Μεταφραστική Υπηρεσία Υπουργείου Εξωτερικών, Αθήνα
SERVICE DES TRADUCTIONS DU MINISTERE DES AFFAIRES ETRANGERES DE LA REPUBLIQUE HELLENIQUE, ATHENES
HELLENIC REPUBLIC, MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS, TRANSLATION SERVICE, ATHENS
ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ
ΠΡΩΤΟ ΤΜΗΜΑ
ΥΠΟΘΕΣΗ ΔΑΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΑΤΑ ΕΛΛΑΔΟΣ
(Αριθμός προσφυγής 44711/16)
ΑΠΟΦΑΣΗ
ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ
12 ΙΟΥΛΙΟΥ 2018
Η παρούσα απόφαση είναι τελεσίδικη και ενδέχεται να υποστεί επεξεργασία του κειμένου.
ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
Στην υπόθεση Δαουκόπουλος κατά Ελλάδος,
Tο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Πρώτο Τμήμα), συνεδριάζοντας ως Επιτροπή με την ακόλουθη σύνθεση:
Kristina Pardalos, Πρόεδρος,
Ksenija Turković,
Pauliine Koskelo, δικαστές,
και Abel Campos, Γραμματέας του Τμήματος.
Διασκέπτηκε κεκλεισμένων των θυρών την 19η Ιουνίου 2018,
Εκδίδει την παρούσα απόφαση η οποία ελήφθη την παραπάνω ημερομηνία:
ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
1. Η υπόθεση εισήχθη με προσφυγή (αρ. προσφυγής 44711/16) κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας που κατατέθηκε στο Δικαστήριο δυνάμει του Άρθρου 34 της Σύμβασης για την Προστασία των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων και Θεμελιωδών Ελευθεριών (εφεξής καλούμενη ως ‘η Σύμβαση’) από Έλληνα υπήκοο, τον κύριο Μιλτιάδη Δαουκόπουλο (εφεξής καλούμενος ως ‘ο προσφεύγων’), την 28η Ιουλίου 2016.
2. Ο προσφεύγων εκπροσωπήθηκε από τον κύριο Κ. Λαμπάκη, δικηγόρο Θεσσαλονίκης. Η Ελληνική Κυβέρνηση (εφεξής καλούμενη ως ‘η Κυβέρνηση’) εκπροσωπήθηκε από τους αντιπροσώπους του πληρεξουσίου της, κύριο Κ. Γεωργιάδη και την κυρία Κ. Καραβασίλη, Πάρεδρο και Δικαστικό Πληρεξούσιο αντίστοιχα στο Νομικό Συμβούλιο του Κράτους.
3. Την 8η Νοεμβρίου 2016 κοινοποιήθηκαν στην Κυβέρνηση οι αιτιάσεις αναφορικά με τους όρους κράτησης του προσφεύγοντος στην Φυλακή Διαβατών από την 9η Μαΐου 2016 και εξής και η σχετική έλλειψη ένδικου μέσου και κηρύχθηκε απαράδεκτο το υπόλοιπο της προσφυγής δυνάμει του Κανόνα 54 § 3 των Κανόνων του Δικαστηρίου.
4. Η Κυβέρνηση ενίστατο κατά της εξέτασης της προσφυγής από Επιτροπή. Έχοντας εξετάσει την ένσταση της Κυβέρνησης, το Δικαστήριο την απορρίπτει.
ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ
1. ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ
5. Ο προσφεύγων γεννήθηκε το έτος 1971 και κατά τον χρόνο κατάθεσης της προσφυγής στο Δικαστήριο κρατείτο στην Φυλακή Διαβατών.
6. Ο προσφεύγων εκτίει ποινή ισόβιας κάθειρξης για εμπόριο ναρκωτικών. Αρχικά τοποθετήθηκε στη Φυλακή Διαβατών από την 1η Οκτωβρίου 2014 έως την 24η Νοεμβρίου 2015. Κατά την παραπάνω ημερομηνία μετήχθη στην Φυλακή Μαλανδρίνου, από όπου μετήχθη ξανά στην Φυλακή Διαβατών την 9η Μαΐου 2016. Τέλος, την 20η Δεκεμβρίου 2016 μετήχθη για μια ακόμη φορά στην Φυλακή Μαλανδρίνου.
Α. Η περιγραφή του προσφεύγοντος για τις συνθήκες κράτησής του στην Φυλακή Διαβατών από την 9η Μαΐου 2016 έως την 20η Δεκεμβρίου 2016.
7. Ο προσφεύγων ισχυρίστηκε ότι αρχικά κρατείτο στο κελί με αρ. Β 14, το οποίο είχε διαστάσεις 9 τ.μ. και κρατούσε τέσσερις κρατούμενους συνολικά. Την 7η Αυγούστου 2016 είχε τοποθετηθεί στο κελί υπ’ αριθμόν Ι 2 στο ισόγειο, το οποίο είχε διαστάσεις 24 τ.μ. και κρατούσε δέκα κρατούμενους. Και στις δύο περιπτώσεις συνεπώς, ο χώρος διαβίωσης που του παρεχόταν υπολειπόταν των 3 τ.μ. Ο υπερπληθυσμός τον είχε εκθέσει σε λοιμώδεις νόσους και υφίστατο παθητικό κάπνισμα. Επιπροσθέτως, οι κρατούμενοι διέθεταν ελάχιστο χώρο για να κινηθούν εντός του κελιού τους και οι κουκέτες τους ήταν χαμηλές, μη παρέχοντας σε αυτούς τη δυνατότητα να κάθονται με άνεση.
