Z akt niniejszej sprawy wynika, że w następstwie środka nakazanego przez sąd pierwszej instancji w dniu 5 maja 2008 r. skarżący przez długi czas nie mieli dostępu do YouTube. Jako aktywni użytkownicy YouTube mogli zatem w sposób uprawniony utrzymywać, że przedmiotowy środek naruszył ich prawo do otrzymywania i przekazywania informacji i idei. Trybunał uważa, że – niezależnie od podstawy prawnej ‒ taki środek wpłynął na dostęp do Internetu i, co za tym idzie, stanowił podstawę do pociągnięcia do odpowiedzialności pozwane Państwo z tytułu art. 10 (idem, § 53). Przedmiotowy środek należy zatem rozpatrywać jako „ingerencję władz publicznych” w korzystanie z praw zagwarantowanych w art. 10.

58. Taka ingerencja narusza art. 10, jeśli nie jest „przewidziana przez ustawę”, uzasadniona jednym lub kilkoma uprawnionymi celami zgodnymi z art. 10 ust. 2 i „niezbędna w społeczeństwie demokratycznym” dla osiągnięcia tego lub tych celów.

b) Uzasadniony charakter ingerencji

59. Trybunał przypomina, że sformułowanie „przewidziane przez ustawę” zawarte w art. 10 ust. 2 nie tylko zakłada, że kwestionowany środek powinien posiadać podstawę prawną w prawie krajowym, ale wskazuje również na jakość przedmiotowej ustawy: tym samym ustawa powinna być dostępna dla osób dochodzących swoich praw, jej skutki powinny być przewidywalne, powinna być też zgodna z rządami prawa (zob. m.in. Dink, wspomniany powyżej, § 114). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, norma prawna jest „przewidywalna”, jeśli została opracowana w dostatecznie precyzyjny sposób, aby pozwolić każdemu na skorzystanie w razie potrzeby z odpowiednich porad w celu dostosowania swojego zachowania (zob. m.in. RTBF przeciwko Belgii, skarga nr 50084/06, § 103, CEDH 2011, oraz Altuğ Taner Akçam, wspomniany powyżej, § 87).

60. W rozpatrywanej sprawie Trybunał zauważa, że blokada dostępu do tej witryny w drodze postępowania sądowego miała podstawę prawną, a mianowicie art. 8 ust. 1 ustawy nr 5651. Odnośnie do pytania, czy przepis spełnia wymogi dostępności i przewidywalności, skarżący uważają, że odpowiedź powinna być przecząca, gdyż ich zdaniem przepis ten jest zbyt niejasny.

61. Trybunał przypomina, że w sprawie Ahmet Yıldırım (wspomniany powyżej; zob., w szczególności, §§ 61-62), przeanalizował pytanie, czy ingerencja była „przewidziana przez ustawę”, i udzielił odpowiedzi przeczącej. Stwierdził w szczególności, że ustawa nr 5651 nie zezwala na blokadę dostępu do całej witryny internetowej ze względu na zawartość jednej ze stron wchodzących w jej skład. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy można nakazać jedynie blokadę dostępu do konkretnej publikacji, pod warunkiem, że istnieją wystarczające przesłanki pozwalające przypuszczać, iż ze względu na treść taka publikacja stanowi czyn zabroniony przewidziany przez ustawę. Ponadto, ten wniosek Trybunału znalazł odzwierciedlenie w dwóch decyzjach wydanych przez Trybunał Konstytucyjny po ogłoszeniu wyroku w sprawie Ahmet Yıldırım (wspomniany powyżej) (paragrafy 25–26 powyżej).

62. W tym względzie Trybunał podkreślił w szczególności (idem, § 64), że takie uprzednie ograniczenia nie są, a priori, niezgodne z Konwencją. Powinny jednak wpisywać się w ramy prawne precyzyjnie określające zakres ograniczenia i skuteczne w zakresie kontroli prawnej ewentualnych nadużyć. Kontrola prawna takich środków przeprowadzana przez sędziego, oparta na wyważeniu wchodzących w grę interesów i mająca na celu uzyskanie równowagi między nimi, nie byłaby możliwa bez ram prawnych określających precyzyjne i szczególne zasady stosowania zapobiegawczych ograniczeń wolności do otrzymywania i przekazywania informacji i idei.

63. Należy zatem zauważyć, że w rozpatrywanej sprawie, w momencie, gdy sąd karny w Ankarze wydał decyzję o całkowitej blokadzie dostępu do YouTube, żaden przepis prawny nie przyznawał temu sądowi takiego prawa.

