CASE OF EL-MASRI v. "THE FORMER YUGOSLAV REPUBLIC OF MACEDONIA" - [Bosnian Translation] by the COE Human Rights Trust Fund

© Vijeće Evrope/Evropski sud za ljudska prava, 2013. Ovaj prevod je realiziran zahvaljujući pomoći Fonda povjerenja Vijeća Evrope (/humanrightstrustfund). On ne obavezuje Sud. Ako su vam potrebne dodatne informacije, pogledajte naznaku o autorskim pravima na kraju ovog dokumenta.

© Council of Europe/European Court of Human Rights, 2013. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (/humanrightstrustfund). It does not bind the Court. For further information see the full copyright indication at the end of this document.

© Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2013. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour. Pour plus de renseignements veuillez lire l’indication de copyright/droits d’auteur à la fin du présent document.

VELIKO VIJEĆE

PREDMET EL-MASRI protiv BIVŠE JUGOSLOVENSKE REPUBLIKE MAKEDONIJE

(Predstavka broj 39630/09)

PRESUDA

STRASBOURG

13. decembra 2012. godine

Ova presuda je konačna, ali može biti predmet redakcijskih izmjena.

SADRŽAJ

POSTUPAK....................................................1

ČINJENICE.....................................................3

I OKOLNOSTI PREDMETA........................3

A. Verzija događaja koju je predočio podnositelj predstavke              3

1. Putovanje u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju              3

2. Pritvor u izolaciji u hotelu.....................4

3. Prebacivanje na skopljanski aerodrom.........4

4. Izručenje timu za “predaju” CIA-e na skopljanskom aerodromu              4

5. Let od Skoplja do Afganistana.................5

6. Pritvor i ispitivanje u Afganistanu..............5

7. Prikrivena “obrnuta predaja” Albaniji...........6

8. Dolazak u Njemačku.........................7

B. Stav Vlade Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije u vezi sa žalbenim navodima podnositelja predstavke              8

1. Stav tužene Vlade prema izvještajima koji su usvojeni nakon određenih međunarodnih istražnih radnji              8

(a) Navodi o tajnim pritvaranjima i nezakonitim međudržavnim transferima pritvorenika u kojima su upletene države članice Vijeća Evrope, doc. 10957 od 12. juna 2006 (“izvještaj Marty iz 2006. godine”)              8

(b) Vijeće Evrope, izvještaj generalnog sekretara o pitanju tajnog pritvaranja i prevoza pritvorenika osumnjičenih za teroristička djela koji je sačinjen na osnovu člana 52. Konvencije (SG/Inf (2006) 5 od 28. februara 2006. godine)              10

2. Verzija događaja koju je predočila tužena Vlada u postupku pred Sudom              11

C. Međunarodne istražne radnje u vezi s predmetom podnositelja predstavke              12

1. Parlamentarna skupština Vijeća Evrope – “istraga Marty”              12

(a) Izvještaj Marty iz 2006. godine............12

(b) Tajna pritvaranja i nezakoniti transferi pritvorenika u kojima su upletene države članice Vijeća Evrope: drugi izvještaj, Doc. 11302 rev., od 11. juna 2007. godine (“izvještaj Marty iz 2007. godine”)              15

2. Evropski parlament: istraga Fava ............16

3. Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Opća zapažanja o Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji, od 3. aprila 2008. godine, UN Doc. ССРR/С/МKD/СO/2              17

4. Peticija podnositelja predstavke Međuameričkoj komisiji za ljudska prava protiv Sjedinjenih Američkih Država (SAD)              17

D. Relevantni postupci pred domaćim vlastima koji se ne odnose na tuženu državu              18

1. Njemačka.................................18

(a) Istraga njemačkih organa tužiteljstva.......18

(b) Istražne radnje njemačke parlamentarne komisije              18

2. Pravni postupak pokrenut u Sjedinjenim Državama              19

E. Postupak pokrenut u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji u vezi s navodnim hapšenjem, pritvaranjem i zlostavljanjem              20

1. Postupak pred Odjelom za kontrolu i profesionalne standarde Ministarstva unutrašnjih poslova (OKPS)              20

2. Krivični postupak protiv nepoznatih piripadnika snaga reda              20

3. Građanski postupak za naknadu štete.........22

F. Ostali dokazi predočeni Sudu..................22

1. Izjava pod zakletvom od 4. marta 2010. godine.22

2. Ekspertni izvještaj o predmetu podnositelja predstavke koji je predočio vještak J. G. S.              24

3. Izjave Evropskog centra za ustavna i ljudska prava (ECCHR)              25

4. Brzojavi WikiLeaksa........................25

II RELEVANTNO DOMAĆE PRAVO......................25

Ustav iz 1991. godine (Устав)...............................25

B. Krivični zakonik (Кривичен законик)............25

1. Zastara krivičnog gonjenja...................25

2. Tok i obustava toka roka zastare.............25

3. Nezakonito lišavanje slobode................26

4. Mučenje..................................26

5. Zlostavljanje prilikom obavljanja službene dužnosti              26

C. Zakon o krivičnom postupku iz 1997. godine (Закон за кривичната постапка), kao što je glasio u relevantno vrijeme              26

D. Zakon o obligacionim odnosima (Закон за облигационите односи). 27

III RELEVANTNO MEĐUNARODNO PRAVO I OSTALI RELEVANTNI JAVNI DOKUMENTI              28

A. Međunarodni pravni dokumenti.................28

1. Bečka konvencija o konzularnim odnosima, Beč, od 24. aprila 1963. godine, koja je stupila na snagu 19. marta 1967. godine              28

Član 36...............................................28

Komunikacija i kontakt s državljanima države imenovanja....28

2. Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (ICCPR)              28

Član 4................................................28

Član 7................................................29

Član 9................................................29

3. Međunarodna konvencija o zaštiti svih osoba od prisilnog nestanka               29

Član 1...........................................29

Član 2...........................................29

Član 3...........................................30

Član 4...........................................30

4. Visoki komesar za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Priručnik o djelotvornoj istrazi i izvođenju dokaza o mučenju i drugim okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima ili kažnjavanju, 2001              30

5. Međunarodna pravna komisija, članovi o odgovornosti država za međunarodno protupravna djela, 2001              30

Član 7................................................30

Prekoračenje ovlasti ili postupanje suprotno uputama.......30

Član 14...............................................30

Vremensko produženje povrede međunarodne obaveze.....30

Član 15...............................................31

Povreda koja se sastoji od složenog djela.................31

Član 16...............................................31

Pomoć ili podrška prilikom činjenja međunarodno protupravnog djela              31

6. Izvještaj koji je dostavio specijalni izvjestitelj Komisije za ljudska prava Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija o pitanju mučenja i drugih okrutnih, neljudskih ili ponižavajućih postupaka ili kažnjavanja 2. jula 2002. godine (A/57/173)              31

7. Rezolucija 1433 o zakonitosti pritvora Sjedinjenih Država u zaljevu Guantanamo koju je usvojila Parlamentarna skupština Vijeća Evrope 26. aprila 2005. godine              31

8. Rezolucija 1463 o prisilnim nestancima koju je usvojila Parlamentarna skupšina Vijeća Evrope 3. oktobra 2005. godine              32

9. Rezolucija 60/148 o mučenju i drugim okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima ili kažnjavanju koju je usvojila Generalna skupština Ujedinjenih nacija 21. februara 2006. godine              32

10. Mišljenje broj 363/2005 o pravnim obavezama država članica Vijeća Evrope u vezi s tajnim pritvorskim objektima i međudržavnim prevoženjem zatvorenika koje je usvojila Evropska komisija za demokratiju putem prava (Venecijanska komisija) 17. marta 2006. godine              32

11. Izvještaj specijalnog izvjestitelja Ujedinjenih nacija o promoviranju i zaštiti ljudskih prava u borbi protiv terorizma, A/HRC/10/3 od 4. februara 2009. godine              33

12. Rezolucije 9/11 i 12/12 o pravu na istinu koje je usvojilo Vijeće za ljudska prava Ujedinjenih nacija 24. septembra 2008. godine              34

13. Vijeće Evrope, Smjernice Komiteta ministara Vijeća Evrope o eliminiranju nekažnjivosti teških povreda ljudskih prava, od 30. marta 2011. godine              34

B. Relevantna jurisprudencija stranih sudova i međunarodnih tijela              34

1. Apelacioni sud Engleske i Velsa (Građanski odjel) (Court of Appeal of England and Wales (Civil Division), Abbasi i drugi protiv ministra vanjskih poslova i Commonwealtha i ministra unutrašnjih poslova, predmet broj: C/2002/0617A; 0617B od 6. novembra 2002. godine              34

2. Apelacioni sud Sjedinjenih Država za Deveti okrug (United States Court of Appeals for the Ninth Circuit), Falen Gherebi protiv Georgea Walkera Busha; Donalda H. Rumsfelda, D.C. No. CV-03-01267-AHM od 18. decembra 2003              35

3. Komitet protiv mučenja Ujedinjenih nacija, Agiza protiv Švedske, Saopćenje broj 233/2003, UN Doc. CAT/C/34/D/233/2003 (2005), i Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Alzery protiv Švedske, UN Doc. CCPR/C/88/D/1416/2005 (2006)              35

C. Javni izvori u kojima je istaknuta zabrinutost zbog povreda ljudskih prava koje su navodno počinjene u pritvorskim objektima pod odgovornošću Sjedinjenih Država nakon 11. septembra 2001. godine              36

1. Relevantni dokumenti međunarodnih organizacija koje se bave ljudskim pravima              36

(a) Izjava Visokog komesara za ljudska prava Ujedinjenih nacija o pritvaranju talibana i članova Al-Kaide u američkoj bazi Guantanamo, Kuba, od 16. januara 2002. godine              36

(b) Amnesty International, memorandum Vladi Sjedinjenih Država o pravima osoba koje su pritvorile Sjedinjene Države u Afganistanu i Guantanamu, april 2002. godine              37

(c) Human Rights Watch, “Sjedinjene Države, presumpcija vinosti: povrede ljudskih prava osoba koje su pritvorene nakon 11. septembra” tom. 14, broj 4 (G), august 2002. godine              37

(d) Human Rights Watch, “Sjedinjene Države: izvještaji o mučenju osoba osumnjičenih za pripadnost Al-Kaidi”, od 26. decembra 2002. godine              37

(e) Međunarodna helsinška federacija za ljudska prava, “Antiterorističke mjere, sigurnost i ljudska prava: dešavanja u Evropi, Centralnoj Aziji i Sjevernoj Americi nakon 11. septembra ”, izvještaj, april 2003. godine              38

(f) Izvještaj Amnesty Internationala iz 2003 – Sjedinjene Američke Države, od 28. maja 2003. godine              38

(g) Amnesty International, “Nezakonito pritvaranje šestorice muškaraca iz Bosne i Hercegovine u Guantanamu”, od 29. maja 2003. godine              38

(h) Amnesty International, “Sjedinjene Američke Države, prijetnja lošim primjerom: ugrožavanje međunarodnih standarda kako se ‘rat protiv terorizma’ nastavlja”, od 18. augusta 2003              38

(i) Amnesty International, “Pritvor u izolaciji/strah od zlostavljanja”, od 20. augusta 2003. godine              39

(j) Međunarodni komitet Crvenog krsta (ICRC), Sjedinjene Države: predsjednik Komiteta traži napredak u pogledu pitanja pritvora, Saopćenje 04/03 od 16. januara 2004. godine              39

(k) Radna grupa Ujedinjenih nacija o arbitrarnom privaranju, Mišljenje broj 29/2006, gosp. Ibn al-Shaykh al-Libi i 25 drugih osoba protiv Sjedinjenih Država, UN Doc. A/HRC/4/40/Add.1 at 103 (2006)              39

2. Ostali javni dokumenti......................40

Central Intelligence Agency, “Memorandum Komandnom centru Ministarstva prave (Department of Justice Command Centre) – referentni dokument o kombinovanom korištenju tehnika ispitivanja CIA-e”, od 30. decembra 2004. godine              40

3. Članci iz medija............................40

PRAVO.......................................................42

I PRELIMINARNI PRIGOVOR VLADE O NEPOŠTIVANJU ŠETOMJESEČNOG ROKA              42

A. Argumenti stranaka u postupku................42

1. Vlada.....................................42

2. Podnositelj predstavke......................43

B. Ocjena Suda................................44

1. Opći principi uspostavljeni jurisprudencijom Suda              44

2. Primjena navedenih principa u ovom predmetu.44

(a) Da li je krivična prijava predstavljala pravni lijek koji je podnositelj predstavke trebao koristiti              45

(b) Dan od kojeg počinje teći šestomjesečni rok46

(c) Zaključak...............................47

II OCJENA SUDA O DOKAZIMA I USTANOVALJAVANJE ČINJENICA              47

A. Argumenti stranaka u postupku................47

B. Ocjena činjenica koju je proveo Sud............48

1. Opći principi...............................48

2. Ustanovljavanje činjenica u ovom predmetu....49

III NAVODNO KRŠENJE ČLANA 3. KONVENCIJE.........53

A. Argumenti stranaka u postupku......................53

1. Podnositelj predstavke......................53

2. Vlada.....................................54

B. Treće lice-umješači...........................54

1. Visoki komesar za ljudska prava Ujedinjenih nacija (UNHCHR)              54

2. Interights..................................55

3. Redress...................................55

4. Zajednički podnesci Amnesty Internationala (AI) i Međunarodne komisije pravnika (ICJ)              56

C. Ocjena Suda................................57

1. Prihvatljivost...............................57

2. Meritum...................................57

(a) Proceduralni aspekt člana 3: izostanak djelotvorne istrage              57

(i) Opći principi...........................57

(ii) Primjena navedenih principa u ovom predmetu              58

(b) Materijalni aspekt člana 3. Konvencije......61

(i) Zlostavljanje u hotelu i na skopljanskom aerodromu              61

(α) Opći principi..........................61

(β) Primjena navedenih principa u ovom predmetu........62

Postupak kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut za vrijeme boravka u hotelu              62

Postupak kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut na skopljanskom aerodromu              63

(ii) Udaljenje podnositelja predstavke........65

(α) Opći principi..........................65

(β) Primjena navedenih principa u ovom predmetu              65

iii) Zaključak.........................................67

IV NAVODNA POVREDA ČLANA 5. KONVENCIJE.........67

A. Argumenti stranaka u postupku................68

B. Treće lice-umješači...........................68

C. Ocjena Suda................................69

1. Prihvatljivost...............................69

2. Meritum...................................69

(a) Opći principi uspostavljeni jurisprudencijom Suda              69

(b) Primjena navedenih principa u ovom predmetu              70

(i) Pritvaranje podnositelja predstavke u Skoplju              71

(ii) Pritvor podnositelja predstavke kasnije...72

(iii) Zaključak.............................73

(iv) Proceduralni aspekt člana 5: izostanak djelotvorne istrage              73

V NAVODNA POVREDA ČLANA 8. KONVENCIJE...73

A. Argumenti stranaka u postupku................74

B. Ocjena Suda................................74

1. Prihvatljivost...............................74

2. Meritum...................................74

VI NAVODNA POVREDA ČLANA 13. KONVENCIJE.......75

A. Argumenti stranaka u postupku................75

B. Ocjena Suda................................75

1. Prihvatljivost...............................75

2. Meritum...................................75

(a) Opći principi uspostavljeni jurisprudencijom Suda              75

(b) Primjena navedenih principa u ovom predmetu              76

VII OSTALA NAVODNA KRŠENJA KONVENCIJE .........77

VIII. PRIMJENA ČLANA 41. KONVENCIJE................78

A. Šteta.......................................78

B. Sudski i drugi troškovi........................79

C. Zatezna kamata.............................79

IZ TIH RAZLOGA, SUD JEDNOGLASNO.........................79

U predmetu El-Masri protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije,

Evropski sud za ljudska prava (Veliko vijeće), zasjedajući kao odbor u sljedećem sastavu:

Nicolas Bratza, predsjednik,
Françoise Tulkens,
Josep Casadevall,
Dean Spielmann,
Nina Vajić,
Peer Lorenzen,
Karel Jungwiert,
Isabelle Berro-Lefèvre,
Khanlar Hajiyev,
Luis López Guerra,
Ledi Bianku,
Işıl Karakaş,
Vincent A. de Gaetano,
Julia Laffranque,
Linos-Alexandre Sicilianos,
Erik Møse,
Helen Keller, sudije,

i Michael O’Boyle, zamjenik registrara,

nakon vijećanja zatvorenog za javnost, koje je održano 16. maja i 24. oktobra 2012. godine,

donosi sljedeću presudu, koja je usvojena posljednjeg navedenog dana:

POSTUPAK

1. Postupak u ovom predmetu je pokrenut predstavkom (broj 39630/09) koju je Sudu podnio njemački državljanin, gosp. Khaled El-Masri (podnositelj predstavke) protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makednije u skladu s članom 34. Konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (Konvencija) 20. jula 2009. godine.

2. Podnositelja predstavke su zastupali gosp. J. A. Goldston, gosp. D. Pavli i gosp. R. Skilbeck, iz organizacije Open Society Justice Initiative (OSJI), ured u New Yorku, i gosp. F. Medarski, makedonski odvjetnik. Makedonsku vladu (Vlada) je zastupao njen zastupnik, gosp. K. Bogdanov.

3. Podnositelj predstavke je posebno naveo da je bio predmet operacije tajne predaje, tj. da su ga agenti tužene države uhapsili, držali pritvorenog u izolaciji, ispitivali i zlostavljali, te da su ga predali na skopljanskom aerodromu agentima CIA-e koji su ga prebacili, specijalnim letom koji je organizirala CIA, u tajni pritvorski objekat CIA-e u Afganistanu gdje je bio zlostavljan više od četiri mjeseca. Navedeno teško iskušenje je trajalo između 31. decembra 2003. godine i 29. maja 2004. godine, kada je podnositelj predstavke vraćen u Njemačku.

4. Predstavka je prvobitno dodijeljena Petom odjeljenju Suda (pravilo 52. stav 1. Pravila Suda). Dana 1. februara 2011. godine, Sud je promijenio sastav svojih odjeljenja (pravilo 25. stav 1. Pravila Suda) te je dodijelio predmet novoformiranom Prvom odjeljenju (pravilo 52. stav 1).

5. Dana 28. septembra 2010. godine, žalbeni navodi podnositelja predstavke u vezi s članovima 3, 5, 8. i 13. Konvencije su saopćeni Vladi.

6. Njemačka vlada, koja je bila informirana o pravu na interveniranje u postupku na osnovu člana 36. stav 1. Konvencije, nije manifestirala namjeru da to želi uraditi.

7. Mirjana Lazarova Trajkovska, sutkinja izabrana iz Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije, se povukla iz sudjelovanja u ovom predmetu (pravilo 28). Tužena Vlada je zbog toga odredila Peera Lorenzena, sudiju izabranog iz Danske, da zasjeda umjesto nje (član 26. stav 4. Konvencije i pravilo 29. stav 1).

8. Dana 24. januara 2011. godine, Vijeće Prvog odjeljenja u sljedećem sastavu: Nina Vajić, Peer Lorenzen, Elisabeth Steiner, Khanlar Hajiyev, Julia Laffranque, Linos-Alexandre Sicilianos i Erik Møse, uz pomoć Sørena Nielsena, registrara Odjeljenja, je ustupilo nadležnost Velikom vijeću budući da nijedna stranka nije uložila prigovor na ustupanje nadležnosti (član 30. Konvencije i pravilo 72).

9. Sastav Velikog vijeća je određen u skladu s odredbama člana 26. st. 4. i 5. Konvencije i pravilom 24.

10. Podnositelj predstavke i Vlada su dostavili zapažanja u pisanoj formi. Pored toga, sljedeće organizacije, u svojstvu trećeg lica-umješača, su dostavile svoja zapažanja: Visoki komesar za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Interights, Redress, Međunarodna komisija pravnika i Amnesty International, kojima je predsjednik dozvolio da interveniraju pisanoj formi (član 36. stav 2. Konvencije i pravilo 44. stav 2).

11. Sud je odlučio da neće usmeno ispitati gosp. H. K., svjedoka kojeg je predložio podnositelj predstavke.

12. Javna rasprava je održana u Palati ljudskih prava u Strasbourgu 16. maja 2012. godine (pravilo 59. stav 3).

13. Pred Sudom su se pojavili:

(a) u ime Vlade:
Gosp.K. Bogdanov,zastupnik,
GđaD. Djonova, Ministarstvo pravde,
GđaV. Stanojevska, Ministarstvo pravde,
GđaN. Josifova, Ministarstvo pravde,savjetnici;

(b) u ime podnositelja predstavke:
Gosp.J. A. Goldston, izvršni direktor,
Open Society Justice Initiative,
Gosp. D. Pavli,pravni zastupnici,
Gosp.R. Skilbeck,
Gosp.F. Medarski, savjetnici.

14. Sud je saslušao izjave gosp. Bogdanova, gosp. Goldstona i gosp. Pavlija, te njihove odgovore na pitanja koja su im postavili sudije.

ČINJENICE

IOKOLNOSTI PREDMETA

15. Podnositelj predstavke je rođen 1963. godine i živi u Sendenu, Njemačka.

A. Verzija događaja koju je predočio podnositelj predstavke

16. U svojoj predstavci, podnositelj predstavke se pozvao na izjavu koju je dao 6. aprila 2006. godine u svrhu postupka koji je vođen pred Okružnim sudom Sjedinjenih Država za Istočni okrug Virdžinije (US District Court for the Eastern District of Virginia) (vidi, st. 62. i 63. dole).

