Dicle ve Sadak / Türkiye – 48621/07 - 16.06.2015 tarihli karar [II. Bölüm]
Olaylar – Başvuranlar ilgili tarihte Türkiye Büyük Millet Meclisinde milletvekili ve Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılan DEP (Demokrasi Partisi) isimli siyasi partiye üyeydiler. 1994 yılının Aralık ayında Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından yasadışı örgüte üyelikten dolayı 15 yıl hapis cezasına mahkûm edilmişlerdir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvuranların ve diğer iki kişinin gerçekleştirmiş oldukları başvuru sonucunda, 17 Temmuz 2001 tarihli Sadak ve Diğerleri / Türkiye kararında, Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsız ve tarafsız olmaması nedeniyle Sözleşme’nin 6 § 1 maddesinin ve başvuranlar hakkındaki suçlamaların yeniden sınıflandırılması konusunda başvuranların zamanında bilgilendirilmemeleri ve başvuranlar aleyhine tanıklık edenleri sorgulayamamaları ve sorgulatamamaları nedeniyle 6 § 1 maddesiyle bağlantılı olarak Sözleşme’nin 6 § 3 (a), (b) ve (d) maddelerinin ihlal edildiğini tespit etmiştir.
Şubat 2003’te bazı kanunları değiştiren bir kanun yürürlüğe girmiştir. Bu kanun Mahkeme tarafından ihlal tespit edilmesinin ardından ceza yargılamalarının yenilenmesini öngörmektedir. Başvuranlar davalarına ilişkin Mahkeme kararına dayanarak, yargılamaların yenilenmesini talep etmişlerdir.
Devlet Güvenlik Mahkemesi başvuranların davasının yeniden açılması gerektiğine karar vermesinin ardından, Nisan 2004’te 8 Aralık 1994 tarihli kararını yinelemiştir. Mahkeme gerekçesinde, başvuranlara atıfta bulunurken “sanık/hükümlü” ifadesini kullanmıştır. Başvuranlar Haziran 2004’te bu karara karşı temyiz başvurusunda bulunmuştur. Yargıtay aynı ay içerisinde, başvuranların serbest bırakılmasına karar vermiştir. Sonrasında Temmuz 2004’te, Mahkeme tarafından 17 Temmuz 2001 tarihli kararda tespit edilen ihlalin giderilmediğini tespit ederek Nisan 2004’te verilen kararı bozmuştur.
Dava, Ağır Ceza Mahkemesine havale edilmiştir. Ağır Ceza Mahkemesi 2007 yılının Mart ayında, özellikle Yargıtay’ın, kararın yeniden değerlendirilmesi usulünün önceki karardan tamamen bağımsız olduğu yönündeki görüşünü göz önünde bulundurarak; başvuranların Aralık 1994 tarihli mahkûmiyet kararlarını onaylamıştır. Ancak başvuranlara verilen hapis cezasını yedi yıl altı aya indirmiştir. İlgili kararda ise başvuranları “sanık/hükümlü” şeklinde adlandırmıştır.
Bu sırada, başvuranlar 2007 yılının Haziran ayında, Temmuz 2007’de gerçekleştirilecek olan milletvekili seçimlerinde bağımsız aday olarak isimlerini kaydettirmişlerdir. Diğer belgeler arasında, Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından Aralık 1994’te verilen mahkûmiyet kararını ve Ağır Ceza Mahkemesi tarafından Mayıs 2007’de verilen, mahkum edilen ilk başvuranın cezasının infazının tamamlandığını gösteren bir belge alma talebini karara bağlamayı reddettiğini gösteren kararı sunmuşlardır.
Yüksek Seçim Kurulu Temmuz 2007 tarihli kararında, başvuranların mahkum edilmelerinin, milletvekili olarak seçilmelerini olanaksız hale getirdiği gerekçesiyle başvuranların adaylığını reddetmiştir.