64. Z uwag Rządu i praktyki władz tureckich wynika bowiem, że technologia filtrowania adresów URL dla zagranicznych witryn nie jest dostępna w Turcji. W związku z tym, w praktyce, organ administracyjny, tj. PTI, decyduje o całkowitej blokadzie dostępu do przedmiotowej witryny w celu wykonania decyzji prawnych dotyczących konkretnej treści. Zatem – jak Trybunał stwierdził już w wyroku Ahmet Yıldırım (wspomniany powyżej, § 66) – władze powinny w szczególności wziąć pod uwagę fakt, że podobny środek powodujący niedostępność dużej ilości informacji mógł jedynie w znaczący sposób naruszyć prawa internautów i wywołać istotny skutek uboczny.

65. W świetle tych stwierdzeń i oceny ustawodawstwa zastosowanego w niniejszej sprawie Trybunał stwierdza, że ingerencja, do której doszło przez zastosowanie art. 8 ustawy nr 5651, nie spełniała przesłanki zgodności z prawem, o której mowa w Konwencji, a wspomniany przepis nie pozwala skarżącym korzystać z wystarczającego stopnia ochrony wymaganego przez rządy prawa w społeczeństwie demokratycznym. Ponadto, przepis tej wydaje się naruszać brzmienie art. 10 ust. 1 Konwencji, zgodnie z którym prawa przyznane na mocy tego artykułu obowiązują „bez względu na granice państwowe” (idem, § 67).

66. Tym samym doszło do naruszenia art. 10 Konwencji.

67. Uwzględniając ten wniosek, Trybunał uważa, że w niniejszej sprawie nie jest konieczna ocena spełnienia pozostałych przesłanek określonych w art. 10 ust. 2 Konwencji.

III. ZARZUT NARUSZENIA ART. 6 KONWENCJI

68. Powołując się na art. 6 Konwencji, skarżący Cengiz podnosi zarzut, że nie miał możliwości skorzystania ze skutecznego środka odwoławczego pozwalającego na kontrolę spornego środka przez sąd i zastosowanie sankcji wobec władz za ewentualne nadużycie.

69. Uwzględniając stwierdzenie naruszenia na podstawie art. 10 Konwencji (paragraf 65 powyżej), Trybunał uważa, że rozpatrzył najważniejsze kwestie prawne podniesione w niniejszej sprawie. W świetle wszystkich okoliczności faktycznych rozpatrywanej sprawy Trybunał uznał, że nie ma podstaw do osobnego rozstrzygania o dopuszczalności i zasadności zarzutu wyniesionego na podstawie art. 6 Konwencji (zob. podobnie Ahmet Yıldırım, wspomniany powyżej, § 72).

IV. ZASTOSOWANIE ART. 41 I 46 KONWENCJI

70. W formularzu skargi skarżący Akdeniz i Altıparmak domagają się wypłaty odszkodowania za poniesione straty moralne w wysokości 1000 euro (EUR) dla każdego z nich oraz tej samej kwoty na pokrycie kosztów postępowania. Odnośnie do skarżącego Cengiz, to nie przedstawił żadnych wniosków w tym zakresie, uznając, że stwierdzenie naruszenia samo w sobie stanowić będzie słuszne zadośćuczynienie.

Ponadto, na gruncie art. 46 Konwencji, skarżący domagają się od Trybunału wskazania pozwanemu Rządowi ogólnych środków, jakie można podjąć w celu rozstrzygnięcia sporu.

71. Rząd sprzeciwił się wypłacie jakiejkolwiek kwoty skarżącym. Ponadto, jego zdaniem, stwierdzenie naruszenia samo w sobie stanowić może słuszne zadośćuczynienie.

72. Trybunał zauważa, że skarżący Akdeniz i Altıparmak złożyli wnioski o wypłatę słusznego zadośćuczynienia jedynie na formularzu skargi. Nie spełnili zatem wymogów określonych w art. 60 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału oraz § 5 Instrukcji praktycznej dotyczącej roszczeń o słuszne zadośćuczynienie, która przewiduje, że „roszczenia zgłoszone w formularzu skargi, a nie powtórzone na odpowiednim etapie postępowania zostaną przez Trybunał odrzucone”. W związku z powyższym należy odrzucić roszczenie o słuszne zadośćuczynienie (zob. m.in. Anđelković przeciwko Serbii, skarga nr 1401/08, § 33, 9 kwietnia 2013 r.).

73. W świetle powyższego i uwzględniając sytuację skarżącego Cengiz na gruncie art. 41 Konwencji, Trybunał uważa, że stwierdzenie naruszenia stanowi samo w sobie słuszne zadośćuczynienie wszelkich strat moralnych, jakie mógł ponieść skarżący Cengiz.