1. Putovanje u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju

17. Dana 31. decembra 2003. godine, podnositelj predstavke je krenuo autobusom iz Ulma, Njemačka, prema Skoplju gdje je želio, kao što je istakao, “da provede kratak odmor daleko od stresne svakodnevnice”. Oko 15h00 je stigao na granični prelaz između Srbije i Makedonije, Tabanovce. Na granici se pojavila sumnja u valjanost njegovog njemačkog pasoša koji je bio izdat neposredno prije toga. Službenik granične policije je provjerio njegov pasoš te mu je postavio pitanja u vezi sa svrhom njegovog putovanja, trajanjem i mjestom njegovog boravka. Njegov pasoš je opečaćen ulaznim pečatom od 31. decembra 2003. godine. Tom prilikom je pretražen njegov lični prtljag te je ispitivan o mogućim vezama s nekoliko islamskih organizacija i grupa. Ispitivanje se okončalo u 22h00. U pratnji naoružanih muškaraca u civilu je odvezen u hotel; pretraživanja koja su obavljena kasnije su pokazala da se radilo o hotelu “Skopski Merak” u Skoplju (hotel). Po povratku u Njemačku, podnositelj predstavke je prepoznao, na fotografijama koje su bile na web lokaciji hotela, zgradu hotela, sobu u kojoj je navodno bio zatvoren i jednog od konobara koji su mu posluživali hranu za vrijeme njegovog pritvora u hotelu.

2. Pritvor u izolaciji u hotelu

18. Podnositelj predstavke je odveden u sobu koja se nalazila na zadnjem spratu hotela. Za vrijeme pritvora u hotelu, tim od devetorice muškaraca ga je nadgledao. Oni su se smjenjivali svakih šest sati. Trojica od njih su bili prisutni cijelo vrijeme, čak i kada je spavao. Ispitivali su ga u nekoliko navrata u toku njegovog pritvora. Ispitivali su ga na engleskom jeziku uprkos činjenici da je njegovo znanje tog jezika ograničeno. Njegovi zahtjevi da kontaktira njemačku ambasadu su bili odbijeni. U jednom trenutku, kada je izjavio da namjerava otići, uperili su mu pištolj u glavu te su mu zaprijetili da će ga ubiti. Nakon sedam dana izolacije, jedan drugi agent je stigao i ponudio mu nagodbu, tj. da će ga vratiti u Njemačku ako prizna da je član Al-Kaide.

19. Trinaestog dana izolacije, podnositelj predstavke je započeo štrajk glađu u znak protesta protiv kontinuiranog nezakonitog pritvora. Ništa nije jeo preostalih deset dana svog pritvora u Bivšoj Republici Makedoniji. Sedam dana nakon što je započeo štrajk glađu, rečeno mu je da će uskoro biti prebačen avionom u Njemačku.

3. Prebacivanje na skopljanski aerodrom

20. Dana 23. januara 2004. godine, oko 20h00, podnositelj predstavke je snimimljen video-kamerom te su mu date upute da kaže da se prema njemu postupalo dobro, da mu nisu nanesene ozljede na bilo koji način i da će brzo biti vraćen avionom u Njemačku. Stavili su mu lisice na ruke i povez preko očiju, te ga odvezli automobilom na skopljanski aerodrom.

4. Izručenje timu za “predaju” CIA-e na skopljanskom aerodromu

21. Nakon dolaska, još uvijek s lisicama na rukama i povezom preko očiju, podnositelj predstavke je prvo smješten na stolicu na kojoj je sjedio sat i po. Rečeno mu je da će biti odveden u jednu prostoriju u svrhu medicinskog pregleda prije nego što bude prebačen u Njemačku. Nakon toga, dvije osobe su mu silom stavile ruke na leđa. Tom prilikom je brutalno pretučen sa svih strana. Odjeća mu je rasparana makazama ili nožem. Donji veš mu je skinut silom. Bačen je na pod, ruke su mu bile povučene unazad dok mu je neko stao čizmom na leđa. Nakon toga je osjetio kako mu stavljaju neki tvrdi predmet u anus. Kao što su izjavili odvjetnici podnositelja predstavke na javnoj raspravi održanoj 16. maja 2012. godine, od svih djela koje je pretrpio podnositelj predstavke, taj je bio najponižavajući i najbestidniji. Prema podnositelju predstavke, supozitorij mu je silom stavljen tom prilikom. Nakon toga su ga podigli s poda i odvukli u ugao prostorije gdje su mu svezali stopala. Zatim mu je skinut povez s očiju. Jaka svjetlost ga je privremeno zaslijepila. Kada mu se vid vratio, vidio je sedmoricu ili osmoricu muškaraca obučenih u crnu odjeću, sa crnim skijaškim maskama na glavama. Jedan od muškaraca mu je stavio pelene. Poslije toga su ga obukli u tamoplavu trenerku kratkih rukava. Stavili su mu vreću na glavu, a zatim su mu stavili pojas koji je lancima bio povezan s okovima na njegovim ručnim i nožnim zglobovima. Muškarci su mu stavili čepiće u uši i jastučiće na oči, onemogućivši mu da vidi, te su mu stavili kapuljaču. Savili su ga, silom mu spustili glavu dole, nakon čega su ga brzo odveli do aviona koji ga je čekao, dok su mu se okovi usijecali u nožne zglobove. Avion je bio okružen naoružanim makedonskim pripadnicima obejzbjeđenja. Teško je disao zbog vreće koja mu je stavljena preko glave. Kada se našao u unutrašnjosti aviona, bacili su ga na pod licem okrenutim prema tlu te su mu raširili noge i ruke da bi ih zavezali uz rubove aviona. Za vrijeme leta je primio dvije injekcije. Također su mu inhalirali neki anestetik. Podnositelj predstavke je bio bez svijesti veći dio leta. Makedonski izlazni pečat od 23. januara 2004. godine je stavljen na pasoš podnositelja predstavke.

22. Prema podnositelju predstavke, postupak kojem je podvrgnut prije leta na skopljanskom aerodromut, “najvjerovatnije u rukama specijalnog tima za predaju CIA-e [United States Central Intelligence Agency]”, nevjerovatno liči na onaj koji je nedavno objavila CIA-a, u kojem se opisuje protokol za takozvani postupak hvatanja kojim se izaziva šok (“capture shock” treatment) (vidi, stav 124. dole).

5. Let od Skoplja do Afganistana

23. Nakon slijetanja aviona, podnositelj predstavke je natjeran da izađe napolje. Napolju je bilo toplije nego u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji, što je bilo dovoljno da zaključi da nije vraćen u Njemačku. Potom je došao do zaključka da se nalazi u Afganistanu i da je avion letio preko Bagdada.

6. Pritvor i ispitivanje u Afganistanu

24. Nakon slijetanja u Afganistan, podnositelja predstavke su stavili u neko vozilo koje se kretalo desetak minuta, potom je izvučen iz vozila, stavljen uz zid neke prostorije, bačen na tlo, izudaran nogama i pretučen. Udarali su ga nogama i rukama, naročito u nivou glave i vrata. Potom su ga ostavili u maloj betonskoj ćeliji, prljavoj i mračnoj. Kada su mu se oči navikle na svjetlo, vidio je da su zidovi bili prekriveni natpisima na arapskom, urdu i farsi jeziku. U ćeliji nije bilo kreveta. Premda je bilo hladno, ostavili su mu samo prljavi, vojni pokrivač i mali jastuk prekriven starom pocijepanom odjećom. Kroz prozor koji se nalazio na vrhu ćelije je vidio zalazak sunca. Nešto kasnije je shvatio da je prebačen u objekat CIA-e koji su mediji nazivali “Salt Pit”, tvornicu od cigle smještenu na sjeveru poslovnog kvarta Kabula koju je CIA koristila za pritvaranje i ispitivanje visokopozicioniranih osoba osumnjičenih za terorizam.

25. Dok je bio zatvoren, isti muškarac ga je ispitivao u dva ili tri navrata, koji je govorio arapski s južnolibanonskim naglaskom, i svaki put noću. Ispitivanja su bila popraćena prijetnjama, vrijeđanjem, guranjem i deranjem. Podnositelj predstavke je više puta uzaludno tražio da vidi predstavnika njemačke vlade.

26. U martu 2004. godine, podnositelj predstavke i nekoliko drugih zatvorenika s kojima je komunicirao kroz ćelijske zidove su započeli štrajk glađu kako bi protestirali zbog držanja u pritvoru bez optužbe. Zbog pritvorskih uvjeta i štrajka glađu, zdravlje podnositelja predstavke se svakodnevno pogoršavalo. Iako je u više navrata za to vrijeme tražio medicinski tretman, nije ga dobio.

27. Dana 10. aprila 2004. godine, trideset sedmi dan njegovog štrajka glađu, muškarci s kapuljačama su ušli u njegovu ćeliju, svukli su ga s kreveta i vezali mu ruke i stopala. Odvukli su ga u sobu za ispitivanje, stavili su ga na stolicu i vezali za nju. Zatim su mu silom administrirali tečnost uz pomoć nazogastrične sonde. Nakon tog postupka su dali podnositelju predstavke konzerve s hranom i nekoliko knjiga.

28. Nakon prisilnog hranjenja, podnositelj predstavke se ozbiljno razbolio pri čemu je osjećao snažan bol. Jedan doktor je došao usred noći u njegovu ćeliju i administrirao mu lijekove, ali je on ostao da leži u krevetu nekoliko dana. Negdje u to vrijeme, podnositelj predstavke je osjetio nešto što je povezao s blažim zemljotresom. U vezi s tim, podnositelj predstavke je dostavio “Spisak značajnih zemljotresa u svijetu 2004. godine”, koji je objavila američka organizacija USGS (US Geological Survey) 6. oktobra 2005. godine. Prema tom dokumentu, 5. aprila 2004. godine je bio zemljotres u regiji Hindukuš, Afganistan.

29. Dana 16. maja 2004. godine, podnositelja predstavke je posjetio čovjek koji je govorio njemački, koji se predstavio kao “Sam” i koji ga je posjetio još tri puta prije nego što je pušten na slobodu.

30. Dana 21. maja 2004. godine, podnositelj predstavke je započeo svoj drugi štrajk glađu.

7. Prikrivena “obrnuta predaja” Albaniji

31. Dana 28. maja 2004. godine, podnositelj predstavke, s povezom preko očiju i s liscama na rukama, je izveden iz svoje ćelije te potom zatvoren u nešto što mu se učinilo kontejnerom dok nije čuo zvuk aviona koji stiže. Tom prilikom su mu vratili kofer koji su mu oduzeli u Skoplju. Rečeno mu je da se presvuče u odjeću koju je nosio po dolasku u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju te su mu dali dvije nove majice, od kojih je jednu obukao. Nakon što su mu stavili povez preko očiju i začepili uši, odveli su ga u avion koji je čekao, u kojem su ga zavezali lancima za sjedište. “Sam” ga je otpratio do aviona. Rekao je da će avion sletiti u jednu evropsku zemlju koja nije Njemačka, ali da će potom nastaviti put za Njemačku.

32. Kada je avion sletio, podnositelj predstavke, još uvijek s povezom preko očiju, je smješten na stražnje sjedište nekog vozila. Nije mu rečeno gdje se nalazi. Vozilo se uputilo planinskim putem koji je samo djelomično bio asfaltiran. Podnositelj predstavke je shvatio da neki muškarci izlaze iz vozila te drugi potom ulaze u njega. Svi muškarci su imali slavenski naglasak, ali su malo govorili. Vozilo se konačno zaustavilo. Izveden je iz vozila te mu je skinut povez s očiju. Otmičari su mu dali njegove stvari i pasoš, skinuli mu lisice te ga uputili da hoda putem te da se ne okreće. Bio je mrak i put je bio pust. Pomislio je da će mu pucati u leđa i ostaviti ga da umre. Na jednoj krivini je naišao na tri naoružana muškarca koji su odmah tražili njegov pasoš. Vidjevši da njegov njemački pasoš nema vize, pitali su ga zašto se nalazi ilegalno u Albaniji. Odgovorio je da nema pojma gdje se nalazi. Rečeno mu je da se nalazi blizu albanske granice s Bivšom Jugoslovenskom Republikom Makedonijom i Srbijom. Muškarci su ga odveli u malu zgradu s albanskom zastavom te je predstavljen višem službeniku. Službenik je posmatrao dugu kosu i dugu bradu podnositelja predstavke te mu je rekao da izgleda kao terorista. Potom je odvezen na aerodrom Majka Tereza u Tirani. Proveden je kroz carinsku i imigracionu kontrolu bez pregleda te su ga ukrcali u avion za Frankfurt, Njemačka. Njegov pasoš je opečaćen albanskim izlaznim pečatom.

8. Dolazak u Njemačku

33. Dana 29. maja 2004. godine u 8h40, podnositelj predstavke je stigao na međunarodni aerodrom u Frankfurtu. Imao je oko osamnaest kilograma manje nego kada je napustio Njemačku, njegova kosa je bila duga i neuredna, a nije se obrijao od dolaska u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju. Odmah nakon dolaska u Njemačku, podnositelj predstavke se obratio gosp. M. Gnjidiću, odvjetniku iz Ulma.

34. U svojim zapažanjima u pisanoj formi, podnositelj predstavke je istakao da nije podvrgnut nikakvom medicinskom ispitivanje po povratku u Njemačku, osim izotopske analize njegovih folikula dlaka (vidi, st. 56. i 57. dole). Na javnoj raspravi, odvjetnici podnositelja predstavke su precizirali da su rezultati nekih medicinskih ispitivanja, koja su obavljena po njegovom povratku u Njemačku, dostavljeni, posredstvom njemačkog javnog tužitelja, istrazi Fava Evropskog parlamenta (vidi, st. 47-51 dole). Međutim, ti rezultati nisu dostavljeni Sudu jer nisu sa sigurnošću dokazivali prisustvo bilo kakve fizičke povrede, imajući u vidu protek vremena od incidenta na skopljanskom aerodromu. Osim toga, podnositelj predstavke je istakao da je bio podvrgnut sofisticiranim tehnikama ispitivanja, koje su posebno osmišljene da ne ostavljaju bilo kakve tragove fizičkog zlostavljanja.

35. U izvještaju Marty iz 2007. godine (vidi, stav 46. dole) je naznačeno da je podnositelj predstavke zatražio liječenje u centru za liječenje žrtava mučenja u Neu-Ulmu ubrzo po povratku u Njemačku 2004. godine. Međutim, gosp. Gnjidić je tek 2006. godine dobio prethodni pristanak od zdravstvenog osiguranja, koji je bio potreban da bi otopočelo ograničeno liječenje (sedamdeset sati) u centru, što su i gosp. Gnjidić i sama terapeutkinja smatrali nedovoljnim (vidi, stav 296. izvještaja Marty iz 2007. godine).

36. Podnositelj predstavke je također dostavio pismenu izjavu, od 5. januara 2009. godine, dr. Katherine Porterfield, psihologa sa dugogodišnjim iskustvom koja učestvuje u Programu za osobe koje su preživjele mučenje koji je pokrenuo bolnički centar Bellvuea (Univerzitet u New Yorku), u kojoj je ona potvrdila da je podnositelj predstavke patio od posttraumatskog stresnog poremećaja i depresije “koji su najvjerovatnije uzrokovani zlostavljanjem i zloupotrebom”. Mišljenje dr. Porterfield je zasnovano na nekoliko telefonskih razgovora i dva kontrolna razgovora s podnositeljem predstavke. Ona mu je također savjetovala da nađe nekog kliničara u okviru njegove zajednice koji ima potrebnu stručnost kako bi mu pomogao. Podnositelj predstavke se nije povinovao tom uputstvu.

B. Stav Vlade Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije u vezi sa žalbenim navodima podnositelja predstavke

1. Stav tužene Vlade prema izvještajima koji su usvojeni nakon određenih međunarodnih istražnih radnji

(a) Navodi o tajnim pritvaranjima i nezakonitim međudržavnim transferima pritvorenika u kojima su upletene države članice Vijeća Evrope (Doc. 10957 od 12. juna 2006 – “izvještaj Marty iz 2006. godine”)

37. Dana 13. decembra 2005. godine, predsjednik Parlamentarne skupštine Vijeća Evrope je zatražio od Komisije za pravna pitanja i ljudska prava da istraži navode o “vanrednim predajama” u Evropi. Švicarski senator Dick Marty je određen kao specijalni izvjestitelj. Dana 12. juna 2006. godine, Skupština je objavila izvještaj Marty iz 2006. godine. U izvještaju je izložen, na osnovu sastanaka koji su održani između 27. i 29. aprila 2006. godine, stav makedonskih vlasti o predmetu podnositelja predstavke. U njemu je, inter alia, navedeno:

“3.1.3.1. Stav vlasti

106. ‘Zvaničan stav’ makedonske vlade je prvi put iznesen u dopisu ministra unutrašnjih poslova [ime] ambasadoru Evropske komisije [njegovo ime] od 27. decembra 2005. godine. On u osnovi sadrži četiri informacije koje se zasnivaju na ‘policijskim izvještajima’: prvo, gosp. El-Masri je stigao autobusom na makedonski granični prelaz Tabanovce 31. decembra 2003. godine u 16h00; drugo, njega su ispitali ‘ovlašteni policijski službenici’ koji su sumnjali u ‘posjedovanje falsificiranog putnog dokumenta’; treće, otprilike pet sati kasnije, gosp. El-Masriju ‘je dozvoljen ulazak’ u Makedoniju, očigledno slobodan; i četvrto, dana 23. januara 2004. godine, on je napustio Makedoniju preko graničnog prelaza Blace da bi ušao u Kosovo. (...)

108. Predsjednik Republike [ime] je usvojio vrlo čvrst stav od prvog sastanka s delegacijom Evropskog parlamenta, izražavajući se na način koji nikome nije ostavio mogućnost da izrazi bilo kakvo drugo stanovište: ‘Želio bih Vas uvjeriti da ovog momenta nemam nikakav razlog da sumnjam u zvaničan stav Ministarstva unutrašnjih poslova. Ne raspolažem nikakvim dodatnim elementima ili činjenicama, s bilo koje strane, koji bi me ubijedili da ono što je ustanovljeno u zvaničnom izvještaju našeg ministarstva nije istina.’

109. U petak 28. aprila, zvaničan stav je izložen na znatno detaljniji način za vrijeme jednog sastanka sa [ime], koji je bio šef UBK-a, makedonske glavne obavještajne službe u vrijeme predmeta El-Masri. [On] je izjavio da je ‘Odjel za kontrolu i profesionalne standarde’ UBK-a obavio istragu o predmetu te proanalizirao sve zvanične zapisnike o kontaktima između gosp. El-Masrija i makedonskih vlasti. Informacije koje je prezentirao [šef UBK-a] su rezimirane na sljedeći način:

Gosp. El-Masri je stigao na makedonsku granicu 31. decembra 2003. godine, dan uoči Nove godine. Ministarstvo unutrašnjih poslova je pojačalo mjere sigurnosti u periodu praznika te je djelovalo uz visoki stepen opreznosti s ciljem sprečavanja eventualnih kriminalnih djelovanja. U skladu s takvim intenzivnim djelovanjem, putnici u autobusima su bili podvrgnuti vrlo striktnoj sigurnosnoj kontroli, što je uključivalo pregled njihovih identifikacionih dokumenata.

Nakon pregleda pasoša gosp. El-Masrija, makedonska granična policija je imala određene sumnje te je odlučila da ga ‘pritvori’. Da drugi putnici ne bi čekali na granici, autobusu je dozvoljeno da nastavi svoje putovanje.

Cilj zadržavanja gosp. El-Masrija je bio obavljanje razgovora s njim, koji je obavljen (prema [šefu UBK]-a) u skladu sa svim primjenjivim evropskim standardima. Pripadnici UBK-a, sigurnosne i obavještajne službe su prisutne na svim grančnim prelazima u Makedoniji kao dio onoga što je opisano kao ‘Integrirana granična uprava i sigurnost’. Pripadnici UBK-a u sudjelovali u razgovoru s gosp. El-Masrijem. Pripadnici su ispitivali gosp. El-Masrija o razlozima njegovog putovanja u tu zemlju, o mjestu gdje je namjeravao da boravi, te su ga pitali da li ima dovoljno novaca. [Šef UBK-a] je objasnio: ‘Mislim da su to sve bila standardna pitanja, koja su postavljena u kontekstu rutinskog postupka – Ne smatram da je potrebno da dajem dodatna objašnjenja’.

U isto vrijeme, makedonska službena lica su poduzela vizuelno ispitivanje putnih dokumenata gosp. El-Masrija. Sumnjali su da bi pasoš mogao biti lažan ili falsificiran – naznačavajući posebno da je gosp. El-Masri tvrdio, iako je rođen u Kuvajtu, da posjeduje njemačko državljanstvo.

Nakon toga je obavljena daljnja provjera pasoša u bazi podataka Interpola. Granični prelaz Tabanovce nije povezan s Interpolovom mrežom tako da su informacije morale biti proslijeđene u Skoplje, odakle je poslan elektronski zahtjev centralnoj elektronskoj bazi Interpola koja se nalazi u Lionu. Jedan službenik Odjela za analizu UBK-a je očigledno podnio taj zahtjev korištenjem elektronske šifre na način da makedonske vlasti nisu imale nikakvog traga o tome. Gosp. El-Masri je zamoljen da sačeka na graničnom prelazu dok ne bude obavljeno Interpolovo pretraživanje.