8. Πέραν του υπερπληθυσμού, ο προσφεύγων κατέθεσε ότι οι συνθήκες της κράτησής του ήταν εξαιρετικά κακές. Η πρόσβαση στο φυσικό φως και ο εξαερισμός ήταν ανεπαρκείς. Οι εγκαταστάσεις υγιεινής και οι παροχές ήταν πεπαλαιωμένες, χαλασμένες και ανεπαρκείς ώστε να διασφαλίζουν την ευεξία και την προσωπική υγιεινή των κρατουμένων. Παρεχόταν θέρμανση μόνο για μία ώρα ανά μέρα από τις 9 μ.μ. έως τις 10 μ.μ., ενώ παρεχόταν ζεστό νερό κατά τη διάρκεια του χειμώνα για δύο ώρες ανά ημέρα και δεν ήταν επαρκές για όλους τους κρατουμένους. Αναγκάζονταν να πλένονται με τη χρήση κουβάδων νερού, καθώς η πίεση του νερού στα μπάνια ήταν ανεπαρκής. Σε κάθε κελί δυναμικότητας δέκα ατόμων υπήρχαν πέντε κουκέτες, πέντε σκαμπό, ένα μικρό τραπεζάκι και πέντε κομοδίνα, αλλά δεν υπήρχε χώρος με δυνατότητα κλειδώματος για προσωπικά αντικείμενα. Στο κελί δυναμικότητας τεσσάρων ατόμων υπήρχαν δύο κουκέτες και δύο σκαμπό. Τα στρώματα ήταν παλαιά, μουχλιασμένα και δυσώδη, και δεν είχαν παρασχεθεί κλινοσκεπάσματα και πετσέτες.
9. Γενικά, οι κρατούμενοι υφίσταντο έλλειψη πρόσβασης σε δραστηριότητες πολιτισμού, αναψυχής και αθλητισμού. Αναγκάζονταν να βασίζονται σε επισκέψεις φίλων και της οικογένειας προκειμένου να λάβουν τις οιεσδήποτε εφημερίδες ή περιοδικά, γεγονός το οποίο επέτεινε το αίσθημα απομόνωσής τους. Ήταν ανεπαρκείς οι ώρες που επιτρεπόταν να τις περάσουν στους διαδρόμους, λαμβάνοντας υπόψη ότι συνέπιπταν με τις ώρες σίτισης, καθώς και επίσης οι χρόνοι κατά τους οποίους επιτρεπόταν να δέχονται επισκέψεις ή να κάνουν τηλεφωνικές κλήσεις. Το προαύλιο περιλάμβανε ένα γήπεδο ποδοσφαίρου, αλλά δεν παρέχονταν μπάλες στους κρατούμενους και το προαύλιο δεν παρείχε τις οιεσδήποτε δυνατότητες για τη δημιουργική διάθεση του χρόνου. Ο προσφεύγων περαιτέρω διατύπωσε την αιτίαση για την ποσότητα και την ποιότητα της σίτισης, ισχυριζόμενος ότι ήταν επαναληπτικό και είχε ελλείψεις ως προς την διατροφική αξία.
10. Τέλος, ο προσφεύγων κατέθεσε ότι οι συνθήκες της κράτησής του είχαν ως αποτέλεσμα να υποστεί διάφορα καρδιακά επεισόδια.
Β. Η περιγραφή της Κυβέρνησης για τους όρους κράτησης του κρατουμένου στη Φυλακή Διαβατών από την 9η Μαΐου 2016 έως την 20η Δεκεμβρίου 2016.
11. Η Κυβέρνηση, παραπέμποντας σε έγγραφο που παρασχέθηκε από τις αρχές της φυλακής, κατέθεσε ότι οι Φυλακές Διαβατών είχαν την δυνατότητα φύλαξης 358 κρατουμένων επί τη βάση της κατανομής 4 τ.μ. ανά κρατούμενο, σύμφωνα με τα ελάχιστα πρότυπα που έχουν προσδιοριστεί από την Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων. Κατά το χρόνο που κρατείτο ο προσφεύγων, η κατάσταση της φυλακής είχε υπερβεί την δυναμικότητα στεγάζοντας 460 έως 500 κρατούμενους. Ο προσφεύγων κρατείτο στο κελί υπ’ αρ. 11 στον πρώτο όροφο, το οποίο είχε διαστάσεις 24 τ.μ., περιλαμβανομένης μίας τουαλέτας, με διαστάσεις 2 τ.μ. Το κελί είχε δυναμικότητα 10 κρατουμένων. Εντούτοις, μετά την θέσπιση νέου νόμου τον Απρίλιο του 2015 με σκοπό την ανακούφιση του υπερπληθυσμού στις φυλακές είχαν απολυθεί πολλοί κρατούμενοι και ως αποτέλεσμα ο προσφεύγων μοιραζόταν το κελί με τέσσερις έως έξι κρατούμενους. Συνεπώς, ο χώρος διαβίωσης που παρεχόταν στον προσφεύγοντα κυμαινόταν από 3,14 έως 4,04 τ.μ.
12. Αναφορικά με τις λοιπές αιτιάσεις του προσφεύγοντος, η κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι η φυλακή διέθετε σύστημα κεντρικής θέρμανσης, πλέον των ηλεκτρικών θερμαντικών σωμάτων τα οποία είχαν παρασχεθεί σε κάθε κελί. Το κελί στο οποίο κρατείτο ο προσφεύγων διέθετε μεγάλα παράθυρα. Οι κρατούμενοι διέθεταν πρόσβαση σε ζεστό νερό και τους παρέχονταν προϊόντα προσωπικής υγιεινής τακτικά. Τα κελιά απολυμαίνονταν σε τακτική βάση. Όσον αφορά τα γεύματα των κρατουμένων, η Κυβέρνηση κατέθεσε το πρόγραμμα διαφόρων τυχαίων εβδομάδων, προκειμένου να καταδειχθεί ότι απαρτίζονταν από ποικιλία τροφών.