74. Co do wniosku skarżących na podstawie art. 46 Konwencji, Trybunał przypomina, że stwierdził naruszenie Konwencji w szczególności z uwagi na to, że środek polegający na blokadzie dostępu do YouTube nakazany przez sądy krajowe pozbawiony był podstawy prawnej, a ustawodawstwo wówczas obowiązujące nie pozwalało skarżącym na korzystanie z wystarczającego poziomu ochrony wymaganego przez rządy prawa w społeczeństwie demokratycznym (paragraf 62 powyżej). Z tego stwierdzenia wynika, że naruszenie prawa skarżących zapoczątkowało problem strukturalny.

75. Trybunał zauważa, że po rozpoczęciu niniejszej sprawy przyjęto poprawki do ustawy nr 5651. Zgodnie z art. 8 A 3) blokada dostępu do całej witryny internetowej może być nakazana, jeśli spełnione są przesłanki wymienione we wskazanym przepisie (paragraf 22 powyżej). W tym względzie uważa za przydatne przypomnieć, że poprawki te[2] zostały przyjęte po wydaniu przez sąd nakazu blokady dostępu do YouTube bez podstawy prawnej. W tej kwestii Trybunał pragnie przypomnieć, że jego zadaniem nie jest orzekanie in abstracto o zgodności z Konwencją przepisów prawnych przewidujących blokadę dostępu do witryn internetowych w kształcie obowiązującym w Turcji w chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne, lub w kształcie obecnym. Powinien jednak ocenić in concreto wpływ zastosowania tych przepisów na prawo skarżących do wolności wyrażania opinii zagwarantowane w art. 10 Konwencji. Powinien zatem odpowiedzieć na pytanie, czy zastosowanie tych przepisów pociągnęło za sobą naruszenie art. 10 Konwencji (zob. Nikolova przeciwko Bułgarii [GC], skarga nr 31195/96, § 60, CEDH 1999‑II). W świetle powyższego Trybunał nie uważa za konieczne, uwzględniając okoliczności sprawy, rozpatrywanie wniosku skarżących dążącego do wydania nakazu na podstawie art. 46 Konwencji.

Z TYCH WZGLĘDÓW, TRYBUNAŁ, JEDNOMYŚLNIE

1. Postanawia połączyć skargi;

2. Uznaje skargę za dopuszczalną w zakresie zarzutu dotyczącego art. 10 Konwencji;

3. Stwierdza, że doszło do naruszenia art. 10 Konwencji;

4. Stwierdza, że nie ma podstaw do osobnego rozstrzygania o dopuszczalności i zasadności zarzutu dotyczącego art. 6 Konwencji;

5. Uznaje, że stwierdzenie naruszenia samo w sobie stanowić może słuszne zadośćuczynienie straty moralnej poniesionej przez skarżącego Cengiz;

6. Oddala pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego zadośćuczynienia.

Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie w dniu 1 grudnia 2015 r., zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Stanley NaismithPaul Lemmens
KanclerzPrzewodniczący

Do wyroku dołączono, zgodnie z art. 45 ust. 2 Konwencji i 74 § 2 Regulaminu Trybunału, zdanie odrębne sędziego Lemmensa.

P.L.
S.H.N.

ZDANIE ODRĘBNE ZGODNE SĘDZIEGO LEMMENSA

1. Zagłosowałem, tak jak większość, za naruszeniem art. 10 Konwencji. Wolałbym jednak, by wniosek ten opierał się na innym rozumowaniu.

Podstawa prawna środka polegającego na blokadzie

2. Po stwierdzeniu, że blokada dostępu do YouTube stanowiła ingerencję w korzystanie z prawa skarżących do otrzymywania i przekazywania informacji i idei (to stwierdzenie, do którego przychylam się bez zastrzeżeń), większość stwierdziła, iż ingerencja ta nie była „przewidziana przez ustawę” w myśl art. 10 ust. 2 Konwencji.

Niemniej jednak trudno mi zrozumieć, co dokładnie skłoniło większość do wysnucia takiego wniosku. Czyżby nie było żadnej podstawy prawnej? Czy też zastosowany środek przekroczył granice podstawy prawnej (paragrafy 61 i 63 wyroku)? Czy też przepis prawny, na którym opierał się środek, sam nie był wystarczająco precyzyjnie sformułowany (zob. argument skarżących przywołany w paragrafie 60 wyroku)? Czy też podstawa prawna zapewniała właściwemu organowi zbyt szerokie uprawnienia (paragrafy 62 i 65 wyroku)?

3. Uważam, że istniała podstawa prawna zezwalająca na zablokowanie dostępu do witryn internetowych, a mianowicie art. 8 ust. 1 b) i 2 ustawy nr 5651 z dnia 4 maja 2007 r. Zgodnie z tym przepisem blokada dostępu do publikacji rozpowszechnianych w Internecie mogła być nakazana przez sędziego. Przepis ten posłużył jako podstawa prawna do zastosowania przedmiotowego środka przez sąd karny w Ankarze, stanowił zatem podstawę zastosowania spornego środka w prawie krajowym[3].