Kada je ustanovljeno da ne postoji nikakv nalog Interpola protiv gosp. El-Masrija te da ne postoji nikakav daljnji razlog da ga zadrže, pušten je na slobodu. Potom je napustio granični prelaz Tabanovce, premda makedonski zvaničnici nisu mogli opisati kako. Kada im je postavljeno to pitanje na posebnom sastanku, ministar unutrašnjih poslova [ime] je rekao: ‘mi nismo u mogućnosti da vam kažemo tačno šta se desilo s njim nakon što je pušten na slobodu jer to nije u našem interesu; nakon što neka osoba pređe granični prelaz, mi nismo u poziciji da znamo gdje je dalje otputovala’.

Ministarstvo unutrašnjih poslova je potom ustanovilo (...) da je gosp. El-Masri odsjeo u jednom hotelu u Skoplju zvanom ‘Skopski Merak’. Gosp. El-Masri je stigao u hotel uveče 31. decembra 2003. godine, prema knjizi prijavljenih gostiju. On je tamo proveo 23 noći, uključujući doručak, te se odjavio 23. januara 2004. godine.

Ministarstvo je zatim provjerilo sve granične prelaze i ustanovilo da je uveče istog dana, 23. januara 2004. godine, gosp. El-Masri napustio teritoriju Makedonije preko graničnog prelaza Blace i ušao na teritoriju Kosova. Kada mu je postavljeno pitanje da li je gosp. El-Masriju stavljen pečat koji naznačava odlazak, [šef UBK-a] je odgovorio: ‘Normalno, pečat mora biti stavljen na pasoš prilikom prelaska makedonske granice, ali nisam siguran. Privremena administrativna misija Ujedinjenih nacija na Kosovu [United Nations Administration Mission in Kosovo, (UNMIK)] je prisutna i na kosovskoj granici, te je odgovorna s te strane granice (...) Moje kolege iz UBK-a su me upravo informirale da je on prešao granicu u Blacama dva puta nedavno i da mu nije stavljan nikakv pečat tom prilikom.’

(...)

116. Ono što nije rečeno u zvaničnoj verziji je činjenica da makedonski UBK redovno konsultira CIA-u u vezi s takvim pitanjima (što je, na izvjestan način, sasvim razmljivo i logično). Prema povjerljivim informacijama koje smo primili (i čiji izvor znamo), kompletan opis gosp. El-Masrija je proslijeđen CIA-i putem njenog šefa ureda u Skoplju u svrhu analize (...) da li je predmetna osoba imala kontakata s terorističkim pokretima, naročito s Al-Kaidom? Na osnovu obavještajnih podataka koje je imala o Khaledu El-Masriju – čiji sadržaj nama nije poznat – CIA je odgovorila potvrdno. Od UBK-a, lokalne partnerske organizacije, je zatraženo da uhapsi i pritvori gosp. El-Masrija dok ne bude predan CIA-i radi transfera.”

(b) Vijeće Evrope, izvještaj generalnog sekretara o pitanju tajnog pritvaranja i prevoza pritvorenika osumnjičenih za teroristička djela koji je sačinjen na osnovu člana 52. Konvencije (SG/Inf (2006) 5 od 28. februara 2006. godine)

38. Dana 21. novembra 2005. godine, generalni sekretar Vijeća Evrope se pozvao na postupak predviđen članom 52. Konvencije u vezi s izvještajima o saradnji evropskih zemalja u letovima tajne predaje. Od država članica je zatraženo da podnesu izvještaj o mehnizmima kontrole koji su predviđeni njihovim unutrašnjim pravom u vezi s djelima stranih agenata koji se nalaze pod njihovom jurisdikcijom, o pravnim garancijama koje onemogućavaju nepriznato lišavanje slobode, o pravnim i istražnim radnjama u vezi s tvrdnjama o navodnim povredama prava iz Konvencije i o pokretanju istraga u vezi s agentima koji su navodno upleteni u djela ili propuste koji su doveli do takvog lišavanja slobode.

39. Dana 17. februara i 3. aprila 2006. godine, tužena Vlada je dostavila odgovor na taj zahtjev. U svom dopisu je izložila stav o predmetu podnositelja predstavke. Ona je, inter alia, istakla:

“(...) U vezi s predmetom gosp. Khaleda El-Masrija, željeli bismo Vas informirati da je Ministarstvo unutrašnjih poslova ispitalo taj predmet i da su informacije u vezi s njim poslane predstavnicima Evropske komisije u Republici Makedoniji, direktoru za zemlje Zapadnog Balkana Generalne direkcije za proširenje Evropske komisije u Briselu i članovima Evropskog parlamenta još u junu 2005 godine. (...) Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Makedonije ističe da je gosp. Khaled El-Masri, prema policijskim izvještajima o ulasku i izlasku na državnoj granici Republike Makedonije, stigao autobusom na granični prelaz Tabanovce iz Državne Unije Srbije i Crne Gore 31. decembra 2003. godine u 16h00, kada je pokazao njemački pasoš. Sumnjajući da dotična osoba ima falsificirani putni dokument, nadležni službenici policije su provjerili dokument i ispitali gosp. Khaleda El-Masrija na graničnom prelazu. Izvršena je i provjera u bazi podataka Interpola, koja je pokazala da nikakav međunarodni nalog za hapšenje nije izdat protiv gosp. El-Masrija. Gosp. Khaledu El-Masriju je dozvoljeno da uđe u Republiku Makedoniju 31. decembra 2003. godine u 20h57. Prema policijskim izvještajima, gosp. Khaled El-Masri je napustio Republiku Makedoniju 23. januara 2004. godine na graničnom prelazu Blace i ušao u Državnu Uniju Srbije i Crne Gore (preko Kosova).”

2. Verzija događaja koju je predočila tužena Vlada u postupku pred Sudom

40. Vlada je potvrdila svoju verziju događaja koja je opisana gore (vidi, st. 37. i 39. gore). Ona je porekla da su državni agenti pritvorili i zlostavljali podnositelja predstavke u hotelu, da je predat agentima CIA-e, da su ga agenti CIA-e zlostavljali na skopljanskom aerodromu i prebacili u zatvor CIA-e u Afganistanu. Prema Vladi, podnositelj predstavke je slobodno ušao, boravio i naspustio teritoriju tužene države. Jedini kontakt s državnim agentima se desio 31. decembra 2003. godine prilikom njegovog ulaska u tuženu državu, kada je poduzeto ispitivanje u vezi s ispravnošću njegovog pasoša. Nije bilo drugih kontakata s državnim agentima za vrijeme cjelokupnog boravka u tuženoj državi. Istraga Ministarstva unutrašnjih oslova je pokazala da je podnositelj predstavke boravio u tuženoj državi po slobodnom izboru i slobodnoj volji u periodu između 31. decembra 2003. godine i 23. januara 2004. godine kada je slobodno napustio državu na graničnom prelazu Blace.

41. U prilog svom argumentu, Vlada je dostavila kopiju sljedećih dokumenata: izvode iz zvaničnih izvještaja sačinjenih na graničnim prelazima Tabanovce i Blace; izvod iz hotelske knjige gostiju u kojoj je podnositelj predstavke upisan kao gost sobe broj 11 u periodu između 31. decembra 2003. godine i 22. januara 2004. godine te dva dospisa iz februara 2006. godine kojima je direktor hotela saopćio Ministarstvu unutrašnjih poslova imena šest osoba koja su bile na dužnosti u hotelu u relevantno vrijeme te porekao da je bilo koja osoba ikada boravila protiv svoje volje u hotelu. Dalje je specificirano da je osoba čija je fotografija na hotelskoj internet lokaciji (vidi, stav 17. gore) gosp. Z. G. koja se može naći u hotelu. Vlada je također dostavila dopis od 3. februara 2006. godine kojim je makedonsko Ministarstvo za saobraćaj (preciznije Uprava civilne avijacije) informiralo Ministarstvo unutrašnjih poslova da je jednom Boeingu 737, koji je letio iz Palme i koji je registriran pod brojem leta N313P, data dozvola da sleti na skopljanski aerodrom 23. januara 2004. godine, da je isti avion dobio dozvolu (u 22h30) da odleti isti dan prema Kabulu i da je, 24. januara 2004. godine u 2h25, taj avion dobio dozvolu da odleti u Bagdad. Osim toga, Vlada je dostavila kopiju hotelskih računa podnositelja predstavke koji su, prema Vladi, plaćeni u gotovini. Konačno, Vlada je dostavila kopiju policijskog zapisnika o lišavanju slobode podnositelja predstavke na graničnom prelazu Tabanovce 31. decembra 2003. godine. Kao što je naznačeno u zapisniku, podnositelj predstavke je zadržan između 16h30 i 21h30. U zapisniku nisu naznačeni razlozi zbog kojih je podnositelj predstavke lišen slobode, ali on sadrži nepotpunu naznaku napisanu rukom, prema kojoj je lišen slobode na osnovu “tel. broj 9106 od 8. decembra 2003”.

C. Međunarodne istražne radnje u vezi s predmetom podnositelja predstavke

42. Nekoliko istraga je vođeno o žalbenim navodima o “vanredoj predaji” u Evropi i umiješanosti evropskih vlada. U izvještajima se poziva na predmet podnositelja predstavke.

1. Parlamentarna skupština Vijeća Evrope – “istraga Marty”

(a) Izvještaj Marty iz 2006. godine

43. U izvještaju Marty iz 2006. godine (vidi, stav 37. gore) je, inter alia, navedeno:

“A. Nacrt rezolucije

(...)

7. Činjenice i informacije koje su sakupljene do ovog dana, zajedno s novim činjeničnim karakteristikama koje su u toku otkrivanja, jasno naznačavaju da ključni elementi ove ‘paukove mreže’ posebno uključuju: mrežu tajnih pritvora rasprostranjenih po cijelom svijetu na ‘crnim lokacijama’ CIA-e te vojnim ili pomorskim objektima; program ‘predaje’ CIA-e na osnovu kojeg se osumnjičeni za terorizam prebacuju iz jedne države u drugu civilnim avionima van opsega bilo kakve pravne zaštite, često da bi bili predani državama koje uobičajeno pribjegavaju ponižavjućim postupcima i mučenju; korištenje vojnih zračnih baza i aviona da bi se prevezli pritvorenici, kao ljudski teret, u zaljev Guantanamo na Kubi ili u druge pritvorske centre (...).

11. Pokušaji da se izloži prava priroda i stepen tih nezakonitih operacija su naišli na opstrukcije ili odbijanje Sjedinjenih Država i njihovih evropskih partnera. Vlasti većine država članica Vijeća Evrope su negirale svoje sudjelovanje, u mnogim slučajevima bez provođenja ikakvih istražnih radnji ili ozbiljne istrage.

(...)

C. Obrazloženje

(...)

2.7.1. Metode CIA-e – kako se postupa prema pritvoreniku za vrijeme predaje

(...) Gledano u cjelini, slučajevi u ovom izvještaju pokazuju da postoji uspostavljeni modus operandi predaje, koji je u praksi ostvarila elita, visokoobučena i ultradisciplinirana grupa agenata CIA-e (...).

11. Zaključak

287. Dok dokazi u klasičnom smislu nisu još uvijek na raspolaganju, veliki broj koherentnih i dopunjujućih elemenata pokazuju da tajni pritvorski centri zaista postoje te da se nezakoniti međudržavni transferi zaista poduzimaju. (...).”

44. U izvještaju Marty iz 2006. godine, skopljanski aerodrom je opisan kao “mjesto kupljenja”, tj. mjesto koje se koristi da se neki pritvorenik ili grupa priotvorenika pokupi u svrhu predaje ili nezakonitog transfera, van svakog sistemskog postupka.

45. U vezi s predmetom podnositelja predstavke, u izvještaju Marty je, inter alia, navedeno sljedeće:

“3. Konkretni primjeri dokumentiranih predaja

3.1. Khaled El-Masri

92. Razgovarali smo satima s Khaledom El-Masrijem, koji je javno svjedočio pred Privremenom komisijom Evropskog parlamenta. Smatramo vjerodostojnom njegovu verziju događaja o pritvoru u Makedoniji i Afganistanu u trajanju od skoro pet mjeseci.

(...)

3.1.2. Dokazi koji potvrđuju svjedočenje gosp. El-Masrija

102. Iskaz gosp. El-Masrija potvrđuju brojni dokazi od kojih neki još uvijek ne mogu biti objavljeni zbog toga što su proglašeni tajnim ili zbog toga što su povjerljive prirode zbog istrage koju vode minhenski organi tužiteljstva nakon što je gosp. El-Masri podnio prijavu zbog otmice.

103. Elementi, koji su već javni, su citirani u navedenom memorandumu koji je dostavljen sudu u Virdžiniji kojem se obratio gosp. El-Masri:

• pečati na pasošu potvrđuju ulazak u Makedoniju, izlazak iz Makedonije te izlazak iz Albanije predmetnih dana;

• naučna analiza folikula dlaka gosp. El-Masrija, koja je obavljena u toku krivične istrage njemačkih organa tužiteljstva, potvrđuje iskaz gosp. El-Masrija da je bio pritvoren u jednoj južnoazijskoj zemlji te da je bio lišen hrane duži vremenski period;

• ostali fizički dokazi, naročito pasoš gosp. El-Masrija, dvije majice koje su mu dali američki otmičari prilikom odlaska iz Afganistana, njegov kupon za ulazak u avion koji je letio iz Tirane u Frankfurt i izvjestan broj ključeva koje je gosp. El-Masri imao prilikom svog teškog iskušenja su predani njemačkim tužiteljima;

• knjiga evidencije leta kojom je potvrđeno da je jedan Boeing business jet u vlasništvu i upotrebi tuženih u ovom predmetu [jedna kompanija SAD-a, Premier Executive Transportation Services, Inc., koja je podružnica jedne druge kompanije SAD-a, Aero Contractors Limited], tada registriran kod Federalne uprave avijacije SAD-a (FAA) [US Federal Aviation Administration] pod brojem N313P, odletio iz Palme de Majorke, Španija, 23. januara 2004. godine; sletio na skopljanski aerodrom u 21h51 to veče; napustio Skoplje više od tri sata nakon toga odletivši prema Bagdadu te potom u Kabul, glavni grad Afganistana [baza podataka kretanja zrakoplova, koji su prikupljeni na osnovu informacija dobijenih iz raznih izvora, se nalazi u prilogu izvještaja Marty iz 2006. godine];

• svjedočenja drugih putnika, koji su bili u autobusu koji je krenuo iz Njemačke prema Makedoniji, koja potvrđuju svjedočenje gosp. El-Masrija o njegovom pritvaranju na granici;

• fotografije hotela u Skoplju u kojem je gosp. El-Masri bio pritvoren 23 dana na kojima je gosp. El-Masri identifcirao i svoju sobu i osoblje koje mu je posluživalo hranu;

• geološki zapisi koji potvrđuju sjećanja gosp. El-Masrija o manjim zemljotresima za vrijeme pritvora u Afganistanu;

• dokazi o identitetu ‘Sama’ kojeg je gosp. El-Masri formalno identificirao na fotografijama te za vrijeme policijske identifikacije prepoznavanjem u vrsti; prema informacijama koje su prenijeli mediji, radi se o njemačkom obavještajnom agentu koji ima veze sa stranim obavještajnim službama;

• skice zatvora u Afganistanu koje je nacrtao gosp. El-Masri i koje je odmah prepoznala jedna druga žrtva predaje koju su Sjedinjene Države pritvorile u Afganistanu;

• fotografije koje su uslikane odmah po povratku gosp. El-Masrija u Njemačku, koje su u skladu s njegovim iskazom o gubitku težine i zapuštenosti;

(...)

113. Bilo bi lako pokazati brojne kontradikcije u zvaničnom stavu. Na primjer, Ministarstvo unutrašnjih poslova je istaklo da bi ‘vlasnik hotela trebao imati evidenciju o računu gosp. El-Masrija’, dok je vlasnik hotela rekao, prilikom odgovaranja na nekoliko pitanja koja su mu postavljena telefonom i lično, da je evidencija predata Ministarstvu unutrašnjih poslova.

(...)

125. Svi ti činjenični elementi pokazuju da je CIA izvršila ‘predaju’ Khaleda El-Masrija. Predmetni avion je obavio transfer jednog drugog pritvorenika dva dana ranije te se nalazio u istom ‘kružnom toku predaje’. Avion i njegova posada su proveli vrijeme između dvije operacije u Palmi de Majorki, poznatom mjestu okupljanja. Fizička i moralna degradacija kojoj je gosp. El-Masri bio podvrgnut prije nego što je bio prisiljen da se ukrca u avion u Makedoniji odgovara sistematičnoj ‘metodologiji predaje’ CIA-e koja je već opisana u ovom izvještaju. Odredište aviona u kojem se nalazio gosp. El-Masri, Kabul, čini središte tajnih pritvora CIA-e na našoj grafičkoj prezentaciji ‘paukove mreže’.

(...)

127. Potrebno je ponoviti da analiza svih činjenica koje se odnose na ovaj predmet govori u prilog gosp. El-Masriju. Sve ukazuje na to je on bio žrtva otmice i zlostavljanja koji su doveli do mučenja u smislu jurisprudencije Komiteta protiv mučenja Ujedinjenih nacija (...).”

(b) Tajna pritvaranja i nezakoniti transferi pritvorenika u kojima su upletene države članice Vijeća Evrope: drugi izvještaj, doc. 11302 rev., od 11. juna 2007 (“izvještaj Marty iz 2007. godine”)

46. U svom izvještaju od 11. juna 2007. godine, senator Marty je, inter alia, istakao:

“5. Neke evropske vlade su onemogućavale traganje za istinom te nastavljaju da to rade pozivanjem na koncept ‘državnih tajni’. Na tajnost se poziva da se ne bi dostavljala objašnjenja parlamentarnim organima ili da bi se onemogućilo da pravosudne vlasti ustanove činjenice i poduzmu krivično gonjenje onih koji su krivi za krivična djela. (...) Isti pristup su primijenile vlasti ‘Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije’ da bi sakrile istinu i pružile očigledno lažnu verziju djelovanja sopstvenih državnih agencija i CIA-e prilikom tajnog pritvaranja i predaje Khaleda El-Masrija.

(...)

273. Vjerujemo da smo sada uspjeli detaljno izložiti odiseju gosp. El-Masrija i rasvijetliti njegov povratak u Evropu: ako smo mi, bez ovlasti i sredstava, mogli to uraditi, zašto nadležne vlasti nisu bile u stanju da to urade? Postoji samo jedno moguće objašnjenje: nisu zainteresirane da istina izađe na vidjelo.

(...)

275. (...) Dokazali smo umiješanost CIA-e u transfer gosp. El-Masrija u Afganistan dovođenjem u vezu let kojim je tamo odvezen – avionom broj N313P koji je poletio iz Skoplja (‘Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija’) preko Bagdada (Irak) u Kabul (Afghanistan) 24. januara 2004. godine – i transfer jednog drugog pritvorenika istim avionom dva dana ranije, otkrivajući time postojanje ‘kružnog toka predaje’. (...)

276. Po dolasku u Afganistan, gosp. El-Masri je odveden u tajni pritvorski objekat blizu Kabula te je bio držan u ‘maloj, prljavoj, betonskoj ćeliji’ više od četiri mjeseca. Za vrijeme tog perioda, CIA je otkrila da se se nikakve optužbe ne mogu podnijeti protiv njega i da je njegov pasoš autentičan, ali je zbog neobjašnjivog razloga držala gosp. El-Masrija u njegovoj prljavoj ćeliji više od nekoliko sedmica nakon toga.

(...)

279. Smatram da sam danas u stanju da izložim okolnosti povratka gosp. El-Masrija iz Afganistana: on je odvezen iz Kabula 28. maja 2004. godine avionom Gulfstream u upotrebi CIA-e, registriranim pod brojem N982RK, u vojnu bazu u Albaniji zvanu aerodrom [Bezat-Kuçova].

(...)

314. ‘Zvanična verzija’ nedobrovoljnog boravka gosp. El-Masrija u ‘Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji’ je definitivno postala potpuno neodrživa (...).”

2. Evropski parlament: istraga Fava

47. Dana 18. januara 2006. godine, Evropski parlament je osnovao Privremenu komisiju o vanrednoj predaji te je postavio gosp. Claudija Favu kao izvjestitelja s ovlaštenjem da istraži navodno postojanje zatvora CIA-e u Evropi. Ta komisija je održala 130 sastanaka te je poslala delegacije u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju, Sjedinjene Države, Njemačku, Ujedinjeno Kraljevstvo, Rumuniju, Poljsku i Portugal.

48. Komisija je konstatirala da je bilo najmanje 1245 letova koje je koristila CIA u evropskom zračnom prostoru u periodu između kraja 2001. godine i 2005. godine. Za vrijeme svoje posjete bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji, Komisija je imala sastanke s visokopozicioniranim zvaničnicima.

49. Dana 6. jula 2006. godine, Evropski parlament je usvojio Rezoluciju o evropskim zemljama koje navodno koristi CIA u svrhu transporta i nezakonitog pritvaranja zatvorenika (2006/2027(INI)), P6_TA (2006)0316), u kojoj je, inter alia, naznačeno:

“19. [Evropski parlament] osuđuje otmicu njemačkog državljanina, Khaleda el Masrija, koju je izvela CIA, koji je bio pritvoren u Afganistanu od januara do maja 2004. godine i koji je bio podvrgnut degradirajućim i neljudskim postupcima; dalje, ističe sumnje, koje još uvijek nisu otklonjene, prema kojima je Khaled el Masri nezakonito zadržan u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji od 31. decembra 2003. godine do 23. januara 2004. godine te iz te zemlje prevezen u Afganistan u noći između 23. i 24. januara 2004. godine; smatra da su mjere za koje Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija tvrdi da je poduzela da bi istražila stvar neadekvatne (...)