Hukuki değerlendirme
Sözleşme’nin 6 § 2 maddesi
(a) Yalnızca “sanık” ifadesi yerine “sanık/hükümlü” ifadesinin kullanımı hakkında – Yargıtay Temmuz 2004’te yargılamaların yenilenmesinin, başvuranlar hakkında gerçekleştirilen ilk yargılamalardan tamamen bağımsız bir usul olduğunu ifade etmiştir. Bütün usul kuralları, davanın yeni bir davaymış gibi uygulanmasını gerektirir ve iddianame başvuranlara bildirilerek, yeni ifade alma işlemleri gerçekleştirilir.
Ağır Ceza Mahkemesi, yargılamanın yenilenmesinin, ilk yargılamalardan tamamen bağımsız olan yeni bir usul olduğunu ifade etmiştir. Bunu ifade etmiş olmasına karşın, deliller ve savunma tarafının ifadeleri ışığında başvuranların işledikleri suçlar hakkında henüz karara varmamış olmasına rağmen, başvuranları “sanık/hükümlü” şeklinde adlandırmaya devam etmiştir. Yargılamaların yenilenmesi bağlamında başvuranların işledikleri suç, Yargıtay’ın 9 Mart 2007 tarihli Ağır Ceza Mahkemesi kararını onadığı 27 Şubat 2008 tarihine kadar yasal olarak sabit bulunmamıştır.
Başvuranların suçlu olarak nitelendirilmesi ve yedi buçuk yıl hapis cezasına mahkûm edilmesi, suçlarının yasal olarak sabit bulunmasına kadar masum sayılma haklarını ortadan kaldıramaz.
Bu nedenle, yargılamaların yenilenmesi bağlamında, davaya ilişkin olarak esas bakımından herhangi bir karar verilmeksizin, mahkemeler tarafından başvuranların “sanık/hükümlü” ifadesiyle adlandırılması başvuranların masumiyet karinesi haklarının ihlal edilmesine neden olmuştur.
(b) Yargılamaların yenilenmesinin ardından başvuranların adli sicil kayıtlarında mahkûm edildiklerinin görünmesi hakkında - Mahkeme’nin kararında Sözleşme’nin bazı hükümlerinin ihlal edildiğini tespit etmesine karşın, ilk mahkûmiyet kararının adli sicil kaydında göründüğü iddia edilmiştir. Mahkeme’nin ilgili kararı, yetkili yerel mahkemeleri, yürürlükteki kanun uyarınca başvuranların yargılamaların yenilenmesi talebini kabul etmeye sevk etmiştir.
Bu nedenle Yargıtay’a göre, yargılamaların yenilenmesi halinde, davanın ilk kez karara bağlanacakmış görülmesi gerekmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yeni yargılamaların ilkinden bağımsız olduğu kanısına varmıştır.
Yargılamaların yenilenmesi bağlamında, başvuranların ilke olarak yalnızca karar verilmesi gereken suçları işlediklerinin varsayılması gerekirken, başvuranların suçlu olarak ifade edilmesi, Sözleşme’nin 6 § 2 maddesi tarafından güvence altına alınan masumiyet karinesi hakkı bakımından bir husus ortaya çıkarmıştır.
Sonuç olarak, Hükümetin başvuranların ilk mahkûmiyetinin adli sicil kayıtlarından silinmesinin yalnızca yeniden açılan davada mahkûm olmalarının ardından gerçekleştirilebileceği yönündeki görüşü sorun teşkil etmektedir. Bu durum, Yargıtay’ın gerekçesi ve Mahkemenin bu konulara ilişkin yerleşik içtihatlarına ters düşmektedir. Bu bağlamda, bir kişinin yalnızca ceza gerektiren bir suç işlediğinden şüphelenildiğinin ifade edilmesi ve nihai bir mahkûmiyet kararı olmaksızın, kişinin isnat edilen suçu işlediğinin açık bir şekilde duyurulması arasında temel bir farklılık bulunmaktadır. Mevcut davada önceki suçun adli sicil kaydında görünmesi, suçun işlendiğinin açık şekilde duyurulması anlamına gelmektedir.