13. Η Κυβέρνηση κατέθεσε τον ιατρικό φάκελο του προσφεύγοντος με σκοπό να αποδειχθεί ότι ο προσφεύγων είχε ήδη καρδιακές παθήσεις κατά την έναρξη της φυλάκισής του. Είχαν πλήρως εκπληρωθεί οι ιατρικές ανάγκες του προσφεύγοντος κατά τη διάρκεια του χρόνου που βρισκόταν στη Φυλακή Διαβατών, είτε με επισκέψεις στον ιατρό της φυλακής, είτε με τη μεταφορά του σε κοντινά νοσοκομεία. Τέλος, στον προσφεύγοντα είχαν παρασχεθεί δεκαπέντε μέρες αδείας με σκοπό τη συμμετοχή του σε απολυτήριες εξετάσεις.
ΙΙ. ΣΥΝΑΦΕΣ ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ
14. Το συναφές εθνικό δίκαιο και πρακτική περιγράφονται στην απόφαση επί της υποθέσεως Χατζηβασιλειάδης κατά Ελλάδος (αρ. προσφυγής 51618/12, §§ 17-21, της 26ης Νοεμβρίου 2013).
ΙΙΙ. ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΒΑΣΑΝΙΣΤΗΡΙΩΝ (CPT)
15. Στην έκθεσή της της 16ης Οκτωβρίου 2014, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Εξευτελιστικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), κατόπιν επίσκεψής της στην Ελλάδα από την 4η έως την 16η Απριλίου 2013, επισήμανε τα ακόλουθα σχετικά με τη Φυλακή Διαβατών:
«Η Δικαστική Φυλακή Διαβατών, στη Θεσσαλονίκη, έχει δυναμικότητα 250 θέσεων, αλλά κατά τον χρόνο της επίσκεψης κρατούσε 590 κρατουμένους. Το κτίριο διαθέτει 53 κοιτώνες με διαστάσεις 24 τ.μ. οι οποίοι κρατούν έως 10 κρατούμενους ο καθένας, 10 κελιά των 11 τ.μ. που κρατούν ένα μέσο όρο τεσσάρων κρατουμένων το καθένα και τρεις κοιτώνες που στεγάζουν 34 γυναίκες κρατουμένους. Οι κοιτώνες για τις γυναίκες κρατουμένους που βρίσκονται στο ισόγειο είναι διαχωρισμένοι από τους τομείς που στεγάζουν τους άνδρες κρατουμένους. Εντούτοις, όπως και στην λοιπή στέγαση των κρατουμένων, παρέχουν συνθήκες συνωστισμού, με 24 τ.μ. χώρου για πέντε κουκέτες. Η πρόσβαση στο φυσικό φωτισμό και τον εξαερισμό ήταν επαρκής και υπήρχαν κάποια σκαμπό, αλλά δεν υπήρχε χώρος με δυνατότητα κλειδώματος για τα προσωπικά αντικείμενα. Τα εγκαταστάσεις υγιεινής που περιλάμβαναν τουαλέτες και νιπτήρα στο ισόγειο, που έπρεπε επίσης να χρησιμοποιηθούν για το πλύσιμο των ρούχων και των πιάτων. Εντούτοις, ως προς τα θετικά, οι εγκαταστάσεις ήταν πλήρως διαχωρισμένες».
16. Στην έκθεσή της της 1ης Μαρτίου 2016, μετά την επίσκεψή της από την 14η έως την 23η Απριλίου 2015, η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων διαπίστωσε ότι η κατάσταση στην Φυλακή Διαβατών παρέμενε ουσιαστικά ή ίδια από την τελευταία της επίσκεψη το 2013. Κατά την ημέρα της επίσκεψης διέθετε δυναμικότητα 370 θέσεων αλλά κρατούσε 588 κρατούμενους. Η επίσημη δυναμικότητα είχε αυξηθεί κατά τουλάχιστον 100 θέσεις με τον ανασχεδιασμό χώρων 24 τ.μ. για έξι κρατουμένους αντί για τέσσερις.
ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ
1. ΕΠΙΚΑΛΟΥΜΕΝH ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 3 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ
17. Ο προσφεύγων διατύπωσε την αιτίαση ότι οι όροι της κράτησής του στη Φυλακή Διαβατών είχαν παραβιάσει το δικαίωμά του μην υποβολής σε απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση, όπως προβλέπεται στο Άρθρο 3 της Σύμβασης, το οποίο έχει ως ακολούθως:
‘Ουδείς επιτρέπεται να υποβληθή εις βασάνους ούτε εις ποινάς ή μεταχείρισιν απανθρώπους ή εξευτελιστικάς.’
Α. Επί του Παραδεκτού
18. Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η αιτίαση αυτή δεν είναι προδήλως αβάσιμη εντός του νοήματος του Άρθρου 35 § 3 (α) της Σύμβασης. Επίσης σημειώνει ότι δεν είναι απαράδεκτη για οιονδήποτε άλλο λόγο. Συνεπώς, θα πρέπει να κηρυχθεί ως παραδεκτή.