42. Osuđuje činjenicu da je njemački državljanin, Khalid El-Masri, bio nezakonito privoren u Afganistanu više od četiri mjeseca 2004. godine; izražava žaljenje što vlasti Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije oklijevaju da potvrde da je gosp. El-Masri bio u Skoplju te vjerovatno bio pritvoren tamo prije nego što su ga agenti CIA-e predali u Afganistanu (...).”

50. Dana 30. januara 2007. godine, objavljen je konačni izvještaj o evropskim zemljama koje navodno koristi CIA u svrhu transporta i nezakonitog pritvaranja zatvorenika (2006/2200 (INI)), doc. A6-0020/2007) u kojem je konstatiran izostanak detaljne istrage tužene države, te je, inter alia, naznačeno sljedeće:

“136. [Evropski parlament] osuđuje vanrednu predaju njemačkog građanina Khaleda El-Masrija koji je otet na graničnom prelazu Tabanovce u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji 31. decembra 2003. godine, koji je bio nezakonito pritvoren u Skoplju od 31. decembra 2003. godine do 23. januara 2004. godine te potom prevezen u Afganistan u noći između 23. i 24. januara 2004. godine gdje je bio pritvoren do maja 2004. godne i gdje je bio podvrgnut degradirajućim i neljudskim postupcima;

(...)

138. Odobrava u potpunosti preliminarne zaključke gosp. Martina Hofmanna, minhenskog javnog tužitelja, o nepostojanju dokaza koji bi omogućili da se odbaci verzija događaja Khaleda El-Masrija;”

51. U izvještaju se također ističe da “koncept ‘tajnog pritvorskog objekta’ uključuje ne samo zatvore nego i mjesta gdje se neko drži u izolaciji,kao što su privatni stanovi, policijske stanice ili hotelske sobe, kao u slučaju Khaleda El-Masrija u Skoplju”.

3. Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Opća zapažanja o Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji, od 3. aprila 2008, UN Doc. ССРR/С/МKD/СO/2

52. U okviru periodičnog ispitivanja o povinovanju tužene države Međunarodnom paktu o građanskim i političkim pravima, koje je proveo Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija za vrijeme martovsko/aprilske sjednice 2008. godine, on je “obratio pažnju na istragu koju je provela država potpisnica te na njeno negiranje bilo kakve upletenosti u predaju [podnositelja predstavke] uprkos krajnje detaljnim navodima i izraženoj zabrinutosti [u izvještajima Marty i Fava]”. Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija je donio sljedeće preporuke:

“14. (...) država potpisnica bi trebala razmotriti poduzimanje nove i sveobuhvatne istrage o navodima gosp. Khaleda El-Masrija. U istrazi bi trebalo uzeti u obzir sve raspoložive dokaze i zahtijevati saradnju s gosp. El-Masrijem lično (...).”

53. Tu preporuku je podržao komesar za ljudska prava Vijeća Evrope u svom izvještaju objavljenom 11. septembra 2008. godine (komesar za ljudska prava Vijeća Evrope, Thomas Hammarberg, “izvještaj o posjeti Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji, 25-29 februara 2008. godine”).

4. Peticija podnositelja predstavke Međuameričkoj komisiji za ljudska prava protiv Sjedinjenih Američkih Država (SAD)

54. Dana 9. aprila 2008. godine, podnositelj predstavke je podnio peticiju Međuameričkoj komisiji za ljudska prava. Dana 23. augusta 2009. godine, Komisija je proslijedila peticiju Vladi Sjedinjenih Američkih Država u svrhu dostavljanja odgovora. Ne postoji nikakva druga informacija u vezi s tim postupkom.

D. Relevantni postupci pred domaćim vlastima koji se ne odnose na tuženu državu

1. Njemačka

(a) Istraga njemačkih organa tužiteljstva

55. Neutvrđenog datuma 2004. godine, Javno tužiteljstvo Minhena je pokrenulo istragu o navodima podnositelja predstavke da je bio nezakonito otet, pritvoren, podvrgnut fizičkim i psihičkim zloupotrebama te ispitivan u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji i Afganistanu. Prema podnositelju predstavke, poduzet je izvjestan broj istražnih radnji, uključujući ispitivanje očevidaca koji su potvrdili da je podnositelj predstavke otputovao u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju autobusom krajem 2003. godine i da je bio pritvoren ubrzo nakon što je ušao na teritoriju te države.

 56. Osim toga, obavljena je radioizotopska analiza dlaka podnositelja predstavke. U nalazu vještaka od 17. januara 2005. godine je navedeno, inter alia, sljedeće:

“(...) vrlo vjerovatno je da priloženi izotopski otisci [dlake podnositelja predstavke] zaista odgovaraju iskazima [podnositelja predstavke] (...).”

57. Prema Prvoj istražnoj komisiji njemačkog Bundestaga (vidi, dole), radioizotopskom analizom je također potvrđeno da je podnositelj predstavke iskusio dva štrajka glađu.

58. Dana 31. januara 2007. godine, minhenski javni tužitelj je izdao nalog za hapšenje trinaestorice agenata CIA-e zbog njihove upletenosti u predaju koju je naveo podnositelj predstavke. Imena traženih osoba nisu objavljena. Identitete agenata CIA-e su ustanovile španske vlasti u toku svoje istrage o španskim aerodromima koje koristi CIA, koje su ih potom navodno saopćile njemačkom tužitelju.

(b) Istražne radnje njemačke parlamentarne komisije

59. Dana 7. aprila 2006. godine, Bundestag (savezni parlament) je uspostavio Prvu istražnu komisiju šesnaestog legislativnog perioda (“Istražna komisija”) da bi preispitala djelovanje tajnih službi. U toku istražnog perioda od tri godine, Istražna komisija je održala ukupno 124 sjednice, provela istrage u vezi sa sedam različitih istražnih područja i saslušala 141 svjedoka, uključujući podnositelja predstavke. Zaključci Istražne komisije su objavljeni 18. juna 2009. godine.

60. Izvještaj Istražne komisije, koji ima ukupno 1430 stranica, sadrži i sljedeće stavove:

“(...) Iskaz gosp. Khaleda El-Masrija o njegovom zatvaranju u Makedoniji i Afganistanu je vjerodostojan u pogledu osnovnih činjenica o njegovom pritvaranju u Makedoniji i prebacivanju u Afganistan, te o zatočenju kojem su ga podvrgle snage Sjedinjenih Država u Afganistanu. Međutim, i dalje postoji sumnja u vezi s nekim specifičnim aspektima njegovog svjedočenja.

Policijske istrage koje su provele snage reda Švabije, uz pomoć BKA [Bundeskriminalamt – Savezni ured za sudsku policiju], potvrđuju svjedočenje gosp. El-Masrija. Njegovo putovanje u Makedoniju 31. decembra 2003. godine su potvrdili svjedoci. Njegov iskaz o transferu iz Makedonije u Afganistan koji su poduzele snage Sjedinjenih Država se poklapa s informacijama koje su dale druge žrtve ekscesa ‘rata protiv terora’ Vlade Sjedinjenih Država u to vrijeme. Evidentirana kretanja američkog Boeinga 737 u upotrebi zračne kompanije ‘Aero-Contractors’, za koju se pretpostavlja da pripada CIA-i, koji je letio iz Majorke u Skoplje 23. januara 2004. godine te nastavio put prema Kabulu, odgovaraju informacijama koje je dao gosp. El-Masri u pogledu trajanja njegovog zatočeništva u hotelu u Makedoniji (...)

Svi ti elementi potvrđuju duboke sumnje Komiteta u zvaničnu verziju događaja (...) Makedonska vlada i dalje negira njegovo pritvaranje u hotelu te njegovo prebacivanje u Afganistan nazivajući to klevetničkom medijskom kampanjom. Jasno je da je ta zvanična makedonska verzija događaja netačna. Mora se zaključiti suprotno, da postoje ubjedljivi dokazi koji se podadaraju s iskazom gosp. El-Masrija o njegovom hapšenju i prebacivanju van zemlje (...).” (str. 353)

61. Prema izvještaju, ostaju sumnje u vezi sa stvarnim ciljem putovanja podnositelja predstavke u Skoplje te značajne nepodudarnosti u njegovim izjavama u vezi s ispitivanjem u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji i Afganistanu, naročito sumnja u njemačko porijeklo “Sama”.

2. Pravni postupak pokrenut u Sjedinjenim Državama

62. Dana 6. decembra 2005. godine, Američka unija za građanske slobode (American Civil Liberties Union (ACLU)) je podnijela tužbu u ime podnositelja predstavke Okružnom sudu Sjedinjenih Država za Istočni okrug Virdžinije (US District Court for the Eastern District of Virginia) protiv izvjesnog broja tuženih, uključujući bivšeg direktora CIA-e, Georgea Teneta, te izvjesnog broja neidentificiranih agenata CIA-e. Podnositelj predstavke je istakao u tužbi da je bio lišen slobode bez ikakvog pravnog postupka te se žalio, na osnovu Zakona o deliktnoj odgovornosti koji se primjenjuje na strance (Alien Tort Statute (ATS)), na kršenja međunarodnih pravnih normi kojima se zabranjuje dugotrajan proizvoljan pritvor te okrutni, neljudski ili degradirajući postupci.

63. U maju 2006. godine, Okružni sud Sjedinjenih Država za Istočni okrug Virdžinije je odbio tužbeni zahtjev podnositelja predstavke uz obrazloženje da se Vlada Sjedinjenih Država osnovano pozvala na privilegiju u vezi s državnim tajnama. Sud je smatrao da državni interes u očuvanju državnih tajni ima prioritet nad pojedinačnim interesom podnositelja predstavke da zadovolji pravdu. Tu odluku je po žalbi potvrdio Apelacioni sud Sjedinjenih Država za Četvrti okrug (United States Court of Appeals for the Fourth Circuit). U oktobru 2007. godine, Vrhovni sud je odbio da preispituje predmet.

E. Postupak pokrenut u bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji u vezi s navodnim hapšenjem, pritvaranjem i zlostavljanjem

1. Postupak pred Odjelom za kontrolu i profesionalne standarde Ministarstva unutrašnjih poslova (OKPS)

64. OKPS je 2005. godine poduzeo interne istražne radnje o navodima podnositelja predstavke. Podnositelj predstavke nije pozvan da predoči dokaze pred OKPS-om, niti je informiran o ishodu istrage. Rezultati istrage nisu predočeni njemu, nego predstavnicima Evropske unije u tuženoj državi (vidi, stav 39. gore).

65. Nakon što je informirana o ovom predmetu, Vlada je dostavila kopiju dva izvještaja OKPS-a, od 20. marta 2006. godine i 10. aprila 2008. godine. Oba izvještaja su sačinjena na zahtjev Odjela za organizirani kriminal i korupciju Javnog tužiteljstva, koji je djelovao na osnovu dva odvojena zahtjeva za pravnu pomoć, od 9. maja 2005. godine i od 13. novembra 2007. godine, minhenskog javnog tužitelja koji je istraživao krivičnu prijavu koju je podnio podnositelj predstavke u Njemačkoj. U izvještajima je ponovo iznesena verzija događaja Vlade koja je opisana gore. Vlada je istakla da je podnositelj predstavke stigao na granični prelaz Tabanovce 31. decembra 2003. godine, da je potom zadržan između 16h30 i 21h30 u prostorijama na graničnom prelazu te da ga je ispitivala makedonska policija zbog navodnog posjedovanja falsificiranog pasoša. Nakon što je bio pušten na slobodu, odsjeo je u hotelu u sobi broj 11. Platio je hotelski račun te napustio teritoriju tužene države prešavši granicu pješke na graničnom prelazu Blace 23. januara 2004. godine u 18h20. Dalje je naznačeno da bivši šef UBK-a, koji je djelovao u okviru Ministarstva unutrašnjih poslova, nije nikada primio nikakvu nagradu od bilo koje strane agencije, uključujući CIA-u. Zaključeno je da niko, uključujući podnositelja predstavke, nije bio pritvoren u hotelu, niti su ga ispitivali agenti Ministarstva unutrašnjih poslova.

66. U okviru tih istražnih radnji, Ministarstvo unutrašnjih poslova je dostavilo makedonskoj javnoj tužiteljici dokumente koji su naznačeni gore (vidi, stav 41. gore).

2. Krivični postupak protiv nepoznatih pripadnika snaga reda

67. Dana 6. oktobra 2008. godine, podnositelj predstavke, putem svog pravnog zastupnika, gosp. F. Medarskog, je podnio krivičnu prijavu Javnom tužiteljstvu u Skoplju protiv nepoznatih pripadnika snaga reda zbog nezakonitog privaranja i otmice, što su krivična djela kažnjiva prema članu 140. Krivičnog zakonika. U krivičnoj prijavi se također navodi krivično djelo mučenja ili drugih neljudskih ili ponižavajućih postupaka ili kažnjavanja, koje je kažnjivo prema čl. 142. i 143. Krivičnog zakonika. U prilog svojoj prijavi, podnositelj predstavke je dostavio kopiju svoje izjave koju je dao pod zakletvom u svrhu postupka u Sjedinjenim Državama te sljedeće dokaze: kopiju svog pasoša; relevantne izvode iz izvještaja Marty iz 2006. i 2007. godine te iz izvještaja Fava; kopiju evidencije letova; dopis aerodromskih vlasti u Skoplju od 18. juna 2008. godine (kao odgovor na zahtjev podnositelja predstavke za dostavljenje informacija) u kojem je potvrđeno da je Boeing 737, koji je registrirala FAA pod brojem N313P, sletio na skopljanski aerodrom bez putnika 23. januara 2004. godine te odletio 24. januara 2004. godine sa samo jednim putnikom; prevod nalaza vještaka u vezi s analizom folikula dlaka podnositelja predstavke; i skice hotelske sobe u kojoj je podnositelj predstavke navodno bio pritvoren. Fotografija konobara koji je navodno posluživao hranu podnositelju predstavke nije uključena u dokazne elemente dostavljene javnoj tužiteljici zbog toga što “podnositelj predstavke nije mogao sačuvati kopiju u relevantno vrijeme, a fotografija nije više bila dostupna na internet lokaciji hotela”. Podnositelj predstavke se žalio da mu je bilo uskraćeno pravo da kontaktira svoju porodicu, odvjetnika po svom izboru ili predstavnika njemačke ambasade dok je bio na graničnom prelazu Tabanovce i u hotelu “Skopski Merak”.

68. Dana 13. oktobra 2008. godine, javna tužiteljica je zatražila od Ministarstva unutrašnjih poslova da istraži navode podnositelja predstavke i da obezbijedi konkretne informacije o događajima na graničnom prelazu Tabanovce, u hotelu i na skopljanskom aerodromu da bi se ustanovila istina.

69. Dana 7. novembra 2008. godine, OKPS je potvrdio svoje prethodne zaključke te je ponovio da su svi dokumenti već dostavljeni javnom tužiteljstvu (vidi, st. 41. i 65. gore).

70. Dana 18. decembra 2008. godine, javna tužiteljica je odbacila krivičnu prijavu podnositelja predstavke kao neutemeljenu. Pozivajući se na informacije koje je dostavio OKPS-u, javna tužiteljica je zaključila da ne postoje dokazi da su nepoznata službena lica počinila navedena krivična djela. Prema podnositelju predstavke, njemu je saopćena ta odluka 22. novembra 2010. godine.

71. Vlada je potvrdila da za vrijeme istrage javna tužiteljica nije saslušala ni podnositelja predstavke ni uposlenike koji su radili u hotelu u relevantno vrijeme. Osim toga, nikakve mjere nisu poduzete da bi se ustanovio cilj slijetanja aviona naznačenog u dopisu skopljanskih aerodromskih vlasti od 18. juna 2008. godine koji se nalazi u prilogu krivične prijave podnositelja predstavke (vidi, stav 67. gore). Prema mišljenju Vlade, to je zbog toga što su istražne radnje Ministarstva unutrašnjih poslova omogućile da se odbace navodi podnositelja predstavke koji, prema Ministarstvu, nisu vjerovatni. Osim toga, za vrijeme istrage koja se vodila 2006. godine, Minstarstvo je već ispitalo osobe koje su radile u hotelu u relevantno vrijeme (vidi, st. 41. i 65. gore). Njihovi iskazi su se podudarali. Međutim, oni nisu uneseni u zapisnik.

3. Građanski postupak za naknadu štete

72. Dana 24. januara 2009. godine, gosp. F. Medarski je u ime podnositelja predstavke pokrenuo građanski postupak za naknadu štete protiv države i Ministarstva unutrašnjih poslova zbog nezakonitog hapšenja i zlostavljanja. Zahtjev za naknadu štete je zasnovan na članovima 141. i 157. Zakona o obligacionim odnosima (vidi, st. 91. i 92. dole). Podnositelj predstavke je tražio 3 miliona makedonskih denara (otprilike 49000 eura) na ime nematerijalne štete za pretrpljeni fizički i duševni bol i strah da će biti ubijen u toku pritvora. On se ponovo žalio da mu je uskraćeno pravo da uspostavi kontakt s vanjskim svijetom. Činjenica da njegova porodica nije imala nikakvih informacija o njegovoj sudbini je otežala njegovu psihičku patnju, što je dovelo do odvojene povrede njegovog prava na porodični život iz člana 8. Konvencije. On je dalje istakao da su akcije državnih agenata dovele do kršenja članova 3, 5. i 8. Konvencije. Pored dokaza koji su predočeni u krivičnoj prijavi (vidi, stav 67. gore), podnositelj predstavke je zatražio saslušanje od građanskih sudova i da se provede psihološko vještačenje.

73. Vlada je informirala Sud da je do sada zakazano šesnaest ročišta pred prvostepenim sudom u Skoplju. Ona su bili odložena mnogo puta zbog nedolaska podnositelja predstavke koji je zatvoren u Njemačkoj zbog jednog drugog kaznenog djela. Postupak je još uvijek u toku pred prvostepenim sudom.

F. Ostali dokazi predočeni Sudu

1. Izjava pod zaklatvom od 4. marta 2010. godine

74. Gosp. H. K., koji je bio makedonski ministar unutrašnjih poslova između novembra 2002. godine i maja 2004. godine te premijer između juna i novembra 2004. godine, je dao pismenu izjavu, koju je potvrdio notar 4. marta 2010. godine, u kojoj je, inter alia, navedeno:

“(...)

5. Potvrđujem da su makedonski agenti koji pripadaju UBK-u, dok sam obavljao dužnost ministra unutrašnjih poslova za vrijeme mandata od decembra 2003. godine do januara 2004. godine, djelujući na osnovu mog ovlaštenja kao ministra i direktne supervizije šefa UBK-a, pritvorili muškarca koji je putovao s njemačkim pasošem pod imenom Khaled El-Masri.

6. Gosp. El-Masri je pokušao da uđe u Makedoniju, nalazeći se u autobusu koji je krenuo iz Njemačke, 31. decembra 2003. godine. Makedonska službena lica su ga zaustavila na graničnom prelazu između Srbije i Makedonije, Tabanovce. Rečeno mu je da izađe iz autobusa te je zadržan na graničnom prelazu budući da je policija sumnjala da je njegov identitet lažan.

7. Naši oficiri za vezu UBK-a su upozorili svoje kolege iz obavještajne službe Sjedinjenih Država o dolasku gosp. El-Masrija; odgovoreno im je da je taj čovjek osumnjičen za umiješanost u islamski terorizam. Makedonija je dobila od Sjedinjenih Država valjan međunarodni nalog protiv gosp. El-Masrija te zvanični zahtjev za pritvaranje tog čovjeka.

8. Djelujući u skladu sa zahtjevom Sjedinjenih Država, makedonska vlada je pristala da zadrži gosp. El-Masrija dok ne bude mogao biti predan vlastima Sjedinjenih Država u svrhu dalje istrage. Kao ministar unutrašnjih poslova sam bio redovno informiran o akcijama UBK-a, koje sam odobrio od samog početka, premda nisam bio uključen u operativne radnje. Također sam obezbjeđivao vezu s našim američkim kolegama u ime makedonske vlade.

9. Gosp. El-Masri je bio pritvoren izvjesno vrijeme na jednoj lokaciji u Skoplju, tajno i bez incidenta, pod stalnom supervizijom agenata UBK-a.

10. Gosp. El-Masrija nisu smatrali prijetnjom po Makedoniju te nije bio od koristi za makedonsku obavještajnu službu. Da je odluka ovisila samo o nama, mi bismo ga pustili na slobodu. Međutim, mi smo djelovali u skladu s nalogom naših kolega iz Sjedinjenih Država koji su naznačili da će poslati avion i tim agenata CIA-e u Makedoniju da bi priveli gosp. El-Masrija te ga izveli iz zemlje. Kako je vrijeme prolazilo, naznačio sam našim američkim kolegama da će Makedonija pustiti na slobodu gosp. El-Masrija ako predaja ne bude mogla biti obavljena ubrzo.

11. Konačno, u toku dana 23. januara 2004. godine, gosp. El-Masri je izručen ‘timu za predaju’ CIA-e na skopljanskom aerodromu te je odvezen iz Makedonije avionom CIA-e.