Odnośnie do pytania, czy przedmiotowy środek jest zgodny ze wspomnianym przepisem prawnym, należy przypomnieć, że w pierwszej kolejności do władz krajowych, a w szczególności do trybunałów i sądów należy obowiązek dokonania wykładni i stosowania prawa krajowego (zob. m.in. Delfi AS przeciwko Estonii [Wielka Izba], skarga nr 64569/09, § 127, CEDH 2015; oraz Pentikäinen przeciwko Filandii [Wielka Izba], skarga nr 11882/10, § 85, 20 października 2015 r.). Z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 maja 2014 r. jasno zatem wynika, że wspomniany przepis nie zezwalał na blokadę dostępu do całej witryny internetowej, a jedynie blokadę dostępu do określonych treści w witrynie (art. 8 ust. 1, zdanie wprowadzające, ustawy). Wynika z tego, że przedmiotowa ingerencja nie mogła być zgodnie z prawem oparta na przepisie, który uważa się za podstawę prawną. Uważam, że na tej podstawie należało wysnuć wniosek, że środek nie był „przewidziany przez ustawę”.

Taki wniosek mógłby, moim zdaniem, zwolnić Trybunał z obowiązku zbadania przewidywalności ustawy lub ochrony, jaką ustawa zapewniała przed arbitralnymi naruszeniami prawa do wolności wyrażania opinii.

Celowość i konieczność środka polegającego na blokadzie

4. Po wyciągnięciu wniosku, że sporna ingerencja nie spełniała przesłanki zgodności, o której mowa w art. 10 ust. 2 Konwencji, większość uznała, że zbadanie spełnienia pozostałych przesłanek, o których mowa w tym paragrafie, nie jest konieczne (paragraf 67 wyroku).

Zasadniczo takie podejście jest uzasadnione. Jednakże, w okolicznościach niniejszej sprawy, sądzę, że mamy do czynienia ze straconą okazją.

Przepis prawny, na temat którego wypowiedział się Trybunał, mianowicie art. 8 ustawy nr 5651, został w międzyczasie uzupełniony przez dodanie art. 8A, który jasno przewiduje, że możliwe jest zablokowanie dostępu do całej witryny internetowej (paragraf 22 wyroku). Niniejszy wyrok dotyczy więc sytuacji, która o ile dotyczy podstawy prawnej spornego środka, o tyle odwołuje się w szerokiej mierze do przeszłości. W tych okolicznościach należałoby, moim zdaniem, zbadać, czy – niezależnie od faktu, że sporna ingerencja nie była przewidziana przez ustawę – środek zmierzał do uprawnionego celu, i czy, biorąc pod uwagę jego skutki, był proporcjonalny do tego celu (zob. podobne podejście Kurić i inni przeciwko Słowenii [Wielka Izba], skarga nr 26828/06, § 350, CEDH 2012 (fragmenty)).

Oczywiście, Trybunał nie powinien wypowiadać się in abstracto na temat nowego art. 8A (paragraf 75 wyroku). Uważam jednak, że gdyby zbadał, choćby jako obiter dictum, celowość i konieczność spornej ingerencji, jego wyrok mógłby uświadomić obywatelom i władzom tureckim zasady, z jakimi powinno być zgodne stosowanie art. 8, jak również nowego art. 8A ustawy nr 5651.

[1] Poprawiono w dniu 29 marca 2016 r.: tekst brzmiał następująco: „Wskazuje w szczególności, że”.

[2] Poprawiono w dniu 29 marca 2016 r.: tekst brzmiał następująco: „nawet jeśli strony obszernie skomentowały poprawki w swoich uwagach,”.

[3] W niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z sytuacją podobną do sytuacji w sprawach, które zakończyły się wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroków w dniu 2 kwietnia 2014 r. i 29 maja 2014 r. (paragrafy 25 i 26 wyroku), w której Prezydencja ds. telekomunikacji i informatyki (PTI) zablokowała dostęp do całej witryny, bez zastosowania przez sędziego środka o podobnym zakresie. Ponadto, w sprawie Ahmet Yıldırım przeciwko Turcji (skarga nr 3111/10, CEDH 2012), sąd nakazał całkowitą blokadę dostępu do Google Sites w odpowiedzi na wniosek PTI. W niniejszej sprawie to sam sąd, z własnej inicjatywy, nakazał blokadę dostępu do całego serwisu YouTube, a PTI tylko wykonała tę decyzję.

Full & Egal Universal Law Academy