Β. Επί της Ουσιαστικής Βασιμότητας
1. Οι προτάσεις των διαδίκων
19. Αναφερόμενος στην περιγραφή του, ο προσφεύγων διατύπωσε αιτίαση για τις συνθήκες κράτησής του, κυρίως εφιστώντας την προσοχή του Δικαστηρίου στο πρόβλημα του υπερπληθυσμού στη Φυλακή Διαβατών. Ισχυρίστηκε ότι τα νομοθετικά μέτρα που είχαν ληφθεί για τον περιορισμό του αριθμού των φυλακισμένων κρατουμένων είχαν ως αποτέλεσμα απλώς μια προσωρινή ανακούφιση και λόγω του ότι ο οικείος νόμος είχε τεθεί σε ισχύ ένα έτος πριν την κράτησή του στη Φυλακή Διαβατών δεν επηρέασε καθόλου τις συνθήκες κράτησής του. Τέλος, ο προσφεύγων κατέθεσε ότι ακόμα και εάν ήταν αληθές το επιχείρημα της Κυβέρνησης ότι είχε κρατηθεί με πέντε ή έξι άτομα σε κελί με διαστάσεις 24 τ.μ., ακόμη θα εξακολουθούσε να διαθέτει χώρο διαβίωσης που υπολειπόταν των 6 τ.μ. που είναι υποχρεωτικός σύμφωνα με τον Ποινικό Κώδικα της Ελλάδος.
20. Παραπέμποντας στην δική της περιγραφή, η Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι οι συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος ήταν επαρκείς και σε καμιά περίπτωση δεν προσέγγιζαν το κατώτατο κατώφλι βαρύτητας που απαιτείται για την στοιχειοθέτηση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης. Επισήμανε ότι ο Νόμος 4322/2015, ο οποίος αποσκοπούσε στην ανακούφιση του υπερπληθυσμού στις φυλακές, είχε ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του αριθμού των κρατουμένων και συνεπώς ο προσφεύγων δεν είχε υποφέρει από υπερπληθυσμό.
2. Η εκτίμηση του Δικαστηρίου
21. Οι εφαρμοστέες γενικές αρχές εκτίθενται στην απόφαση Muršić κατά Κροατίας ([Τμήμα Μείζονος Συνθέσεως] αρ. προσφυγής 7334/13, §§ 96-141, της 20ης Οκτωβρίου 2016).
22. Το Δικαστήριο σημειώνει στην αρχή ότι οι διάδικοι αφιέρωναν μεγάλο μέρος των προτάσεών τους στις συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος στη Φυλακή Διαβατών, την πρώτη περίοδο που φυλακίστηκε εκεί, από την 1η Οκτωβρίου 2014 έως την 24η Νοεμβρίου 2015, και στις συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος στη Φυλακή Μαλανδρίνου, από την 24η Νοεμβρίου 2015 έως την 9η Μαΐου 2016. Το Δικαστήριο εντούτοις σημειώνει ότι στην Κυβέρνηση γνωστοποιήθηκε μόνο το μέρος της προσφυγής που αναφέρεται στην φυλάκιση του προσφεύγοντος στην Φυλακή Διαβατών από την 9η Μαΐου 2016 έως την 20η Δεκεμβρίου 2016, καθώς το υπόλοιπο μέρος της προσφυγής είχε απορριφθεί στο στάδιο της κοινοποίησης. Συνεπώς, οι προτάσεις των διαδίκων αναφορικά με τις λοιπές αιτιάσεις δε θα ληφθούν υπόψη από το Δικαστήριο.
23. Στρεφόμενο στις αιτιάσεις του προσφεύγοντος σχετικά με την περίοδο από την 9η Μαΐου 2016 έως την 20η Δεκεμβρίου 2016, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι οι διάδικοι παρείχαν συγκρουόμενες περιγραφές των συνθηκών κράτησης του προσφεύγοντος στη Φυλακή Διαβατών, ιδιαίτερα όσον αφορά τον αριθμό των κρατουμένων στο κελί στο οποίο κρατείτο ο προσφεύγων. Συγκεκριμένα η Κυβέρνηση προσκόμισε έγγραφο συνταχθέν από τις αρχές της φυλακής, το οποίο βεβαίωνε ότι ο προσφεύγων κρατείτο με άλλους τέσσερις ή πέντε κρατούμενους, ως αποτέλεσμα του Νόμου 4322/2015, ο οποίος περιλάμβανε μέτρα με σκοπό την άρση του υπερπληθυσμού στις φυλακές (βλέπε παραγράφους 11 και 20 παραπάνω). Αντιθέτως, ο προσφεύγων ισχυρίστηκε ότι μοιραζόταν το κελί με άλλους εννέα κρατούμενους, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα ένα χώρο διαβίωσης της τάξεως των 2,2 τ.μ. ανά κρατούμενο καθώς και ότι δεν επωφελήθηκε από τις διατάξεις του νέου νόμου ο οποίος είχε τεθεί σε ισχύ ένα χρόνο πριν την κράτησή του στη Φυλακή Διαβατών (βλέπε παραγράφους 7 και 19 παραπάνω).
24. Από αυτή την άποψη, το Δικαστήριο επαναλαμβάνει ότι είναι ιδιαίτερα προσεκτικό όσον αφορά τις αντικειμενικές δυσκολίες που βιώνουν οι προσφεύγοντες για τη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων για τεκμηρίωση των ισχυρισμών τους αναφορικά με τις συνθήκες κράτησής τους. Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, οι προσφεύγοντες θα πρέπει να παρέχουν αναλυτική και συνεπή περιγραφή των πραγματικών περιστατικών για τα οποία γίνεται η αιτίαση (βλέπε Muršić, όπου παραπάνω, §§ 127, και απόφαση Ananyev και λοιποί κατά Ρωσίας, αριθμός προσφυγής 42525/07 και 6800/08, § 122, της 10ης Ιανουαρίου 2012). Μόλις έχει γίνει μια αξιόπιστη και ευλόγως εμπεριστατωμένη περιγραφή των επικαλούμενων εξευτελιστικών συνθηκών κράτησης που στοιχειοθετούν μία εκ πρώτης όψεως περίπτωση κακομεταχείρισης, το βάρος της αποδείξεως μετατίθεται στην καθ’ ου Κυβέρνηση, η οποία έχει αποκλειστικά πρόσβαση στα στοιχεία τα οποία έχουν τη δυνατότητα να ενισχύουν ή να καταρρίπτουν τους παραπάνω ισχυρισμούς. Συγκεκριμένα απαιτείται να συλλεγούν και να προσκομισθούν οικεία έγγραφα και να παρέχεται αναλυτική περιγραφή των συνθηκών κράτησης του προσφεύγοντος. Συναφείς πληροφορίες από άλλα διεθνή όργανα όπως η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, για τους όρους κράτησης, καθώς και από τις αρμόδιες εθνικές αρχές και θεσμούς, θα πρέπει επίσης να παρέχουν στοιχεία στην απόφαση του Δικαστηρίου επί του θέματος (βλέπε περαιτέρω Ananyev και λοιποί, όπου παραπάνω, §§ 122-25).