12. Na makedonskoj strani, kompletnu operaciju je detaljno dokumentiralo osoblje UBK-a u okviru Ministarstva unutrašnjih poslova. Ti dokumenti se čuvaju na sigurnom te bi trebali biti na raspolaganju u arhivi Ministarstva. Ja ne poznajem tačan sadržaj dokumenata, ali znam da relevantni materijal nije bio uništen dok sam bio ministar unutrašnjih poslova.

13. Nekoliko dana nakon što je gosp. El-Masri bio odvezen avionom iz zemlje, ja sam primio konačan izvještaj o operaciji redovnim hijerarhijskim putem izvještavanja u Ministarstvu unutrašnjih poslova. Koliko se sjećam, u konačnom izvještaju je naznačeno da je Makedonija tačno ispoštovala uvjete legitimnog međunarodnog naloga u vezi s gosp. El-Masrijem. Makedonija je djelovala u skladu sa svojim domaćim zakonodavstvom i postupcima koji reguliraju djelovanje Ministarstva unutrašnjih poslova.

14. Status Makedonije, kao pouzdanog partnera u globalnoj borbi protiv terorizma, je ojačan načinom na koji je vođena operacija. Naši partneri iz Sjedinjenih Država su izrazili veliku zahvalnost zbog načina na koji je Makedonija postupila u ovoj stvari.

15. Svjestan sam da su vlasti Sjedinjenih Država konačno pustile na slobodu gosp. El-Masrija bez optužbe nekoliko mjeseci nakon njegovog pritvaranja. Razumijem da je situacija gosp. El-Masrija proizašla iz greške te ne smatram da se ona može pripisati makedonskim vlastima.

16. Svjestan sam da je predmet gosp. El-Masrija sada pred Evropskim sudom za ljudska prava u Strasbourgu. Izjavljujem da sam ovu izjavu dao isključivo u svrhu vijećanja Suda o predstavci gosp. El-Masrija te da se ne može koristiti u svrhu istrage protiv pojedinaca.

(...)

18. Svečano izjavljujem na temelju svoje časti i savjesti da dokazi predočeni u ovoj izjavi predstavljaju istinu, cijelu istinu i ništa drugo osim istine.”

2. Ekspertni izvještaj o predmetu podnositelja predstavke koji je predočio vještak J. G. S.

75. Gosp. J. G. S. je državljanin Ujedinjenog Kraljevstva. On radi kao odvjetnik i istražitelj. Postavljen kao savjetnik sentaora Dicka Martyja u okviru istrage Marty i kao član istrage Fava, on je sudjelovao u utvrđivanju činjenica u tuženoj državi, prisustvovao je sastancima visokopozicioniranih zvaničnika te je imao kontakte s izvorima bliskim Vladi i obavještajnim službama. Razgovarao je o predmetu podnositelja predstavke s ostalim relevantnim funkcionerima Vlade i ostalih država, te s predstavnicima nevladinih organizacija. Također je ispitivao podnositelja predstavke u više navrata 2006. godine te ostale svjedoke. Na zahtjev organizacije Open Society Justice Initiative, dana 28. marta 2011. godine, je dostavio ekspertni izvještaj na šezdeset dvije stranice u kojem je u detalje predočio činjenične konstatacije u vezi s istragom o predmetu podnositelja predstavke. Izvještaj je zasnovan na “značajanom broju izjava, dokumenata i ostalim dokazima koji se odnose na predmet podnositelja predstavke” od kojih je većina dobijena od osoba koje su zatražile da ostanu anonimne zbog povjerljive i osjetljive prirode predmeta. Prema ovom vještaku, “Vlada je klasificirala kao ‘top secret’ sve dokumente iz dosjea koji bi bili od pomoći da se rasvijetli slučaj” (vidi, stav 21. izvještaja). On je precizirao da je u više navrata posjetio granični prelaz Tabanovce, hotel i skopljanski aerodrom, te da je ispitao “svjedoke te ostale izvore koji su sudjelovali u događaju ili bili prisutni za vrijeme događaja”. Vještak je u svom izvještaju predočio detaljne informacije o sljedećem: dolasku podnositelja predstavke u tuženu državu, hronologiju događaja na graničnom prelazu Tabanovce te mjere koje je poduzela makedonska granična policija u vezi s podnositeljm predstavke, intervenciju UBK-a na graničnom prelazu Tabanovce te ispitivanje podnositelja predstavke na licu mjesta, veze između UBK-a i CIA-e, te slijetanje, rutu i raspored leta CIA-e, čiji cilj je bio transfer podnositelja predstavke sa skopljanskog aerodroma. Kao što je naznačeno u izvještaju, po dolasku agenata UBK-a na granični prelaz Tabanovce “makedonske vlasti su poduzele brižljive i opsežne mjere (...) kako bi prikrile sve ono šta odudara od onoga što je uobičajeno – uključujući odstupanja od makedosnkog prava i postupaka – što bi se moglo desiti gosp. El‑Masriju za vrijeme pritvora u Makedoniji. Bio sam zaprepašten pedantnošću makedonskih vlasti koje su pokušale da zakamufliraju ili da se umiješaju u skoro svaku mogućnost neovisne istrage o istini o događajima koji su se desili” (vidi, stav 141. izvještaja).

3. Izjave Evropskog centra za ustavna i ljudska prava (ECCHR)

76. Podnositelj predstavke je dostavio dva izvještaja u kojima su izložena zapažanja ECCHR-a o izvještaju Prve istražne komisije njemačkog Bundestaga (vidi, st. 59-61 gore), brzojave koje je poslala ambasada Sjedinjenih Država (vidi, stav 77. dole) te naloge o hapšenju koje je izdalo minhensko javno tužiteljstvo (vidi, stav 58. gore).

4. Brzojavi WikiLeaksa

77. Podnositelj predstavke je dostavio nekoliko diplomatskih brzojava u kojima su američke diplomatske misije u tuženoj državi, Njemačkoj i Španiji izvijestile državnog sekretara Sjedinjenih Država o predmetu podnositelja predstavke i/ili navodnim letovima CIA-e, te istragama u Njemačkoj i Španiji (brzojav 06SKOPJE105 od 2. februara 2006; brzojav 06SKOPJE118 od 6. februara 2006; brzojav 07BERLIN242 od 6. februara 2006; brzojav 06MADRID1490 od 9. juna 2006; i brzojav 06MADRID3104 od 28. decembra 2006). Te brzojave je objavila organizacija WikiLeaks (koju je BBC opisao 7. decembra 2010. godine kao “internet lokaciju za alarmiranje”).

II RELEVANTNO DOMAĆE PRAVO

A. Ustav iz 1991. godine (Устав)

78. Prema članu 12. st. 1, 2. i 4. Ustava, pravo na slobodu je neopozivo. Niko ne može biti lišen slobode, osim sudskom odlukom, te u slučajevima i na osnovu postupka koji su propisani zakonom. Svaka pritvorena osoba mora biti izvedena odmah, u svakom slučaju ne kasnije od dvadest četiri sata od pritvaranja, pred sud koji mora odlučiti bez odlaganja o zakonitosti njenog pritvora.

B. Krivični zakonik (Кривичен законик)

1. Zastara krivičnog gonjenja

79. Prema članu 107. stav 1(4) Krivičnog zakonika, krivično gonjenje u vezi s djelima za koje je predviđena kazna zatvora u trajanju od više od tri godine zastarjeva pet godina nakon što je počinjeno krivično djelo.

2. Tok i obustava toka roka zastare

80. Prema članu 108. stav 3, bilo koja proceduralna mjera poduzeta s ciljem krivičnog gonjenja počinioca prekida tok roka zastare.

3. Nezakonito lišavanje slobode

81. Član 140. Krivičnog zakonika predviđa da će osoba, koja nezakonito pritvori, drži u pritvoru ili na drugi način ograniči slobodu kretanja druge osobe, biti kažnjena novačnom kaznom ili kaznom zatvora u trajanju od jedne godine. Službeno lice, koje nezakonito liši slobode drugu osobu, će biti kažnjeno zatvorskom kaznom u trajanju od šest mjeseci do pet godina.

4. Mučenje

82. Prema članu 142. Krivičnog zakonika, djela mučenja su kažnjiva zatvorskom kaznom od tri mjeseca do pet godina.

5. Zlostavljanje prilikom obavljanja službene dužnosti

83. Prema članu 143. Krivičnog zakonika, osoba, koja prilikom obavljanju službene dužnosti zlostavlja, zastrašuje, vrijeđa ili uopćeno postupa prema drugoj osobi na način koji ponižava njeno ljudsko dostojanstvo ili ličnost, će biti kažnjena zatvorskom kaznom u trajanju od šest mjeseci do pet godina.

C. Zakon o krivičnom postupku iz 1997. godine (Закон за кривичната постапка), kao što je glasio u relevantno vrijeme

84. Član 3. tog zakona propisuje da osoba koja je pozvana da se pojavi pred sudom, koja je uhapšena ili pritvorena mora biti informirana u najkraćem roku, na jeziku koji razumije, o razlozima zbog kojih je pozvana da se pojavi pred sudom, zbog kojih je uhapšena ili pritvorena, te o svojim zakonskim pravima. Dotična osoba se ne može prisiliti da dā izjavu. Osumnjičena osoba, tj. osoba optužena za neko krivično djelo, mora biti jasno informirana na samom početku o svom pravu na šutnju, o pravu da se konsultira s odvjetnikom, da ima odvjetnika po svom izboru za vrijeme ispitivanja te da informira treću stranu o svom pritvaranju. Pritvorena osoba treba biti izvedena u najkraćem roku ili najkasnije dvadeset četiri sata nakon pritvaranja pred sudiju koji će odlučiti o zakonitosti njenog pritvaranja.

85. Član 16. tog zakona propisuje da krivični postupak mora biti pokrenut po zahtjevu ovlaštenog tužitelja. U predmetima koji se odnose na djela koja podliježu krivičnom gonjenju države proprio motu ili po zahtjevu žrtve, ovlašteni tužitelj je javni tužitelj, a u predmetima koji se odnose na djela koja podliježu samo privatnim optužbama, ovlašteni tužitelj je privatni tužitelj. Ako javni tužitelj smatra da nema osnova za pokretanje ili nastavak krivičnog postupka, njegovu ulogu može preuzeti žrtva djelujući kao supsidijarni tužitelj pod uvjetima specificiranim u zakonu.

86. Član 56(1), (2) i (4) propisuje da, inter alia, ako javni tužitelj smatra da nema osnova za krivično gonjenje u vezi s nekim djelom koje podliježe krivičnom gonjenju države, on mora saopćiti žrtvi takvu odluku u roku od osam dana. Javni tužitelj mora također informirati žrtvu da ona može poduzeti krivično gonjenje. Žrtva može pokrenuti krivično gonjenje u roku od osam dana od dana kada je dostavljeno saopćenje tužitelja. Žrtva, koja nije bila informirana o odluci javnog tužitelja, može podnijeti pismeni zahtjev nadležnom sudu da bi poduzela krivično gonjenje u roku od tri mjeseca nakon što je tužitelj odbio njenu prijavu.

87. Prema članu 144, javni tužitelj mora odbiti krivičnu prijavu ako, inter alia, ne postoji osnov da se zaključi da je krivično djelo bilo počinjeno. Javni tužitelj mora saopćiti žrtvi odluku o odbijanju krivične prijave te razloge odbijanja u roku od osam dana (član 56). Amandman na tu odredbu, koji je usvojen u oktobru 2004. godine, propisuje da javni tužitelj mora dostaviti kopiju odluke o odbijanju krivične prijave s poukom žrtvi da ima pravo da sama pokrene krivično gonjenje u roku od osam dana. Ako ne postoji dovoljno dokaza ili ako je krivična prijava podnesena protiv nepoznatog počinitelja, javni tužitelj će tražiti informaciju od Ministarstva unutrašnjih poslova. Javni tužitelj može zatražiti informacije od podnositelja krivične prijave ili bilo koje druge osobe koja bi mogla pomoći da se ustanove činjenice.

88. Član 184. propisuje osnove za pritvaranje.

89. Prema članu 185, istražni sudija izdaje nalog za pritvaranje. Osoba koja je pritvorena može uložiti žalbu protiv tog naloga u roku od dvadeset četiri sata vijeću sastavljenom od trojice sudija, koje raspolaže vremenom od četrdeset osam sati da donese odluku o žalbi.

90. Član 188(2) propisuje da službena lica Ministarstva unutrašnjih poslova mogu uhapsiti, bez sudskog naloga, bilo koju osobu osumnjičenu da je počinila djelo za koje je predviđeno krivično gonjenje primjenom zakona. Uhapšena osoba mora biti izvedena pred istražnog sudiju u najkraćem roku. Prema članu 188(3) te kao izuzetak od općeg pravila, službena lica Ministarstva mogu pritvoriti neku osobu ako je potrebno ustanoviti njen identitet, provjeriti njen alibi ili ako postoje ostali razlozi koji opravdavaju prikupljanje informacija koje bi omogućile da se pokrene postupak protiv trećih lica. Prema alineji 4, informacije predviđene članom 3. ovog zakona se moraju saopćiti uhapšenoj osobi. Član 188(6) predviđa da pritvor u skladu s članom 188(3) ne može trajati duže od dvadeset četiri sata. Službeno lice Ministarstva mora potom pustiti na slobodu uhapšenu osobu ili postupiti u skladu s članom 188(2).

D. Zakon o obligacionim odnosima (Закон за облигационите односи)

91. Član 141. Zakona o obligacionim odnosima definira razloge na osnovu kojih se može pokrenuti građanski postupak za naknadu štete.

92. Prema članu 157, poslodavac se smatra odgovornim za štetu koju je uzrokovao njegov uposlenik prilikom obavljanja svojih dužnosti ili u vezi s njima. Žrtva može tražiti naknadu štete direktno od uposlenika ako je šteta nanesena namjerno. Poslodavac može tražiti od uposlenika isplatu iznosa koji on duguje žrtvi po osnovu štete ako je uposlenik uzrokovao štetu namjerno ili nehatom.

III RELEVANTNO MEĐUNARODNO PRAVO I OSTALI RELEVANTNI JAVNI DOKUMENTI

A. Međunarodni pravni dokumenti

1. Bečka konvencija o konzularnim odnosima, Beč, od 24. aprila 1963. godine, koja je stupila na snagu 19. marta 1967. godine

93. Relevantni dio člana 36. Bečke konvencije o konzularnim odnosima glasi:

Član 36.

Komunikacija i kontakt sa državljanima države imenovanja

“1. S ciljem olakšanja vršenja konzularnih funkcija koje se odnose na državljane države imenovanja:

(...)

(b) ako zainteresirani to traži, nadležni organi države primateljice će bez odlaganja informirati konzulat države imenovanja ako je, na njegovom konzularnom području, neki državljanin te države uhapšen ili zatvoren ili stavljen u pritvor prije suđenja, ili pritvoren na bilo koji drugi način. Isto tako će ti nadležni organi bez odlaganja dostaviti konzulatu svako saopćenje koje mu je uputila uhapšena, zatvorena, stavljena u pritvor prije suđenja ili na drugi način pritvorena osoba. Ti organi moraju bez odlaganja obavijestiti dotičnu osobu o njenim pravima na osnovu ove alineje (...);

2. Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (ICCPR)

94. Relevantne odredbe Pakta, koji je usvojen 16. decembra 1966. godine i koji je stupio na snagu 23. marta 1976. godine, glase:

Član 4.

“(...)

2. Prethodna odredba ne omogućava nikakvo odstupanje od članova 6, 7, 8 (st. 1. i 2), 11, 15, 16. i 18.

(...).”

Član 7.

“Niko ne može biti podvrgnut mučenju niti okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima ili kažnjavanju. Posebno je zabranjeno podvrgavanje nekog lica medicinskim ili naučnim opitima bez njegovog slobodnog pristanka.”

Član 9.

“1. Svako ima pravo na slobodu i ličnu sigurnost. Niko ne može biti samovoljno uhapšen ili pritvoren. Niko ne može bili lišen slobode osim iz razloga i u skladu s postupkom predviđenim zakonom.

2. Svako ko je uhapšen biće u trenutku hapšenja obaviješten o razlozima hapšenja i u najkraćem roku će mu se saopćiti bilo kakva optužba protiv njega.

3. Svako ko je uhapšen ili zatvoren zbog krivičnog djela biće u najkraćem roku izveden pred sudiju ili nekog drugog službenika, zakonom ovlašćenog da vrši pravosudne funkcije, i u razumnom roku će mu se suditi ili će biti oslobođen. Stavljanje u pritvor lica koja očekuju da im se sudi ne smije biti opće pravilo, ali puštanje na slobodu može se usloviti jemstvom kojim će se osigurati prisustvo tog lica na suđenju u bilo kojoj fazi sudskog postupka i, u slučaju potrebe, radi izvršenja presude.

4. Ko god je hapšenjem ili pritvaranjem lišen slobode ima pravo da uloži žalbu kod suda s ciljem da sud bez odlaganja odluči o zakonitosti lišenja slobode i naredi njegovo oslobođenje ako je pritvor nezakonit.

5. Svako ko je nezakonito uhapšen ili pritvoren ima pravo na naknadu štete.”

3. Međunarodna konvencija o zaštiti svih osoba od prisilnog nestanka

95. Relevantne odredbe ove konvencije, koja je usvojena 20. decembra 2006. godine, stupila na snagu 23. decembra 2010. godine, a koju je tužena država potpisala, ali nije ratificirala, glase:

Član 1.

“1. Niko neće biti podvrgnut prisilnom nestanku.

2. Ne može se pozivati ni na kakvu izvanrednu okolnost, bilo da se radi o ratnom stanju ili ratnoj opasnosti, unutrašnjoj političkoj nestabilnosti ili bilo kojem drugom vanrednom stanju, da bi se opravdao prisilni nestanak.”

Član 2.

“U svrhu ove konvencije, ‘prisilnim nestankom’ se smatra hapšenje, pritvor, otmica ili bilo koji drugi oblik lišavanja slobode od strane pripadnika državnih vlasti ili od strane osoba ili grupa osoba koje djeluju po ovlaštenju, uz podršku ili prešutnu saglasnost države, uz odbijanje da se prizna lišenje slobode ili prikrivanje sudbine ili lokacija nestale osobe, što tu osobu stavlja van granica zaštite zakonom.”

Član 3.

“Svaka država strana ugovornica poduzima odgovarajuće mjere da istraži djela koja su definirana u članu 2, a koja su počinile osobe ili grupe osoba koje djeluju bez ovlaštenja, podrške ili prešutne saglasnosti države, i da izvede odgovorne osobe pred lice pravde.”

Član 4.

“Svaka država strana ugovornica poduzima neophodne mjere da osigura da prisilni nestanak predstavlja krivično djelo prema njenom krivičnom zakonu.”

4. Visoki komesar za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Priručnik o djelotvornoj istrazi i izvođenju dokaza o mučenju i drugim okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima ili kažnjavanju, 2001

96. Relevantni dio tog priručnika glasi:

“80. Navodne žrtve mučenja ili zlostavljanja te njihovi pravni zastupnici moraju biti informirani o bilo kojem saslušanju, imati pristup saslušanju te imati pristup bilo kojoj informaciji koja je relevantna za istragu, te moraju imati pravo da predoče druge dokaze;

5. Međunarodna pravna komisija, članovi o odgovornosti država za međunarodno protupravna djela, 2001

97. Relevantni dijelovi članova, koji su usvojeni 3. augusta 2001. godine (Godišnjak Međunarodne pravne komisije, 2001, tom II), glase:

Član 7.

Prekoračenje ovlasti ili postupanje suprotno uputuma

“Ponašanje organa neke države ili osobe, ili pravnog lica koje je ovlašteno da vrši dio vladinih ovlasti, se smatra djelom države prema međunarodnom pravu ako taj organ, osoba ili pravno lice djeluje u tom svojstvu, čak ako prekorači svoje ovlaštenje ili djeluje suprotno uputama.

(...)”

Član 14.

Vremensko produženje povrede međunarodne obaveze

“1. Povreda neke međunarodne obaveze nekim djelom države koje nema kontinuirani karakter se pojavljuje u momentu činjenja djela, čak i ako njegova dejstva i dalje postoje.

2. Povreda neke međunarodne obaveze nekim djelom države koje ima kontinuirani karakter se proteže na cijeli period za vrijeme kojeg se djelo nastavlja te ostaje nesukladno međunarodnoj obavezi.

3. Povreda neke međunarodne obaveze kojom se od države iziskuje da spriječi da se neki događaj desi se pojavljuje kada se događaj desi te se proteže na cijeli period za vrijeme kojeg se događaj nastavlja te ostaje nesukladan s tom obavezom.”

Član 15.

Povreda koja se sastoji od složenog djela

“1. Povreda neke međunarodne obaveze države putem niza činjenja ili propusta, definirana u cjelini kao protupravno djelo, je počinjena kada se desi činjenje ili propust koje je, zajedno s ostalim činjenjima ili propustima, dovoljno da predstavlja protupravno djelo.

2. U tom slučaju, povreda se produžava na kompletan period koji počinje prvim činjenjem ili propustom u niz činjenja ili propusta i traje sve dok se ta činjenja ili propusti ponavljaju i dok su i dalje u nesukladni s međunarodnom obavezom.”

Član 16.

Pomoć ili podrška prilikom činjenja međunarodno protupravnog djela

“Država koja pomaže ili daje podršku drugoj državi u činjenju međunarodno protupravnog djela se smatra međunarodno odgovornom da je djelovala na taj način ako:

(a) ta država djeluje na taj način poznavajući okolnosti međunarodno protupravnog djela; i

(b) bi djelo bilo međunarodno protupravno da ga je počinila ta država.”