Sonuç: ihlal (ikiye karşı dört oyla).
1 No.lu Protokolün 3. maddesi: Başvuranlardan her biri, Temmuz 2007 seçimlerinde bağımsız olarak adaylıklarını koymak amacıyla Yüksek Seçim Kuruluna başvuruda bulunmuşlardır. Kurul, başvuranların adli sicil kaydında Aralık 1994’te Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından mahkûm edildiklerinin görüldüğü ve bu nedenle yasal koşulları karşılamadıkları gerekçesiyle adaylıklarını reddetmiştir.
Bu nedenle, başvuranların 1 No.lu Protokolün 3. maddesi kapsamındaki seçimlerde aday olma haklarını kullanmalarına yönelik olarak bir müdahale olmuştur.
Bu nedenle yanıtlanması gereken soru, Ağır Ceza Mahkemesi’nin Mayıs 2007 tarihli kararında yer alan, Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından Aralık 1994’te başvuranlara uygulanan hapis cezasının tamamının infaz edilmediği konusundaki görüşlerinin kanunda yer alan koşulları karşılayıp karşılamadığıdır.
Mahkeme başvuranların şikâyetini, Sözleşme’nin 6 § 2 maddesi kapsamında geliştirdiği gerekçe ışığında incelemiştir. Mahkeme’nin ihlal kararının ardından yargılamalar yenilendiğinde, ortaya çıkan husus, ulusal hukukun etkilerinin öngörülebilirliği ile ilgilidir. Bu bağlamda, Yargıtay’ın Temmuz 2004 tarihli kararından, yargılamaların yenilenmesi halinde, yeni davanın ilkinden tamamen bağımsız şekilde görülmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Söz konusu dava, yerel mahkeme tarafından davayı ilk defa karara bağlıyormuşçasına görülmesi gerekmekteydi. Mahkeme, yargılamaların yenilenmesinin ardından, başvuranların adli sicil kaydında önceki mahkûmiyet kararının görülmesinin, Sözleşme’nin 6 § 2 maddesi kapsamındaki masumiyet karinesi hakkının ihlal edilmesine neden olduğunu tespit etmiştir.
Mahkeme bu nedenle, ilk olarak Ağır Ceza Mahkemesi’nin söz konusu yasal hükümleri uygulaması ve Yargıtay’ın Temmuz 2004 tarihli kararında AİHM’in verdiği ihlal kararının ardından yargılamaların yenilenmesinin sonuçlarına ilişkin olarak yorumda bulunmasının; ikinci olarak ise, başvuranların adli sicil kaydında görünen mahkûmiyet kararının, Mahkeme içtihatları anlamında kanunun öngörülebilirliği kriterini karşılamadığı kanısındadır. Bu nedenle müdahale kanunla öngörülmemiştir. Bu nedenle, söz konusu müdahalenin meşru bir hedef izleyip izlemediğinin veya bu hedefle orantılı olup olmadığının tespit edilmesi gerekli değildir.
Bu nedenle, ilgili tarihte yürürlükte olan şikâyet konusu ulusal mevzuatın mevcut davada uygulanma yöntemi, başvuranların 1 No.lu Protokolün 3. maddesi kapsamındaki seçimlerde adaylığını koyma haklarını kısıtlamış ve hakkın özüne zarar vermiştir.
Sonuç: ihlal (ikiye karşı beş oyla).
Madde 41: başvuranların her birine manevi tazminata ilişkin olarak 6000 avro.
(bk. Sadak ve Diğerleri / Türkiye (no. 1), 29990/96 vd., 17 Temmuz 2001, 32 sayılı Bilgi Notu).
Full & Egal Universal Law Academy