25. Στρεφόμενο στα πραγματικά περιστατικά της παρούσης υπόθεσης, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι ο προσφεύγων ισχυρίστηκε ότι είχε στη διάθεσή του προσωπικό χώρο της τάξεως των 2,2 τ.μ. καθώς μοιραζόταν κελί με διάσταση 22 τ.μ. (αποκλειόμενων των υγειονομικών εγκαταστάσεων) με άλλους εννιά κρατούμενους. Η Κυβέρνηση αρχικά δήλωσε, ότι ο προσφεύγων είχε στη διάθεσή του προσωπικό χώρο που κυμαινόταν από 3,14 έως 3,66 τ.μ., καθώς μοιραζόταν το κελί με άλλους πέντε ή έξι κρατούμενους. Αργότερα, η Κυβέρνηση άλλαξε ελάχιστα τον παραπάνω αριθμό, καταθέτοντας ότι ο προσφεύγων είχε στη διάθεσή του προσωπικό χώρο που κυμαινόταν από 3,14 έως 4,04 τ.μ., καθώς μοιραζόταν το κελί με τέσσερις έως έξι κρατούμενους. Ακόμη, παρέσχε στο Δικαστήριο έγγραφο το οποίο βεβαίωνε ότι ο συνολικός αριθμός των κρατουμένων κατά τη διάρκεια της επτάμηνης παραμονής του προσφεύγοντος στη Φυλακή Διαβατών κυμαινόταν μεταξύ 460 και 500 κρατουμένων, αριθμός χαμηλότερος από εκείνον κατά το χρόνο της έκθεσης της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, χάρη στα μέτρα τα οποία ελήφθησαν, σύμφωνα με το Νόμο 4322/2015. Υπό το φως του συνολικού αριθμού των κρατουμένων κατά τον ουσιώδη χρόνο, ο οποίος υπερέβαινε κατά τουλάχιστον 100 κρατούμενους τη δυναμικότητα της Φυλακής Διαβατών (δυναμικότητα των 358 κρατουμένων επί τη βάσει καταμερισμού 4 τ.μ. ανά κρατούμενο), το Δικαστήριο σημειώνει ότι ο προσφεύγων δε θα μπορούσε να διαθέτει περισσότερα από 4 τ.μ. στη διάθεσή του. Επίσης σημειώνει ότι οι ισχυρισμοί του προσφεύγοντος ενισχύονται από την Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, η οποία είχε επισκεφτεί την Φυλακή Διαβατών ένα έτος πριν την εισαγωγή του προσφεύγοντος σε αυτήν. Εντούτοις, υπό το φως του επιχειρήματος της Κυβέρνησης ότι στο ενδιάμεσο διάστημα είχαν ληφθεί μέτρα που αποσκοπούσαν στην άρση του υπερπληθυσμού των φυλακών και είχαν ως αποτέλεσμα την διάθεση στους κρατούμενους περισσότερων από 3 τ.μ., το Δικαστήριο θα στραφεί στην εξέταση των υπολοίπων συνθηκών κράτησης του προσφεύγοντος.
26. Το Δικαστήριο επαναλαμβάνει ότι μια σοβαρή έλλειψη χώρου σε κελί φυλακής σταθμίζεται ιδιαιτέρως ως παράγοντας ο οποίος πρέπει να εξεταστεί για τους σκοπούς της στοιχειοθέτησης εάν οι συνθήκες κράτησης που περιγράφονται είναι εξευτελιστικές εντός του νοήματος του Άρθρου 3 της Σύμβασης και μπορεί να αποκαλύψει μια παραβίαση, είτε από μόνη της, είτε συνεκτιμώμενη με άλλες αδυναμίες. Συγκεκριμένα στις περιπτώσεις προκειμένου για κελί φυλακής με διαστάσεις που κυμαίνονται από 3 έως 4 τ.μ. προσωπικού χώρου ανά κρατούμενο ο παράγοντας του χώρου παραμένει ένας βαρύνουσας σημασίας παράγοντας στην αξιολόγηση από μέρους του Δικαστηρίου της επάρκειας των συνθηκών της κράτησης. Στις παραπάνω περιπτώσεις θα διαπιστωθεί μια παραβίαση του Άρθρου 3 εάν ο παράγοντας του χώρου συνοδεύεται από άλλες πτυχές ακατάλληλων φυσικών συνθηκών κράτησης, που σχετίζονται συγκεκριμένα με την πρόσβαση στην υπαίθρια άσκηση, τον φυσικό φωτισμό ή αέρα, την διαθεσιμότητα εξαερισμού, την επάρκεια της θερμοκρασίας του δωματίου, τη δυνατότητα χρήσης της τουαλέτας ιδιωτικώς και τη συμμόρφωση με τους βασικούς υγειονομικούς όρους και όρους υγιεινής (βλέπε απόφαση Muršić, όπου παραπάνω, §§ 106 και 139).