6. Izvještaj koji je dostavio specijalni izvjestitelj Komisije za ljudska prava Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija o pitanju mučenja i drugih okrutnih, neljudskih ili ponižavajućih postupaka ili kažnjavanja 2. jula 2002. godine (A/57/173)

98. Relevatni dio tog izvještaja glasi:

“35. Konačno, specijalni izvjestitelj bi želio apelirati na sve države da osiguraju da u svim odgovarajućim okolnostima osobe koje one namjeravaju izručiti, zbog optužbi za terorizam ili zbog drugih optužbi, ne budu izručene, osim ako je vlada zemlje koja ih prihvata dala nedvosmislene garancije vlastima koje izručuju dotične osobe da one neće biti podvrgnute mučenju ili nekom drugom obliku zlostavljanja po povratku i ako je sistem nadgledanja postupanja prema dotičnim osobama uspostavljen s ciljem da se osigura da se prema njima postupa uz puno poštivanje njihovog dostojanstva (...)”

7. Rezolucija 1433 o zakonitosti pritvora Sjedinjenih Država u zaljevu Guantanamo koju je usvojila Parlamentarna skupština Vijeća Evrope 26. aprila 2005. godine

99. Relevantni dijelovi te rezolucije glase:

“7. Na osnovu detaljne analize pravnog i činjeničnog materijala iz ovih i ostalih pouzdanih izvora, Skupština je zaključila da okolnosti u vezi s pritvorom osoba koje su pod nadzorom Sjedinjenih Država u zaljevu Guantanamo pokazuju nezakonitost i nesukladnost s vladavinom prava, na osnovu sljedećeg:

(...)

vii. Sjedinjene Države su, koristeći ‘predaju’ (udaljenje osoba u druge zemlje bez sudskog nadzora u svrhu ispitivanja ili stavljanja u pritvor), dozvolile da pritvorenici budu podvrgnuti mučenju i okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima te time prekršile zabranu non-refoulement.”

8. Rezolucija 1463 o prisilnim nestancima koju je usvojila Parlamentarna skupština Vijeća Evrope 3. oktobra 2005. godine

100. Relevantni dijelovi te rezolucije glase:

“1. ‘Prisilni nestanak’ obuhvata lišavanje slobode, odbijanje priznavanja lišavanja slobode ili otkrivanja sudbine i mjesta nestale osobe te stavljanje osobe van zaštite zakona.

2. Parlamentarna skupština nedvosmisleno osuđuje prisilni nestanak kao vrlo ozbiljnu povredu ljudskih prava na istoj osnovi kao i mučenje i ubistvo, te konstatira sa zabrinutošću da se ta humanitrana nedaća još uvijek nastavlja, čak u Evropi (...).”

9. Rezolucija 60/148 o mučenju i drugim okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima ili kažnjavanju koju je usvojila Generalna skupština Ujedinjenih nacija 21. februara 2006. godine

101. Rezolucija 60/148 Generalne skupštine Ujedinjenih nacija, u relevantnom dijelu, glasi:

“Generalna skupština

(...)

11. Podsjeća sve države da dugotrajan pritvor u izolaciji ili pritvor na tajnim mjestima može olakšati praksu mučenja i drugih okrutnih, neljudskih ili ponižavajućih postupaka ili kažnjavanja i da po sebi može predstavljati oblik takvog postupka, te traži od svih država da poštuju garancije koje se odnose na slobodu, sigurnost i dostojanstvo osobe.”

10. Mišljenje broj 363/2005 o pravnim obavezama država članica Vijeća Evrope u vezi s tajnim pritvorskim objektima i međudržavnim prevoženjem zatvorenika, koje je usvojila Evropska komisija za demokratiju putem prava (Venecijanska komisija) 17. marta 2006. godine

102. Relevantni dijelovi tog mišljenja Venecijanske komisije glase:

“30. U vezi s terminologijom koja se koristi da bi se označio protupravan transfer i pritvaranje zatvorenika, Venecijanska komisija ističe da se u javnoj debati često koristi termin ‘predaja’. To nije termin koji se koristi u međunarodnom pravu. Termin se koristi kada neka država pritvori osobu koja je osumnjičena za teško krivično djelo (na primjer, terorizam) na teritoriji druge države i/ili prebaci takvu osobu u pritvor na teritoriji prve države ili na mjesto koje podliježe njenoj jurisdikciji. Prema tome, ‘predaja’ je opći termin koji se odnosi više na rezultat – pritvaranje osumnjičene osobe – nego na sredstva. Zakonitost ‘predaje’ će ovisiti o zakonodavstvu dotičnih država i o primjenjivim pravilima međunarodnog prava, naročito međunarodnog prava o ljudskim pravima. Prema tome, čak i ako je neka ‘predaja’ u skladu s domaćim pravom jedne od umiješanih država (koje ne zabranjuje ili čak regulira vanteritorijalne aktivnosti državnih organa), ona može biti još uvijek nezakonita prema domaćem pravu drugih država. Osim toga, ‘predaja’ može biti suprotna običajnom međunarodnom pravu i ugovornom međunarodnom pravu ili običajnim obavezama koje su preuzele države koje su uzele učešće u međunarodnom pravu o ljudskim pravima i/ili međunarodnom humanitarnom pravu.

31. Termin ‘vanredna predaja’ se korisiti kada se malo sumnja ili se ne sumnja uopće da stavljanje u pritvor neke osobe nije u skladu s postojećim pravnim postupcima koji se primjenjuju u državi u kojoj se osoba nalazila u trenutku hapšenja.

159. U pogledu međudržavnog prebacivanja zatvorenika

(...)

f) Postoje samo četiri zakonita načina da države članice Vijeća Evrope prebace nekog zatvorenika stranim vlastima: deportacija, ekstradicija, tranzit i transfer osuđenih osoba u svrhu izdržavanja kazne u drugoj zemlji. Postupak ekstradicije i deportacije mora biti definiran primjenjivim pravom, a zatvorenicima moraju biti osigurane odgovarajuće pravne garancije i pristup nadležnim vlastima. Zabrana ekstradicije ili deportacije u neku zemlju u kojoj postoji rizik od mučenja ili zlostavljanja se mora poštivati.”

11. Izvještaj specijalnog izvjestitelja Ujedinjenih nacija o promoviranju i zaštiti ljudskih prava u borbi protiv terorizma, A/HRC/10/3 od 4. februara 2009. godine

103. U tom izvještaju, specijalni izvjestitelj je istakao sljedeće:

“38. (...) Specijalni izvjestitelj je zabrinut zbog situacija u kojima su osobe pritvorene duži period isključivo u svrhu dobijanja obavještajnih podataka ili na široj osnovi u ime prevencije. Takve situacije predstavljaju arbitrarno lišavanje slobode. Neovisan i nepristrasan sud bi trebao odlučivati o postojanju razloga za dugotrajan pritvor. Dugotrajan pritvor osoba pokreće obavezu vlasti da bez odlaganja ustanove da li može biti potvrđena sumnja koja je po prirodi krivična i da, ako postoji sumnja, optuže osumnjičenu osobu i sude joj (...).

51. Specijalni izvjestitelj ostaje duboko zabrinut zbog toga što su Sjedinjene Države stvorile čitav jedan sistem vanrednih predaja, dugotrajnih i tajnih pritvora, te praksi koje krše zabranu mučenja i ostalih oblika zlostavljanja. Taj sistem, koji uključuje međunarodnu mrežu razmjene podataka, je stvorio štetnu bazu informacija koja se sistematski dijeli s partnerima u ratu protiv terora putem saradnje u domenu obavještavanja, djelujući štetno na institucionalnu kulturu pravnih i institucionalnih sistema država odredišta.

(...)

60. Obaveze država u pogledu ljudskih prava, naročito obaveza da se obezbijedi djelotvoran pravni lijek, iziskuju da takve pravne odredbe ne smiju a priori voditi odbijanju istrage ili sprečavanju otkrivanja protupravnih djela, naročito ako postoje izvještaji o međunarodnim zločinima ili flagrantnim povredama ljudskih prava. Generalno pozivanje na privilegiju u vezi s državnim tajnama pozivanjem na kompletnu politiku, kao što su program Sjedinjenih Država o pritvaranju, ispitivanju i predaji ili obavještajni izvori treće strane (na osnovu politike ‘kontrole izvora’), spečava djelotvornu istragu te čini pravo na pravni lijek iluzornim. To nije u skladu s članom 2. Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima. To također može prouzorokovati povredu obaveze država da osiguraju pravnu pomoć pri istragama o flagrantnim povredama ljudskih prava i povredama međunarodnog humanitarnog prava.”

12. Rezolucije 9/11 i 12/12 o pravu na istinu koje je usvojilo Vijeće za ljudska prava Ujedinjenih nacija 24. septembra 2008. godine i 12. oktobra 2009. godine

104. Relevantni dijelovi navedenih rezolucija glase:

“(...) priznaju pravo žrtava flagrantnih povreda ljudskih prava i pravo članova njihovih porodica na istinu o događajima koji su se desili, uključujući identificiranje počinilaca tih povreda (...).”

13. Vijeće Evrope, Smjernice Komiteta ministara Vijeća Evrope o eliminiranju nekažnjivosti teških povreda ljudskih prava, od 30. marta 2011. godine

105. Smjernice se odnose na problem nekažnjivosti djela ili propusta koji su doveli do flagrantnih kršenja ljudskih prava. One obuhvataju obaveze država na osnovu Konvencije da poduzmu pozitivne mjere ne samo u pogledu svojih agenata nego i u pogledu nedržavnih aktera. Prema tim smjernicama, “nekažnjivost je naročito uzrokovana ili olakšana izostankom revnosne reakcije institucija ili državnih zvaničnika na flagrantne povrede ljudskih prava. Države imaju obavezu da se bore protiv nekažnjivosti da bi omogućile pravdu žrtvama, da bi odvraćale od budućih povreda ljudskih prava te da bi očuvale vladavinu prava i povjerenje javnosti u pravosudni sistem”. Smjernice predviđaju, inter alia, opće mjere koje bi trebale poduzeti države da bi spriječile nekažnjivost, obavezu da provedu istragu te adekvatne garancije osobama koje su lišene slobode.

B. Relevantna jurisprudencija stranih sudova i međunarodnih tijela

1. Apelacioni sud Engleske i Velsa (Građanski odjel) (Court of Appeal of England and Wales (Civil Division), Abbasi i drugi protiv ministra vanjskih poslova i Commonwealtha i ministra unutrašnjih poslova, predmet broj C/2002/0617A; 0617B od 6. novembra 2002. godine

106. Ovaj predmet se odnosi na gosp. Feroza Ali Abbasija, britanskog državljanina, kojeg su zarobile snage Sjedinjenih Država u Afganistanu i prebacile u Guantanamo na Kubi u januara 2002. godine. On je bio zarobljen bez ikakvog pristupa sudu ili odvjetniku. On je istakao da je povrijeđeno njegovo pravo da se ne bude pritvoren na arbitraran način. Sud je ustanovio da je pritvor gosp. Abbasija u Guantanamu, koji je okvalificiran kao “pravna crna rupa”, bio arbitraran i “očigledno u suprotnosti s osnovnim principima, koje su priznale i [engleske i američke] pravosudne vlasti, te međunarodnim pravom”.

2. Apelacioni sud Sjedinjenih Država za Deveti okrug (United States Court of Appeals for the Ninth Circuit), Falen Gherebi protiv Georgea Walkera Busha; Donalda H. Rumsfelda, D.C. No. CV-03-01267-AHM od 18. decembra 2003. godine

107. Dana 18. decembra 2003. godine, u predmetu koji se odnosio na jednog libijskog muškarca (gosp. Gherebi) koji je pritvoren kao “neprijateljski vojnik” u Guantanamu, Apelacioni sud Sjedinjenih Država je opisao na sljedeći način argumente koje je američka vlada predočila pred njim:

“prema teoriji vlade, ona ima potpunu slobodu da zatvori gosp. Gherebija na neodređeno vrijeme zajedno sa stotinama drugih građana stranih zemalja, od kojih su neke prijateljske zemlje, te da čini s gosp. Gherebijem i ostalim pritvorenicima šta želi, kada želi, a da se ne povinuje bilo kojem pravilu vladavine prava, da mu ne omogući da konsultira branitelja i da ne prizna vlast bilo kojeg sudskog organa pred kojim bi njena djelovanja mogla biti osporena. Za vrijeme usmenog obraćanja, vlada nam je zapravo naznačila da bi njen stav bio isti čak i da je optužena da se odala djelima mučenja ili da je pogubila pritvorenike po kratkom postupku. Prema našem saznanju, prije otvaranja pritvorskog centra Guantanamo, Vlada Sjedinjenih Država nije nikada dala takvu ozbiljnu i iznenađujuću izjavu. Prema tome, smatramo da je Guantanamo jedistven slučaj ne samo zbog toga što teritorijalna veza Sjedinjenih Država s tom bazom danas nema ekvivalenta nego i zbog toga što je vlada po prvi put obznanila skup takvih vanrednih principa – poziciju koja je tako extremna da pokreće najozbiljniju zabrinutost i u pogledu američkoog i u pogledu međunarodnog prava.”

3. Komitet protiv mučenja Ujedinjenih nacija, Agiza protiv Švedske, Saopćenje broj 233/2003, UN Doc. CAT/C/34/D/233/2003 (2005), i Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Alzery protiv Švedske, UN Doc. CCPR/C/88/D/1416/2005 (2006)

108. Oba predmeta su predočena u izvještaju Marty iz 2006. godine (vidi, st. 150-161 izvještaja). Njegovi najznačajniji dijelovi glase:

“153. Ukratko, činjenice su se odvijele na sljedeći način: dana 18. decembra 2001. godine, gosp. Agiza i gosp. Alzery, egipatski državljani koji su tražili azil u Švedskoj, su bili predmet odluke kojom je odbijen zahtjev za azil i kojom je naložena deportacija na osnovu sigurnosnih razloga, koja je donesena u okviru specijanog postupka na ministarskom nivou. Da bi osigurale da odluka bude izvršena istog dana, švedske vlasti su prihvatile američku ponudu da im stave na raspolaganje avion koji je imao ovlaštenje za specijalna nadletanja. Nakon što ih je uhapsila švedska policija, dvojica muškaraca su odvedena na aerodrom Bromma gdje su podvrgnuti, uz saglasnost Švedske, ‘sigurnosnoj provjeri’ koju su obavili američki agenti koji su imali maskirne kape.

154. Opis te ‘provjere’ je posebno interesantan budući da odgovara u detalje opisu koji su predočile na neovisnom osnovu druge žrtve ‘predaje’, uključujući gosp. El-Masrija. Procedura koju je usvojio američki tim, koju su u ovom predmetu opisali švedski policajci koji su bili prisutni na licu mjesta, je očigledno dobro uhodana: agenti su komunicirali međusobno gestikulacijama, ne riječima. Djelujući veoma brzo, agenti su isjekli odjeću na tijelu Agize i Alzeryja makazama, obukli im trenerke, pregledali detaljno otvore na njihovim tijelima i kosu, stavili im lisice na ruke i lance na stopala te ih natjerali da hodaju i da se popnu u avion bosih nogu.

(...)

157. Prije deportacije dvojice muškaraca u Egipat, Švedska je zatražila i dobila diplomatske garancije da oni neće biti podvrgnuti postupcima koji su u suprotnosti s Konvencijom protiv mučenja, da će imati pravična suđenja te da neće biti osuđeni na smrt. ‘Garancije’ su čak pojačane mehanizmom monitoringa, redovnim posjetama švedskog ambasadora i učešćem švedskih posmatrača na suđenju.”

109. Nadležni komiteti Ujedinjenih nacija su ustanovili da je Švedska odgovorna na osnovu člana 7. Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima, zaključivši da se postupak kojem je gosp. Alzery bio podvrgnut na aerodromu Bromma može pripisati državi potpisnici i da je doveo do kršenja člana 7. Pakta; da je Švedska prekršila svoje obaveze da provede brzu, neovisnu i nepristrasnu istragu o događajima na aerodromu Bromma; da je zabrana refoulementa, predviđena tim članom, prekršena u pogledu gosp. Agize i gosp. Alzeryja.

110. Prema dnevnim novinama USA Today, Vlada Švedske je isplatila 450.000 USD gosp. Alzeryju po osnovu štete koju je pretrpio deportacijom, te se obavezala da će isplatiti isti iznos gosp. Agizi (“Švedska plaća odštetu Egipćaninu, bivšem osumnjičeniku za terorizam”, USA Today, od 19. septembra 2008).

C. Javni izvori u kojima je istaknuta zabrinutost zbog povreda ljudskih prava koje su navodno počinjene u pritvorskim objektima pod odgovornošću Sjedinjenih Država nakon 11. septembra 2001. godine

111. Podnositelj predstavke i treće lice-umješači su dostavili značajan broj članaka, izvještaja i mišljenja međunarodnih, stranih i domaćih institucija, nevladinih organizacija i medija u kojima je izražena zabrinutost zbog navodnih nezakonitih, tajnih pritvaranja i zlostavljanja u pritvorskim centrima pod odgovornošću Sjedinjenih Država u zaljevu Guantanamo i Afganistanu. Sažetak najvažnijih izvora je predočen dole.

1. Relevantni dokumenti međunarodnih organizacija koje se bave ljudskim pravima

(a) Izjava Visokog komesara za ljudska prava Ujedinjenih nacija o pritvaranju talibana i članova Al-Kaide u američkoj bazi Guantanamo, Kuba, od 16. januara 2002. godine

112. U toj izjavi, Visoki komesar za ljudska prava Ujedinjenih nacija je istakao sljedeće:

“Sve osobe pritvorene u tom kontekstu imaju pravo na zaštitu prema međunarodnom pravu o ljudskim pravima i humanitarnom pravu, naročito relevantim odredbama Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima (ICCPR) i Ženevskoj konvenciji iz 1949. godine. Nadležni sud mora odlučiti o pravnom statusu pritvorenika i njihovom pravu na status ratnih zarobljenika, u slučaju da su osporeni, u skladu s članom 5. Treće ženevske konvencije. Prema svim pritvorenicima se mora postupati u bilo kojem momentu na human način, u skladu s odredbama ICCPR-a i Treće ženevske konvencije.”

(b) Amnesty International, memorandum Vladi Sjedinjenih Država o pravima osoba koje su pritvorile Sjedinjene Države u Afganistanu i Guantanamu, april 2002. godine

113. U tom memorandumu, Amnesty International je izrazio svoju zabrinutost zbog toga što je Vlada Sjedinjenih Država prebacila i pritvorila osobe u uvjetima koji bi se mogli smatrati okrutnim, neljudskim ili ponižavajućim postupcima, što je prekršila ostale minimalne standarde koji se odnose na pritvor te što je odbila da omogući pritvorenim osobama pristup odvjetnicima i sudovima kako bi mogli osporiti zakonitost svog pritvora.

(c) Human Rights Watch, “Sjedinjene Države, presumpcija vinosti: povrede ljudskih prava osoba koje su pritvorene nakon 11. septembra”, tom 14, broj 4 (G), august 2002. godine

114. Taj izvještaj obuhvata sljedeći dio:

“(...) borba protiv terorizma koju su pokrenule Sjedinjene Države nakon 11. septembra nije popraćena energičnom afirmacijom tih sloboda. Umjesto toga, zemlja svjedoči o konstantnoj, odlučnoj i neopravdanoj eroziji osnovnih prava (...).Većina osoba koje su direktno pogođene nisu državljani Sjedinjenih Država (...). Ministarstvo pravde ih podvrgava arbitrarnom pritvaranju, krši prava na odbranu u okviru pravnih postupaka na njihovu štetu i gazi presumpciju nevinosti.”

(d) Human Rights Watch, “Sjedinjene Države: izvještaj o mučenju osoba osumnjičenih za pripadnost Al-Kaidi”, od 26. decembra 2002. godine

115. U tom izvještaju, Human Rights Watch se poziva na jedan članak iz Washington Posta pod nazivom: “Sjedinjene Države negiraju zloupotrebu, a brane ispitivanja” u kojem je opisano “kako se osobe pritvorene u centru za ispitivanje CIA-e u vazduhoplovnoj bazi Bagram u Afganistanu podvrgavaju tehnikama “stresa i prisile” [stress and duress techniques], koje se uglavnom sastoje od “stajanja i klečanja satima” te “držanja u neugodnim, bolnim položajima”.

116. U izvještaju je dalje naznačeno:

“Konvencija protiv mučenja, koju su Sjedinjene Države ratificirale, naročito zabranjuje mučenje i zlostavljanje, te slanje pritvorenika u zemlje u kojima postoji vjerovatnoća da se takve prakse primjenjuju.”

(e) Međunarodna helsinška federacija za ljudska prava, “Antiterorističke mjere, sigurnost i ljudska prava: dešavanja u Evropi, Centralnoj Aziji i Sjevernoj Americi nakon 11. septembra”, izvještaj, april 2003. godine

117. Relevantni dio tog izvještaja glasi:

“Većina pritvorenika koji su od ‘posebnog interesa’ se nalaze u izolaciji ili su smješteni s osuđenicima, uz ograničenja komunikacije sa svojim porodicama, prijateljima i odvjetnicima, neadekvatan pristup objektima u kojima bi se povinovali vjerskim pravilima i prakticirali svoju vjeru, naročito u vezi sa specifičnim režimima ishrane. Neki su dali na znanje asocijacima koja se bave ljudskim pravima da im je uskraćen medicinski tretman te da ih stražari i ostali pritvorenici batinaju.”