27. Το Δικαστήριο σημειώνει ότι κανένας από τους διαδίκους δεν καθόρισε πόσο χρόνο ο κρατούμενος περνούσε κλειδωμένος στο κελί του κάθε μέρα. Κατά τον ίδιο χρόνο, η Κυβέρνηση παρέλειψε να αναιρέσει άλλα εμπεριστατωμένα και ακριβή στοιχεία, τα οποία είναι συναφή για την εκτίμηση των συνθηκών κράτησης του προσφεύγοντος, όπως για παράδειγμα την έλλειψη επαρκούς θέρμανσης και καθαριότητας των εγκαταστάσεων. Από αυτή την άποψη το Δικαστήριο σημειώνει ότι οι σχετικές παρατηρήσεις της Κυβέρνησης ήταν εξαιρετικά αόριστες, ισχυριζόμενη ότι η φυλακή διέθετε κεντρικό σύστημα θέρμανσης και ότι τα κελιά απολυμαίνονταν σε τακτικά διαστήματα, χωρίς να παρέχει τα οιαδήποτε επιχειρήματα για την αναίρεση των ισχυρισμών του προσφεύγοντος ότι το σύστημα κεντρικής θέρμανσης λειτουργούσε μόνο για μία ώρα την ημέρα, ότι το ζεστό νερό ήταν ανεπαρκές και ότι οι εγκαταστάσεις υγιεινής ήταν ερειπωμένες. Το Δικαστήριο κατά συνέπεια αποδέχεται την περιγραφή του προσφεύγοντος για τα οικεία πραγματικά περιστατικά.
28. Υπό το φως των παραπάνω διαπιστώσεων και υπό το φως του κριτηρίου που εκτίθεται στην προαναφερθείσα απόφαση Muršić (βλέπε παράγραφο 26 παραπάνω), το Δικαστήριο συμπεραίνει ότι ακόμα και εάν υποθέσουμε ότι ο προσφεύγων διέθετε 3 έως 4 τ.μ. προσωπικού χώρου όπως δηλώνεται από την Κυβέρνηση, υπήρχαν άλλα επιβαρυντικά στοιχεία του εγκλεισμού του, τα οποία σε συνδυασμό με τον προσωπικό χώρο που ήταν διαθέσιμος σε αυτόν, υπερέβαιναν τον αναπόφευκτο βαθμό οδύνης, ο οποίος είναι εγγενής στην κράτηση και προσέγγισε το κατώφλι σοβαρότητας, το οποίο παραβιάζει το Άρθρο 3 της Σύμβασης.
29. Συνεπώς, υπάρχει παράβαση του Άρθρου 3 της Σύμβασης.
ΙΙ. ΕΠΙΚΑΛΟΥΜΕΝΗ ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 13 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ
30. Επί τη βάσει του Άρθρου 13 της Σύμβασης, ο προσφεύγων διατύπωσε την αιτίαση για παραβίαση του δικαιώματός του πρόσβασης σε αποτελεσματικό εθνικό ένδικο μέσο σε σχέση με την αιτίασή του δυνάμει του Άρθρου 3.
31. Η Κυβέρνηση αμφισβήτησε ότι ο προσφεύγων είχε υποστηρίξιμη απαίτηση (arguable claim) για τους σκοπούς του Άρθρου 13. Επιπλέον, ισχυρίστηκε ότι ο προσφεύγων θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τα ένδικα μέσα που προβλέπονται στην εγχώρια νομοθεσία, συγκεκριμένα καταθέτοντας μία καταγγελία στον Εισαγγελέα, δυνάμει του Άρθρου 572 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, ή στο Συμβούλιο της Φυλακής, δυνάμει του Άρθρου 6 του Ποινικού Κώδικα, το οποίο θα έδινε τη δυνατότητα στις αρμόδιες αρχές να εκτιμήσουν τις συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος και αν είναι αναγκαίο να διατάξουν την μεταγωγή του σε διαφορετικό κελί, σε διαφορετική φυλακή. Στην πραγματικότητα, ο προσφεύγων είχε κάνει χρήση του ένδικου μέσου που αφορούσε τον Εισαγγελέα και με τις αιτήσεις του με ημερομηνία την 11η Οκτωβρίου 2016, και 3η Νοεμβρίου 2016, και 11η Νοεμβρίου 2016, είχε αιτηθεί ακρόαση με σκοπό να μεταχθεί στη Φυλακή Μαλανδρίνου. Τα αιτήματά του έγιναν δεκτά και μετήχθη την 20η Δεκεμβρίου 2016.
Α. Επί του Παραδεκτού
32. Το Δικαστήριο σημειώνει ότι η αιτίαση αυτή δεν είναι προδήλως αβάσιμη εντός του νοήματος του Άρθρου 35 § 3 (α) της Σύμβασης. Επίσης σημειώνει ότι δεν είναι απαράδεκτη για οιοσδήποτε άλλους λόγους. Συνεπώς, θα πρέπει να κηρυχθεί ως παραδεκτή.
Β. Περί της Ουσιαστικής Βασιμότητας
33. Αναφορικά με τις συνθήκες κράτησης, το Δικαστήριο έχει κρίνει σε διάφορες υποθέσεις (βλέπε Vaden κατά Ελλάδος, αρ. προσφυγής 35115/03, §§ 30-33, της 29ης Μαρτίου 2007, και Τσιβής κατά Ελλάδος, αρ. προσφυγής 11553/5, §§ 18-20, της 6ης Δεκεμβρίου 2007) ότι οι προσφεύγοντες δεν είχαν εξαντλήσει τα εγχώρια ένδικα μέσα λόγω αδυναμίας αξιοποίησης των ένδικων μέσων που προβλέπονται από το Άρθρο 572 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας και του Άρθρου 6 του Ποινικού Κώδικα της Ελλάδος (Αρ. Νόμου 2776/1999). Στις παραπάνω περιπτώσεις οι προσφεύγοντες διατύπωσαν αιτιάσεις για τις συγκεκριμένες συνθήκες που τους είχαν θίξει προσωπικά ως άτομα και τις οποίες οι αρχές της φυλακής θα μπορούσαν να τερματίσουν, λαμβάνοντας τα κατάλληλα μέτρα. Από την άλλη μεριά, το Δικαστήριο έχει κρίνει σε πολλές περιπτώσεις ότι όπου οι προσφεύγοντες ισχυρίζονται ότι έχουν θιγεί προσωπικά από τις συνθήκες που επικρατούν σε μια φυλακή, τα ένδικα μέσα που προβλέπονται από το Άρθρο 572 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας και το Άρθρο 6 του Ποινικού Κώδικα, δεν είναι αποτελεσματικά (βλέπε μεταξύ άλλων δεδικασμένων, Igbo και λοιποί κατά Ελλάδος, αρ. προσφυγής 60042/13, § 35, της 9ης Φεβρουαρίου 2017).
34. Το Δικαστήριο δεν βλέπει κανένα λόγο να αποκλίνει από την προηγούμενη νομολογία του στην παρούσα υπόθεση. Συνεπώς, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι υπάρχει παραβίαση του Άρθρου 13 σε συνδυασμό με το Άρθρο 3 της Σύμβασης, λόγω της απουσίας ένδικων μέσων αναφορικά με την αιτίαση, σε σχέση με τις συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος.
ΙΙΙ. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 41 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ
35. Το Άρθρο 41 της Σύμβασης προβλέπει τα εξής:
‘Εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι υπήρξε παραβίαση της Σύμβασης ή των Πρωτοκόλλων της, και αν το εσωτερικό δίκαιο του Υψηλού Συμβαλλόμενου Μέρους δεν επιτρέπει παρά μόνο ατελή εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης αυτής, το Δικαστήριο χορηγεί, εφόσον είναι αναγκαίο, στον παθόντα δίκαιη ικανοποίηση.’
Α. Βλάβη
36. Ο προσφεύγων απαίτησε 50.000 ευρώ αναφορικά με ηθική βλάβη, αιτούμενος να καταβληθεί το επιδικασθέν σε αυτόν ποσό σε τραπεζικό λογαριασμό που υποδεικνύεται από τον αντιπρόσωπό του.
37. Η Κυβέρνηση αμφισβήτησε τις παραπάνω απαιτήσεις. Ισχυρίστηκε ότι το αιτούμενο από τον προσφεύγοντα ποσό ήταν υπερβολικό και μη τεκμηριωμένο. Κατά την άποψη της Κυβέρνησης, η απλή διαπίστωση παραβίασης θα συνιστούσε επαρκή δίκαιη ικανοποίηση. Σε κάθε περίπτωση, εάν το Δικαστήριο θα επιθυμούσε να επιδικάσει χρηματικό ποσό στον προσφεύγοντα, θα όφειλε να λάβει υπόψη του ότι του είχε δοθεί δεκαπέντε ημέρες άδεια με σκοπό την συμμετοχή σε απολυτήριες εξετάσεις και είχε επίσης εργαστεί για τέσσερις ημέρες με επωφελή μείωση της ποινής του. Η Κυβέρνηση επίσης αμφισβήτησε την ανάγκη για την επιδίκαση των οιονδήποτε ποσών προς καταβολή σε έναν και μόνο τραπεζικό λογαριασμό που έχει υποδειχθεί από τον αντιπρόσωπο του προσφεύγοντος.
38. Το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι ο προσφεύγων θα πρέπει να βίωσε οδύνη και ματαίωση ως αποτέλεσμα της παραβίασης των δικαιωμάτων του δυνάμει του Άρθρου 3. Αντιθέτως, η διαπίστωση παραβίασης μπορεί από μόνη της να συνιστά επαρκή δίκαιη ικανοποίηση για παραβίαση του Άρθρου 13 της Σύμβασης, που απορρέει από την απουσία αποτελεσματικών ένδικων μέσων αναφορικά με τις παραπάνω συνθήκες (βλέπε υπόθεση Ananyev και λοιποί, που παρατίθεται παραπάνω, § 173). Αποφασίζοντας εν ευθυδικία, όπως απαιτείται δυνάμει του Άρθρου 41 της Σύμβασης, επιδικάζει στον προσφεύγοντα 4.500 ευρώ αναφορικά με ηθική βλάβη.
Β. Έξοδα και δαπάνες
39. Ο προσφεύγων επίσης απαίτησε 1.350 ευρώ για έξοδα και δαπάνες που προκλήθηκαν ενώπιων του Δικαστηρίου επί τη βάσει σύμβασης παροχής ιδιωτικών υπηρεσιών που καταρτίστηκε με τον αντιπρόσωπό του την 26η Ιουλίου 2016, και περαιτέρω 150 ευρώ για μεταφραστική δαπάνη. Επίσης, αιτήθηκε να κατατεθεί το οικείο ποσό απευθείας στον τραπεζικό λογαριασμό του αντιπροσώπου του.
40. Η Κυβέρνηση πρότεινε ότι θα πρέπει να αποζημιώνονται μόνο τεκμηριωμένες απαιτήσεις και συνεπώς θεώρησε ότι το αίτημα του προσφεύγοντος θα πρέπει να απορριφθεί. Σχετικά με το εν λόγω εκτίμησε ότι ο προσφεύγων παρέλειψε να προσκομίσει τα απαιτούμενα έγγραφα, τα οποία θα αποδείκνυαν ότι είχε πράγματι υποβληθεί στα παραπάνω έξοδα. Σε κάθε περίπτωση, έκρινε την παραπάνω αξίωση ως υπερβολική και ατεκμηρίωτη.