(f) Izvještaj Amnesty Internationala iz 2003 – Sjedinjene Američke Države, od 28. maja 2003. godine

118. U tom izvještaju se raspravlja o prebacivanju pritvorenika u Guantanamo na Kubi 2002. godine, uvjetima njihovog prebacivanja (“zatvorenicima su stavljaju lisice na ruke, lanci, prisiljeni su da nose rukavice, hirurške maske i štitnike za uši, te naočale za skijanje koje im u potpunosti maskiraju vid”) te uvjetima pritvora (“pritvoreni su bez optužbi ili suđenja, ili pristupa sudovima, odvjetnicima ili članovima svojih porodica”). U izvještaju je dalje naznačeno:

“Izvjestan broj osumnjičenih članova Al-Kaide (...) koji su prijavili da su ih pritvorile vlasti Sjedinjenih Država se i dalje drže na tajnim lokacijama. Vlada Sjedinjenih Država nije pružila nikakva pojašnjenja o mjestu i pravnom statusu pritvorenih osoba, niti im je obezbijedila prava prema međunarodnom pravu, uključujući pravo da informiraju svoje porodice o mjestu pritvora i pravo na pristup predstavnicima njihove zemlje. Neodređen broj pritvorenih osoba koje su prvobitno pritvorene u objektima Sjedinjenih Država su prebačene u treće zemlje, gdje postoji bojazan da bi se osumnjičeni mogli suočiti s mučenjem za vrijeme ispitivanja.”

(g) Amnesty International, “Nezakonito pritvaranje šestorice muškaraca iz Bosne i Hercegovine u Guantanamu”, od 29. maja 2003. godine

119. Amnesty International je izvjestio da je bosanska policija prebacila šestoricu Alžiraca iz sarajevskog zatvora u kamp X-Ray koji se nalazi u zaljevu Guantanamo na Kubi. Ova organizacija je izrazila zabrinutost zbog njihovog arbitrarnog pritvaranja kojim se krše njihova prava predviđena Međunarodnim paktom o građanskim i političkim pravima. Organizacija se također se pozvala na odluku Doma za ljudska prava Bosne i Hercegovine koji je ustanovio da je prebacivanje bilo u suprotnosti s članom 5. Konvencije, članom 1. Protokola broj 7 i članom 1. Protokola broj 6 uz Konvenciju.

(h) Amnesty International, “Sjedinjene Američke Države, prijetnja lošim primjerom: ugrožavanje međunarodnih standarda kako se ‘rat protiv terorizma’ nastavlja”, od 18. augusta 2003. godine

120. Relevantni dio tog izvještaja glasi:

“Pritvorenici se drže u izolaciji u bazama Sjedinjenih Država u Afganistanu. Tvrdnje o zlostavljanju počinju da se pojavljuju. Druge osobe se drže u izolaciji u pritvorima Sjedinjenih Država na tajnim lokacijama drugdje u svijetu, a Sjedinjene Države su poduzele ‘neregularne predaje’ [irregular renditions] ili su sudjelovale u njima, izraz koji se koristi za neformalne transfere pritvorenika između Sjedinjenih Američkih Država i ostalih zemalja zaobilaženjem ekstradicije ili drugih zaštita ljudskih prava.”

(i) Amnesty International, “Pritvor u izolaciji/strah od zlostavljanja”, od 20. augusta 2003. godine

121. Relevantni dio tog izvještaja glasi:

“Amnesty International izražava zabrinutost zbog toga što pritvaranje osumnjičenih osoba na tajnim lokacijama bez mogućnosti pristupa pravnim zastupnicima ili članovima porodice te ‘premještanje’ osumnjičenih između zemalja bez ikakve formalne zaštite ljudskih prava krši pravo na pravično suđenje, izlaže dotične osobe opasnosti od zlostavljanja te ugrožava vladavinu prava.”

(j) Međunarodni komitet Crvenog krsta (ICRC), Sjedinjene Države: predsjednik Komiteta traži napredak u pogledu pitanja pritvora, Saopćenje 04/03 od 16. januara 2004. godine

122. ICRC je izrazio sljedeći stav:

“Osim u vezi s Guantanamom, ICRC je sve više zabrinut zbog sudbine nepoznatog broja ljudi koji su uhvaćeni kao dio takozvanog globalnog rata protiv terorizma i koji su pritvoreni na nepoznatim lokacijama. Gosp. Kellenberger je ponovio svoje prethodne službene zahtjeve ICRC-a za informacijama o tim pritvorenicima i eventualni pristup njima kao važan humanitarni prioritet i kao logičan nastavak posjeta pritvorenicima u Guantanamu i Afganistanu.”

(k) Radna grupa Ujedinjenih nacija o arbitrarnom pritvaranju, Mišljenje broj 29/2006, gosp. Ibn al-Shaykh al-Libi i 25 drugih osoba protiv Sjedinjenih Američkih Država, UN Doc. A/HRC/4/40/Add.1 at 103 (2006)

123. Radna grupa Ujedinjenih nacija je ustanovila da je pritvor dotičnih osoba, koje se drže u objektima pod odgovornošću tajnih službi Sjedinjenih Država ili se premještaju, često tajnim letovima, u centre zemalja s kojima vlasti Sjedinjenih Država sarađuju u borbi protiv međunarodnog terorizma, ne potpada pod opseg domaćih i međunarodnih pravnih režima koji su garancija protiv arbitrarnog pritvaranja. Pored toga, ona je ustanovila da tajnost u vezi s pritvorom i međudržavnim transferom osumnjičenih terorista može izložiti pogođene osobe mučenju, prislinom nestanku ili vansudskom pogubljenju.

2. Ostali javni dokumenti

Central Intelligence Agency, “Memorandum Komandnom centru Ministarstva pravde (Department of Justice Command Centre) – referentni dokument o kombinovanom korištenju tehnika ispitivanja CIA-e”, od 30. decembra 2004. godine

124. Podnositelj predstavke je dostavio Sudu navedeni memorandum CIA-e, čiji određeni dijelovi nisu više klasificirani kao povjerljivi. Dokument “se fokusira na kombinovano korištenje tehnika ispitivanja, [čija je svrha] ubjeđivanje pritvorenika od velikog značaja [High-Value Detainees] da pruže pravovremeno informacije o prijetnjama i obavještajne podatke o terorizmu (...) Djelotvorno ispitivanje je zasnovano na konceptu korištenja i fizičkog i psihičkog pritiska na sveobuhvatan, sistematičan i kumulativan način kako bi se uticalo na ponašanje pritvorenika od velikog značaja ili savladao otpor pritvorenika. Cilj ispitivanja je stvaranje stanja stečene nemoći i ovisnosti (...). Proces ispitivanja se može podijeliti u tri odvojene faze: početno stanje, prelazak ka ispitivanju i ispitivanje”. Kao što je opisano u memorandumu, faza “početnog stanja” obuhvata “hvatanje kojim se izaziva šok”, “predaju” i “prijem na tamno mjesto”. U memorandumu je između ostalog naznačeno:

“Hvatanje (...) pridonosi tome da se pritvorenik od velikog značaja stavi u određeno fizičko i psihičko stanje prije početka ispitivanja (...)

1) Predaja

(...) Prije leta se provodi medicinski pregled. Za vrijeme leta, pritvorenik se čvrsto stavlja u lance te se lišava čula vida i sluha korištenjem poveza preko očiju, štitnika za uši i kapuljače (...).”

125. Faza “ispitivanja” obuhvata “pritvorske uvjete”, “tehnike uvjetovanja” i “korektivne tehnike”.

3. Članci iz medija

126. Podnositelj predstavke je dostavio kopije brojnih članaka objavljenih u makedonskim novinama. Najznačajniji su citirani dole:

(1) “Štrajk glađu talibana u Guantanamu”, od 4. marta 2002. godine; “Tajni sporazum s ozbiljnim nedostacima”, od 5. juna 2003. godine; “Četvorica Francuza mučeni u Guantanamu”, od 16. oktobra 2003. godine; “U Guantanamu se muči”, od 27. novembra 2003. godine; i “Zatvorenici bez optužbi i prava”, od 12. januara 2004. godine (svi ti članci su objavljeni u novinama Utrinski Vesnik); i

(2) “CIA muči zatočene islamiste u Afganistanu”, od 27. decembra 2002. godine; “SAD zaboravljaju na ljudska prava u toku antiterorističke kampanje”, od 16. januara 2003. godine; “140 zaboravljenih zatvorenika u Guantanamu”, od 2. decembra 2003. godine (svi objavljeni u Dnevniku).

127. Podnositelj predstavke je dostavio i kopije članaka objavljenih u štampi Sjedinjenih Država u kojima se izvještava o tehnikama “stresa i prisile” koje koriste Sjedinjene Države pri ispitivanju pritvorenika u vazduhoplovnoj bazi Bagram u Afganistanu (“Vojska istražuje smrt dvojice afganistanskih zatvorenika”, Washington Post od 5. marta 2003. godine i “Ispitivanje osumnjičenih za terorizam u tami i nadrealnom svijetu”, New York Times od 9. marta 2003. godine). Ostali članci iz američke i britanske štampe izvještavaju o predaji američkim vlastima osoba osumnjičenih za terorističke aktivnosti prije januara 2004. godine (“Tim kojem pomaže CIA koristi brutalna sredstva da bi slomio terorističku ćeliju”, Wall Street Journal od 20. novembra 2001. godine; “Sjedinjene Države iza tajnih transfera osumnjičenika za terorizam”, Washington Post od 11. marta 2002. godine; “Chretien protestira protiv deportacije jednog Kanađanina: premijer je okvalificirao postupanje Sjedinjenih Država prema osumnjičeniku za terorizam ‘potpuno neprihvatljivim’”, Washington Post od 6. novembra 2003. godine; “Nevidljivi”, The Independent od 26. juna 2003. godine; i “Nestanak pretpostavljenog okrivljenog: gdje su pritvoreni osumnjičenici za terorizam”, The Independent od 26. juna 2003. godine

128. Podnositelj predstavke je dostavio članke u kojima su novinari izvještavali da je ambasador Sjedinjenih Država u Njemačkoj u to vrijeme informirao njemačke vlasti u maju 2004. godine da je CIA greškom zatvorila podnositelja predstavke. U njima se dalje ističe da je njemačka kancelarka Angela Merkel izjavila da joj je američka državna tajnica Condoleezza Rice priznala u privatnom razgovoru da su Sjedinjene Države greškom otele i pritvorile podnositelja predstavke. Prema tim člancima, predstavnici Sjedinjenih Država su odbili da razgovaraju o tom predmetu pred novinarima (“Nezakonito zatvaranje: anatomija greške CIA-e”, The Washington Post od 4. decembra 2005. godine; “Njemac optužuje CIA-u za mučenje, El-Masri traži naknadu štete nakon što je bio žrtva ‘predaje’ zbog greške prilikom identificiranja, NBC News od 6. decembra 2005. godine; “Vlada Merkelove potvrđuje da je Masri bio žrtva greške”, Washington Post od 7. decembra 2005. godine; i “Njemačka provjerava da li je imala ulogu u hvatanju jednog od svojih državaljana koje su poduzele Sjedinjene Države”, The New York Times od 21. februara 2006). Taj posljednji članak se odnosi na razgovor s gosp. H. K.-om, u kojem je on izjavio:

“Ministarstvo nije učinilo ništa što je nezakonito. Čovjek je živ te se vratio kući svojoj porodici. Neko je napravio grešku. Taj neko nije Makedonija.”

129. Konačno, 2007. godine, kanadska televizijska kuća “CBS” je izvijestila da će kanadski premijer objaviti isplatu 10 miliona američkih dolara (USD) te izraziti formalno izvinjenje gosp. Araru, kanadskom državljaninu kojeg su 2002. godine uhapsile vlasti Sjedinjenih Država u New Yorku, na aerodromu Kenedi, te ga deportirale u Siriju. Premijer je već priznao da je gosp. Arar pretrpio “ogromnu nepravdu” (CBC, “Otava postigla nagodbu od 10 miliona dolara s Ararom”, od 25. januara 2007). The Guardian je 2010. godine objavio članak o navodnoj ulozi Ujedinjenog Kraljevstva u predaji osumnjičenika u kojem je naznačio da su bivši britanski pritvorenici u Guantanamu mogli primiti ogromne iznose od britanske vlade, u izvjesnim slučajevima najmanje milion funti sterlinga (The Guardian, “Mučenje i terorizam: plaćanje visoke cijene”, od 17. novembra 2010. godine).

PRAVO

I. PRELIMINARNI PRIGOVOR VLADE O NEPOŠTIVANJU ŠETOMJESEČNOG ROKA

A. Argumenti stranaka u postupku

1. Vlada

130. Vlada je iznijela prigovor da podnositelj predstavke nije poštivao šestomjesečni rok. Vlada je naznačila da se on obratio domaćim organima tužiteljstva nakon što je proteklo više od četiri i po godine od predmetnih događaja (Vlada je citirala predmete Bayram i Yıldırım protiv Turske (odluka), broj 38587/97, ECHR 2002‑III; Artyomov protiv Rusije, broj 14146/02, st. 113‑118, od 27. maja 2010; i Nasirkhayeva protiv Rusije (odluka), broj 1721/07, od 31. maja 2011). Između maja 2004. godine i oktobra 2008. godine, podnositelj predstavke je bio u potpunosti pasivan te nije pokazao inicijativu kako bi informirao makedonske organe za provođenje zakona o navodnim događajima. Umjesto toga, on je koristio pravne lijekove u drugim državama. Osim toga, on je trebao znati mnogo vremena prije oktobra 2008. godine da bi krivična istraga u tuženoj državi bila nedjelotvorna. U tom pogledu, Vlada se pozvala na izostanak bilo kakvog kontakta između njega i organa za provođenje zakona tužene države, te na izostanak krivičnog gonjenja propriu motu na domaćem nivou uprkos činjenici da su njemačke kolege već skrenule pažnju organima tužiteljstva na predmet. Posljednje istražne radnje na međunarodnom i domaćem nivou, koje su se okončale u januaru 2007. godine, dosta vremena prije nego što je podnositelj predstavke podnio krivičnu prijavu u oktobru 2008. godine, nisu omogućile nikakvu činjeničnu konstataciju koja bi bila relevantna za tu prijavu. Njegova krivična prijava nije sadržavala nikakav dokaz koji bi mogao nametnuti obavezu državi da istraži njegove navode.

131. Konačno, Vlada je istakla da podnositelj predstavke nije pokazao revnosnost pri korištenju domaćih pravnih lijekova. Izostanak revnosnosti je očigledan jer on nije pokazao inicijativu da se informira o napredovanju istrage (Vlada je citirala predmet Bulut i Yavuz protiv Turske (odluka), broj 73065/01, od 28. maja 2002). Osim toga, on nije saopćio izjavu gosp. H. K. domaćim vlastima te nije tražio pokretanje krivičnog postupka od javnog tužiteljstva. Da je podnositelj predstavke tražio da se pokrene krivično gonjenje protiv poznatog počinitelja, bilo bi mu dozvoljeno da poduzme krivično gonjenje u svojstvu supsidijarnog tužitelja ako bi javno tužiteljstvo odbacilo njegovu krivičnu prijavu. On nije imao takvu mogućnost u ovom predmetu budući da je njegova krivična prijava iz oktobra 2008. godine bila podnesena protiv nepoznatog počinitelja. Osim toga, podnositelj predstavke ne bi mogao osporiti odluku kojom se odbacuje prijava.

2. Podnositelj predstavke

132. Podnositelj predstavke je odgovorio da tužena država ima pozitivnu obavezu na osnovu Konvencije da pokrene istragu po službenoj dužnosti. Interna istraga koju je poduzelo Ministarstvo unutrašnjih poslova (vidi, st. 64-66 gore) se ne može smatrati djelotvornom i neovisnom u smislu čl. 3. i 13. Konvencije. Osim toga, on nije imao mogućnost da se informira o toj istrazi budući da ga vlasti nisu kontaktirale niti su objavile istragu. Od momenta kada se vratio u Njemačku krajem maja 2004. godine, on je aktivno nastojao da sakupi dovoljno dokaza da bi mogao predočiti “opravdan zahtjev” domaćim organima tužiteljstva. Period od četiri i po godine između njegovog puštanja na slobodu i podnošenja krivične prijave u oktobru 2008. godine nije prekomjeran. Naprotiv, taj vremenski interval je u potpunosti razuman budući da se radi o kompleksnom predmetu nestanka koji uključuje međunarodnu saradnju između tajnih službi, u okviru koje su vlade Sjedinjenih Država i Makedonije imale dogovor da prikriju postojanje tajnog, multinacionalnog kriminalnog poduzetništva. Prema tome, on je djelovao revnosno i u skladu s praksom Suda. On je tražio pokretanje krivične istrage pravovremeno, ali vlasti nisu odgovorile na ekspeditivan način te su, umjesto toga, tajno odbacile njegovu krivičnu prijavu. Osim toga, on je uzaludno tražio informacije od javnog tužiteljstva o napredovanju istrage. Javna tužiteljica zadužena za predmet mu nije saopćila svoju odluku o odbacivanju krivične prijave do 22. novembra 2010. godine, četrnaest mjeseci nakon što je podnio predstavku Sudu. Budući da je krivična prijava podnesena protiv nepoznatog počinitelja, onemogućeno mu je da pokrene krivično gonjenje u svojstvu privatnog tužitelja.

133. Podnositelj predstavke je konačno zaključio da je ispoštovao rok od šest mjeseci koji je počeo teći 23. januara 2009. godine, što predstavlja datum kada je krivično gonjenje u vezi sa navedenim krivičnim djelima, prema njemu, zastarilo.

B. Ocjena Suda

1. Opći principi uspostavljeni jurisprudencijom Suda

134. Sud ponovo ističe da je Konvencija instrument za zaštitu ljudskih prava i da je od krucijalnog značaja da se tumači i primjenjuje na način koji garantira konkretna i djelotvorna prava, a ne teoretska i iluzorna. Taj princip se odnosi ne samo na tumačenje materijalnih odredbi nego i proceduralnih odredbi; on ima dejstvo na obaveze tuženih vlada, ali i na poziciju podnositelja predstavke. Kada se iziskuje brzina da bi se riješila pitanja koja se pojavljuju u nekom predmetu, na podnositelju predstavke je da osigura da njegovi žalbeni navodi budu predočeni Sudu uz određenu brzinu koja je potrebna da bi se osiguralo da oni mogu biti riješeni ispravno i pravično (vidi, Varnava i ostali protiv Turske [VV], br. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 i 16073/90, stav 160, ECHR 2009...).

135. Cilj šestomjesečnog roka iz člana 35. stav 1. je promoviranje pravne sigurnosti na način da se obezbijedi da predmeti u kojima su pokrenuta pitanja na osnovu Konvencije budu razmotreni u razumnom roku i da se odluke koje su donesene u prošlosti ne dovode stalno u pitanje. To pravilo označava vremensku granicu kontrole koju vrše organi Konvencije i naznačava i pojedincima i državnim vlastima period nakon kojeg kontrola nije više moguća (vidi, Sabri Güneş protiv Turske [VV], broj 27396/06, st. 39. i 40, od 29. juna 2012, i Walker protiv Ujedinjenog Kraljevstva (odluka), broj 34979/97, ECHR 2000-I).

136. Po pravilu, šestomjesečni rok počinje teći od dana konačne odluke u postupku iscrpljivanja domaćih pravnih lijekova. Međutim, ako je jasno od samog početka da nikakav djelotvoran pravni lijek nije na raspolaganju podnositelju predstavke, rok počinje teći od dana djela ili mjera na koje se podnositelj predstavke žali, ili od dana saznanja o takvim djelima ili njihovim dejstvima ili šteti nanesenoj podnositelju predstavke (vidi, Dennis i ostali protiv Ujedinjenog Kraljevstva (odluka), broj 76573/01, od 2. jula 2002). Ako neki podnositelj predstavke iskoristi lijek koji je očigledno raspoloživ te potom postane svjestan okolnosti koje taj lijek čine nedjelotvornim, može se smatrati adekvatnim u svrhu člana 35. stav 1. da šestomjesečni rok počinje teći od dana kada je podnositelj predstavke postao svjestan ili trebao postati svjetan tih okolnosti (vidi, Paul i Audrey Edwards protiv Ujedinjenog Kraljevstva (odluka), broj 46477/99, od 4. juna 2001).

2. Primjena navedenih principa u ovom predmetu

137. Sud zapaža da prigovor Vlade koji se odnosi na šestomjesečni rok ima dva aspekta: prvo, krivična prijava podnositelja predstavke je podnesena domaćim vlastima prekasno i, drugo, krivična prijava je bila nedjelotvoran lijek. U vezi s tim, prema Vladi, šestomjesečni rok je počeo teći kada je podnositelj predstavke postao svjestan ili trebao postati svjestan okolnosti koje su dovele do nedjelotvornosti raspoloživih domaćih pravnih lijekova.

 138. Da bi odgovorio na prigovor Vlade u vezi sa prihvatljivošću, Sud mora ocijeniti da li je krivična prijava, imajući u vidu posebne okolnosti ovog predmeta, bila djelotvoran pravni lijek koji je podnositelj predstavke trebao koristiti da bi tražio otklanjanje povreda u vezi s njegovim žalbenim navodima koji se odnose na Konvenciju. Odgovor na to pitanje će biti odlučujući za računanje šestomjesečnog roka.