41. Το Δικαστήριο επαναλαμβάνει την πάγια νομολογία ως προς το ότι ο προσφεύγων δικαιούται την αποζημίωση των εξόδων και δαπανών του, εφόσον έχει αποδειχθεί ότι έχουν πραγματικά και αναγκαία προκληθεί και είναι εύλογα και αναλογικά (βλέπε για παράδειγμα υπόθεση Χ και λοιποί κατά Αυστρίας, [Τμήμα Μείζονος Συνθέσεως], αρ. προσφυγής 19010/07, § 163, 19η Φεβρουαρίου 2013). Δυνάμει του Κανόνα 60 των Κανόνων του Δικαστηρίου, κάθε αξίωση για δίκαιη ικανοποίηση θα πρέπει να συνοδεύεται με ανάλυση των κονδυλίων και να υποβάλλεται εγγράφως μαζί με τα οικεία δικαιολογητικά ή παραστατικά, και στην περίπτωση αδυναμίας το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει την απαίτηση ολικά ή μερικά. Στην παρούσα υπόθεση το Δικαστήριο σημειώνει ότι ο προσφεύγων κατήρτισε συμφωνητικό με τον συνήγορό του αναφορικά με την αμοιβή του. Τα συμφωνητικά αυτής της φύσεως – τα οποία συστήνουν υποχρεώσεις αποκλειστικά μεταξύ του δικηγόρου και του πελάτη - δεν μπορούν να δεσμεύουν το Δικαστήριο, το οποίο οφείλει να εκτιμήσει το ύψος των εξόδων και δαπανών τα οποία οφείλουν να επιδικαστούν αναφορικά όχι μόνο με το εάν τα έξοδα έχουν πραγματικά προκληθεί, αλλά αναφορικά με το εάν έχουν ευλόγως προκληθεί (βλέπε απόφαση Ιατρίδης κατά Ελλάδος (δίκαιη ικανοποίηση) [Τμήμα Μείζονος Συνθέσεως], αρ. προσφυγής 3117/96, § 55, ΕΔΔΑ 2000-ΧΙ, και Στεργιόπουλος κατά Ελλάδος, αρ. προσφυγής 29049/12, § 63, της 7ης Δεκεμβρίου 2017).
42. Λαμβάνοντας υπόψη τα έγγραφα στην κατοχή του και την νομολογία, το Δικαστήριο κρίνει εύλογο να επιδικάσει το ποσό των 800 ευρώ για την διαδικασία ενώπιον των εγχώριων δικαστηρίων και ενώπιον του Δικαστηρίου. Το ποσό αυτό πρόκειται να κατατεθεί στον τραπεζικό λογαριασμό που υποδεικνύεται από τον αντιπρόσωπο του προσφεύγοντος.
Γ. Τόκοι υπερημερίας
43. Το Δικαστήριο κρίνει ορθό ότι το επιτόκιο υπερημερίας θα πρέπει να βασίζεται στο επιτόκιο οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένο κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες.
ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΛΟΓΟΥΣ, ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ, ΟΜΟΦΩΝΑ,
1. Κηρύσσει τις αιτιάσεις δυνάμει του Άρθρου 3, αναφορικά με την κράτηση του προσφεύγοντος στη Φυλακή Διαβατών από την 9η Μαΐου 2016 και εξής, και δυνάμει του Άρθρου 13 ως παραδεκτές.
2. Διαπιστώνει ότι υπάρχει παραβίαση του Άρθρου 3 της Σύμβασης αναφορικά με τις συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος στη Φυλακή Διαβατών από την 9η Μαΐου 2016 έως την 20η Δεκεμβρίου 2016.
3. Κρίνει ότι έχει υπάρξει παραβίαση του Άρθρου 13 της Σύμβασης αναφορικά με την έλλειψη αποτελεσματικών ενδίκων μέσων, αναφορικά με αιτιάσεις σχετικά με τις συνθήκες κράτησης του προσφεύγοντος.
4. Κρίνει
(α) ότι το καθ’ ου Κράτος οφείλει να καταβάλει στον προσφεύγοντα εντός τριών μηνών τα παρακάτω ποσά:
(i) 4.500 ευρώ (τέσσερις χιλιάδες πεντακόσια ευρώ), πλέον των οιωνδήποτε τόκων που είναι καταβλητέοι, αναφορικά με ηθική βλάβη.
(ii) 800 ευρώ (οχτακόσια ευρώ), πλέον των οιωνδήποτε τόκων που είναι καταβλητέοι στον προσφεύγοντα, αναφορικά με τις δαπάνες και τα έξοδα, τα οποία θα πρέπει να καταβληθούν στον τραπεζικό λογαριασμό που υποδεικνύεται από τον αντιπρόσωπο του προσφεύγοντος.
(β) ότι από τη λήξη των παραπάνω τριών μηνών έως την εξόφληση, θα είναι καταβλητέος απλός τόκος επί του παραπάνω ποσού, σύμφωνα με το επιτόκιο το οποίο θα ισούται με το επιτόκιο οριακής χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας κατά τη διάρκεια της περιόδου υπερημερίας προσαυξημένο κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες.
5. Απορρίπτει το υπόλοιπο της απαίτησης του προσφεύγοντος για δίκαιη ικανοποίηση.
Εκδίδεται στην Αγγλική, και κοινοποιείται εγγράφως την 12η Ιουλίου 2018, δυνάμει του Κανόνα 77 §§ 2 και 3 των Κανόνων του Δικαστηρίου.
-υπογραφή-
Abel Campos
Γραμματέας
-υπογραφή-
Kristina Pardalos
Πρόεδρος
Full & Egal Universal Law Academy