(a) Da li je krivična prijava predstavljala pravni lijek koji je podnositelj predstavke trebao koristiti

139. Sud ponovo ističe da će odluka o pitanju, da li je podnositelj predstavke u ovom predmetu poštivao kriterij prihvaljivosti, ovisiti o okolnosima predmeta i ostalim faktorima, kao što su revnosnost i interes koji je pokazao podnositelj predstavke, te o adekvatnosti istrage vođene na domaćem nivou (vidi, Abuyeva i ostali protiv Rusije, broj 27065/05, stav 174, od 2. decembra 2010).

140. Sud ističe da je već zaključio u predmetima protiv tužene države da je krivična prijava djelotvoran pravni lijek koji u principu treba koristiti u slučajevima navodne povrede člana 3. Konvencije (vidi, Jasar protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije, broj 69908/01, od 15. februara 2007. godine 2007; Trajkoski protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije, broj 13191/02, od 7. februara 2008; Dzeladinov i ostali protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije, broj 13252/02, od 10. aprila 2008; i Sulejmanov protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije, broj 69875/01, od 24. aprila 2008). Sud ne vidi nijedan razlog koji bi opravdao odstupanje od ovog principa, utoliko više što se navodi o neljudskom postupanju i nezakonitom lišavanju slobode u okolnostima ovog predmeta odnose na tajnu operaciju koja je obavljena bez ikakvog pravnog osnova. Ako su djelovanja dotičnih državnih agenata nezakonita i proizvoljna, na organima tužiteljstva tužene države je da identificiraju i kazne počinitelje. Alarmiranje javnog tužiteljstva o takvim djelovanjima se mora smatrati u potpunosti logičnim korakom žrtve.

141. Sud smatra da se krivična prijava, u momentu kada je podnesena, tj. oktobru 2008. godine, nije mogla razumno smatrati očigledno nedjelotvornim pravnim lijekom. Postojale samo izvjesne sumnje u njenu djelotvornost, a podnositelj predstavke je imao obavezu na osnovu člana 35. stav 1. Konvencije da pokuša iskoristiti taj lijek prije nego što podnese predstavku Sudu. Bilo bi nerazumno očekivati od podnositelja predstavke da podnese svoje žalbene navode Sudu prije nego što je njegova pozicija u vezi s tim pitanjem bila konačno riješena na domaćem nivou u skladu s principom supsidijarnosti, prema kojem je najbolje da istraga o činjenicama i odluka o pokrenutim pitanjima budu riješene u onoj mjeri u kojoj je moguće na domaćem nivou. U interesu podnositelja predstavke je i u interesu djelotvornosti sistema Konvencije da domaće vlasti, koje su u najboljem položaju da to urade, poduzmu mjere da bi otklonile bilo koje navodne povrede Konvencije (vidi, Varnava i ostali, citirana gore, stav 164).

142. Tačno je da je dosta vremena proteklo između 29. maja 2004. godine, kao datuma kada se podnositelj predstavke vratio u Njemačku, i podnošenja krivične prijave 6. oktobra 2008. godine. Podnositelj predstavke nije poduzeo nikakvu drugu pravnu radnju u tuženoj državi prije tog datuma. Da bi opravdao kašnjenje, podnositelj predstavke je dao objašnjenje koje se po sebi ne može smatrati nerazumnim. Njegov predmet se odnosio na navode od “vanrednoj predaji”, koji su obuhvatali navode o otmici, pritvoru u izolaciji i zlostavljanju. Prema izvještaju Marty iz 2006. godine, vlasti većine članica Vijeća Evrope su osporile navode o njihovom sudjelovanju u operacijama predaje (vidi, stav 43. gore). Takva politika opstrukcije je još jednom potvrđena u izvještaju Marty iz 2007. godine (vidi, stav 46. gore). Imajući u vidu osjetljivost pitanja i prikrivenost koja je naznačena gore, bilo je razumno da podnositelj predstavke čeka razvoj događaja koji bi mu mogao omogućiti da riješi krucijalna činjenična i pravna pitanja. Naime, istražne radnje koje su poduzete prije oktobra 2008. godine su omogućile otkrivanje relevantnih elemenata koji su dodatno rasvijetlili navode podnositelja predstavke te predstavljali čvršći osnov za njegovu krivičnu prijavu. Imajući u vidu kompleksnost predmeta i prirodu navodnih predmetnih povreda ljudskih prava, razumljivo je da je podnositelj predstavke odlučio da koristi pravne lijekove tek kada je imao neke dokaze kojima bi potvrdio svoje navode.

143. U svakom slučaju, krivična prijava je podnesena prije nego što je zastarilo krivično gonjenje u vezi s navodnim krivičnim djelima (vidi, stav 79. gore). Prijava je odbačena zbog nedostatka dokaza i nepoštivanja kriterija u vezi s prihvatljivošću. Prema tome, ne čini se da je vrijeme koje je bilo potrebno podnositelju predstavke da podnese krivičnu prijavu dovelo do toga da je prijava postala neprihvatljiva, nedjelotvorna ili da se njom nije mogla otkloniti sporna situacija na neki drugi način. Naprotiv, pokretanjem tog postupka u momentu kada su bili dostupni dokazi koju su potvrđivali njegove navode na međunarodnom nivou, podnositelj predstavke je dostavio makedonskim pravosudnim vlastima jake razloge da ispitaju njegove navode.

144. Iz navedenog slijedi da je krivična prijava, imajući u vidu okolnosti predmeta, bila pravni lijek koji je podnositelj predstavke morao koristiti.

(b) Dan od kojeg počinje teći šestomjesečni rok

145. Ostaje da se odredi datum kada je podnositelj predstavke saznao za odluku o svojoj krivičnoj prijavi. Taj datum označava dan kada je počeo teći šestomjesečni rok.

146. Sud ističe da je nešto više od dva mjeseca proteklo između podnošenja krivične prijave i odluke o njenom odbacivanju. Prema mišljenju Suda, to vrijeme, imajući u vidu okolnosti ovog predmeta, se ne može smatrati dovoljno dugim da bi podnositelj predstavke imao obavezu da se raspita o mjerama koje su poduzele domaće vlasti za vrijeme tog perioda. Prema podnositelju predstavke, njegovi daljnji zahtjevi za dostavljanje informacija o napredovanju istrage su ostali bez odgovora (vidi, stav 132. gore).

147. Javno tužiteljstvo je odbacilo krivičnu prijavu podnositelja predstavke 18. decembra 2008. godine. Prema podnositelju predstavke, ta odluka mu je saopćena tek 22. novembra 2010. godine uprkos činjenici da su organi tužiteljstva, prema primjenjivom poceduralnom pravu, imali obavezu da žrtvi saopće svoju odluku o odbacivanju krivične prijave u roku od osam dana (vidi, st. 86. i 87. gore). Vlada nije navela da je taj zahtjev ispoštovan. Prema tome, dan kada je počeo teći šestomjesečni rok nije 18. decembar 2008. godine, kao datum odluke javnog tužiteljstva, nego datum kada je podnositelj predstavke saznao za tu odluku. Imajući u vidu okolnosti ovog predmeta, nije potrebno provjeravati istinitost izjave podnositelja predstavke u vezi s dostavljanjem odluke budući da Vlada nije dokazala da je podnositelju predstavke službeno uručena odluka ili da je na drugi način imao saznanja o odluci prije 20. januara 2009. godine, tj. šest mjeseci prije nego što je podnio predstavku Sudu.

(c) Zaključak

148. U svjetlu onoga što je navedeno gore, Sud smatra da je podnositelj predstavke ispoštovao šestomjesečni rok propisan članom 35. stav 1. Konvencije i da se, prema tome, prigovor Vlade da je predstavka neblagovremena mora odbiti.

II OCJENA SUDA O DOKAZIMA I USTANOVLJAVANJE ČINJENICA

A. Argumenti stranaka u postupku

149. Podnositelj predstavke je istakao da je bio podvrgnut operaciji vanredne predaje koju su vodili agenti CIA-e uz pomoć, u velikoj mjeri, agenata tužene države. Podnositelj predstavke smatra da su međunarodne istražne radnje, istrage poduzete u drugim zemljama, a ne u tuženoj državi, te vlastiti napori podnositelja predstavke da prikupi dokaze omogućili mnoštvo dokaza koji se podudaraju s navodima podnositelja predstavke te čine obrazloženja Vlade potpuno neodrživim. S druge strane, ne postoji “ni najmanji vjerodostojan dokaz kojim bi se odžala verzija događaja koju je predočila Vlada”.

150. Vlada je osporila navode podnositelja predstavke kao neosnovane dostavljajući razne materijale u prilog tom argumentu (vidi, st. 41. i 65. gore). Vlada je dalje osporila postojanje dokumenata na koje se pozvao gosp. H. K. (vidi, stav 74. gore i stav 12. izjave).

B. Ocjena činjenica koju je proveo Sud

1. Opći principi

151. U predmetima u kojima postoje oprečne verzije događaja, Sud se, prilikom ustanovljavanja činjenica, neizostavno suočava s istim poteškoćama kao što su one s kojima se suočava bilo koji prvostepeni sud. Sud ponovo ističe u vezi s ocjenjivanjem dokaza da je usvojio standard dokaza “van razumne sumnje”. Međutim, njegov cilj nikada nije bio korištenje pristupa domaćih pravnih sistema koji koriste taj standard. Njegova uloga nije odlučivanje o krivici na osnovu krivičnog prava ili o građanskoj odgovornosti, nego o odgovornosti država ugovornica na osnovu Konvencije. Specifičnost njegovog zadatka na osnovu člana 19. Konvencije – obezbjeđivanje poštivanja obaveze država ugovornica da jamče osnovna prava iz Konvencije – uvjetuje njegov pristup pitanjima u vezi s dokazima. U postupku pred Sudom, ne postoje proceduralne prepreke prihvatanja dokaza ni unaprijed definirane formule za njihovu ocjenu. On usvaja zaključke koji su, prema njemu, potkrijepljeni slobodnom procjenom dokaza, uključujući zaključke koji mogu proizaći iz činjenica i argumenata stranaka. Prema njegovoj konstantnoj sudskoj praksi, dokaz može proizaći iz sklopa dovoljno jakih, jasnih i podudarnih zaključaka ili sličnih, neoborivih činjeničnih pretpostavki. Osim toga, stepen ubijeđenosti koji je potreban da bi se došlo do određenog zaključka te, u vezi s tim, raspodjela tereta dokazivanja, su bitno povezani sa specifičnošću činjenica, prirodom predočenog navoda i predmetnim pravom iz Konvencije. Sud također vodi računa o ozbiljnosti konstatacije da je neka država ugovornica prekršila neko osnovno pravo (vidi, Creangă protiv Rumunije [VV], broj 29226/03, stav 88, od 23. februara 2012, i predmeti citirani u tom predmetu).

152. Osim toga, potrebno je podsjetiti da postupak predviđen Konvencijom nije u svim predmetima pogodan za striktnu primjenu principa affirmanti incumbit probatio. Sud ponovo ističe svoju sudsku praksu u vezi s članovima 2. i 3. Konvencije, prema kojoj, kada vlasti imaju isključivo saznanje o predmetnim događajima, kao što je to slučaj s osobama pod njenom kontrolom u pritvoru, pojavit će se čvrste činjenične pretpostavke o povredama i smrću koje su se desile za vrijeme tog pritvora. Može se smatrati da je u tom slučaju na vlastima teret dokazivanja u smislu obezbjeđivanja zadovoljavajućeg i ubjedljivog objašnjenja (vidi, Çakıcı protiv Turske [VV], broj 23657/94, stav 85, ECHR 1999-IV; Salman protiv Turske [VV], broj 21986/93, stav 100, ECHR 2000-VII; i Rupa protiv Rumunije (broj 1), broj 58478/00, stav 97, od 16. decembra 2008). U slučaju izostanka takvog objašnjenja, Sud može doći do zaključaka koji su nepovoljni za tuženu Vladu (vidi, Orhan protiv Turske, broj 25656/94, stav 274, od 18. juna 2002).

153. Sud je već ustanovio da se ta stajališta primjenjuju i na slučajeve nestanka koji se ispituju na osnovu člana 5. Konvencije, u kojima je moguće ustanoviti, iako nije dokazano da su neku osobu pritvorile vlasti, da su tu osobu službeno pozvale vlasti da se pojavi, da je došla na mjesto pod njihovom kontrolom te od tog momenta nije više viđena. U takvim okolnostima, na Vladi je da pruži vjerovatno i zadovoljavajuće objašnjenje o tome šta se desilo na tom mjestu i da dokaže da dotičnu osobu nisu pritvorile vlasti, nego je napustila to mjesto i potom nije bila lišena slobode (vidi, Tanış i ostali protiv Turske, broj 65899/01, stav 160, ECHR 2005–VIII; Yusupova i Zaurbekov protiv Rusije, broj 22057/02, stav 52, od 9. oktobra 2008, i Matayeva i Dadayeva protiv Rusije, broj 49076/06, stav 85, od 19. aprila 2011). Osim toga, Sud ponovo ističe da on tražio i u kontekstu žalbenih navoda na osnovu člana 5. stav 1. Konvencije da se dostave dokazi u vidu podudarnih zaključaka prije nego što se teret dokazivanja prebaci na tuženu Vladu (vidi, Öcalan protiv Turske [VV], broj 46221/99, stav 90, ECHR 2005‑IV, i Creangă, citirana gore, stav 89).

2. Ustanovljavanje činjenica u ovom predmetu

154. Sud ističe da je Vlada osporila navode podnositelja predstavke po svim osnovama. Imajući u vidu nepodudarnost dokaznih elemenata koje su predočile stranke, odlučno negiranje tužene Vlade da su državni agenti bili umiješani u događaje na koje se žali podnositelj predstavke i odbacivanje krivične prijave podnositelja predstavke, Sud smatra da se postavlja pitanje tereta dokazivanja u ovom predmetu, naročito u pogledu pitanja da li bi on trebao biti prenesen s podnositelja predstavke na tuženu Vladu.

 155. U vezi s tim, Sud ističe da je osjetljiv na supsidijarnu prirodu svoje uloge te priznaje da mora biti oprezan prilikom preuzimanja uloge prvostepenog suda, koji ustanovljava činjenice, kada je to neizbježno zbog okolnosti određenog predmeta (vidi, McKerr protiv Ujedinjenog Kraljevstva (odluka), broj 28883/95, od 4. aprila 2000). Ipak, kada se radi o navodima u vezi s članom 3. Konvencije, Sud mora primijeniti “posebno pažljivo ispitivanje” (vidi, mutatis mutandis, Ribitsch protiv Austrije, od 4. decembra 1995, stav 32, Serija A broj 336, i Georgiy Bykov protiv Rusije, broj 24271/03, stav 51, od 14. oktobra 2010), čak i ako su određeni domaći postupci već vođeni (vidi, Cobzaru protiv Rumunije, broj 48254/99, stav 65, od 26. jula 2007). Drugim riječima, u takvom kontekstu, Sud je spreman da bude kritičniji prilikom ispitivanja zaključaka domaćih sudova. Pri ispitivanju zaključaka, Sud može uzeti u obzir kvalitet domaćih postupaka te bilo koji mogući nedostatak u postupku donošenja odluke (vidi, Denisenko i Bogdanchikov protiv Rusije, broj 3811/02, stav 83, od 12. februara 2009).

156. Sud prije svega zapaža da je opis okolnosti koji je predočio podnositelj predstavke u vezi sa svojim teškim iskušenjem bio veoma detaljan, specifičan i konzistentan za vrijeme kompletnog perioda nakon njegovog vraćanja u Njemačku. Njegov iskaz je ostao dosljedan za vrijeme istrage koja je vođena na međunarodnom nivou, na nivou zemalja koje nisu tužena država i na nivou domaćih postupaka, te on obuhvata konzistentne informacije u pogledu mjesta, vremena i trajanja njegovog navodnog pritvora u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji i objektu pod odgovornošću CIA-e, te u pogledu postupaka kojima je navodno bio podvrgnut dok je bio u hotelu, za vrijeme predaje agentima CIA-e na aerodromu u Skoplju te za vrijeme pritvora u objektu “Salt Pit” u Afganistanu. Pored navedenog, postoje drugi aspekti u ovom predmetu koji pojačavaju kredibilitet podnositelja predstavke.

157. Sud prije svega ističe da je iskaz podnositelja predstavke potkrijepljen velikim brojem indirektnih dokaza koji su dobijeni za vrijeme istražnih radnji na međunarodnom nivou i istrage koju su poduzele njemačke vlasti. U vezi s tim, Sud ističe sljedeće dokaze:

(a) knjiga evidencije leta koja potvrđuje da je jedan Boeing business jet (tada registriran kod Federalne uprave avijacije SAD-a (FAA)) odletio iz Palme de Majorke (Španija) 23. januara 2004. godine, sletio na skopljanski aerodrom u 20h51 to veče te napustio Skoplje više od tri sata kasnije, odletivši u Bagdad, potom u Kabul;

(b) knjiga evidencije leta koja potvrđuje da je avion Gulfstream koji je koristila CIA, registriran pod brojem N982RK, odletio iz Kabula 28. maja 2004. godine te sletio na aerodrom Bezat-Kuçov, vazduhoplovnu bazu u Albaniji;

(c) naučna analiza folikula dlaka podnositelja predstavke, koja je provedena u toku krivične istrage koju je vodila Njemačka, kojom je potvrđeno da je podnositelj predstavke proveo određeno vrijeme u jednoj južnoazijskoj zemlji te bio lišen hrane duži period;

(d) evidencije o geološkim promjenama koje potvrđuju sjećanja podnositelja predstavke u vezi sa slabijim zemljotresima za vrijeme njegovog navodnog pritvora u Afganistanu;

(e) skice zatvora u Afganistanu koje je nacrtao podnositelj predstavke, koje je odmah prepoznala jedna druga žrtva predaje koju su pritvorili agenti Sjedinjenih Država u Afganistanu.

158. Ti dokazni elementi su omogućili da se u istrazi Marty zaključi da je predmet podnositelja predstavke “predmet dokumentirane predaje” (vidi, stav 45. gore) i da je verzija događaja koju je predočila Vlada “potpuno neodrživa” (vidi, stav 46. gore). U konačnom izvještaju o istrazi Fava “se osuđuje vanredna predaja njemačkog državljanina Khaleda El-Masrija” (vidi, stav 49. gore). Osim toga, njemački Bundestag je istakao da je priča podnositelja predstavke “vjerodostojna u pogledu osnovnih činjenica u vezi s njegovim pritvorom u Makedoniji i njegovim prebacivanjem u Afganistan, te u pogledu njegovog zatočenja u toj zemlji koje su poduzele snage Sjedinjenih Država” (vidi, stav 60. gore).

159. Drugo, istražne radnje podnositelja predstavke u tuženoj državi su omogućile otkrivanje drugih relevantnih dokaznih elemenata koji se podudaraju s njegovom pričom. U tom kontekstu, Sud skreće posebnu pažnju na dopis vlasti skopljanskog aerodroma, od 18. juna 2008. godine (vidi, stav 67. gore), koji potvrđuje zaključke iz istrage Marty u pogledu rute aviona Boeinga 737, registriranog pod brojem N313P. Taj dokument potvrđuje po prvi put da je avion sletio na skopljanski aerodrom bez putnika te da je odletio s jednim putnikom. Drugi element u prilog navodima podnositelja predstavke je ekspertni izvještaj koji je predočio gosp. J. G. S., istražitelj koji je sudjelovao u istragama Marty i Fava, u kojem su izložene detaljne činjenične konstatacije u pogledu događaja koji su se desili između dolaska podnositelja predstavke u Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju i njegove predaje agentima CIA-e.

160. Treće, Sud pridaje posebnu važnost relevantnim dokumentima (vidi, st. 98, 103, 106-127 gore), koji su sada javni i dolaze od raznih organa, koji otkrivaju relevantne informacije o “programu predaje” vlasti Sjedinjenih Država u to vrijeme. Čak i ako se ti dokumenti ne pozivaju na predmet podnositelja predstavke direktno, oni pružaju razjašnjenja o metodama korištenim u slučajevima “predaje” koje su slične onima koje je opisao podnositelj predstavke.

161. Konačno, Sud se poziva na pismenu izjavu gosp. H. K., koji je bio ministar unutrašnjih poslova tužene države u relevantno vrijeme te je neposredno nakon toga postao premijer. U toj izjavi, koja je jedini direktni dokaz o predmetnim događajim iznesenim pred Sudom, svjedok je potvrdio da su makedonske vlasti za provođenje zakona, djelujući na osnovu validnog međunarodnog naloga za hapšenje koji su izdale vlasti Sjedinjenih Država, pritvorile podnositelja predstavke, držale ga u izolaciji i pod konstantnim nadzorom agenata UBK-a (državna obavještajna služba) na jednoj lokaciji u Skoplju. On je potom proslijeđen “timu za predaju” na skopljanskom aerodromu te je napustio tuženu državu avionom u upotrebi CIA-e. Njegova izjava je potvrda činjnica ustanovljenih u toku ostalih istraga te konzistentnog i logičnog opisa događaja koji je predočio podnositelj predstavke.

162. Tačno je da domaćim vlastima nije data mogućnost da provjere dokaze gosp. H. K. niti je sam Sud imao mogućnost da provjeri detalje njegove izjave u toku postupka pred njim. Međutim, to ne umanjuje nužno njegovu dokaznu vrijednost, a činjenica da se taj dokazni element pojavio nakon što su domaći organi tužiteljstva odbacili krivičnu prijavu podnositelja predstavke ne onemogućava Sud da ga uzme u razmatranje (vidi, mutatis mutandis, Saadi protiv Italije [VV], broj 37201/06, stav 133, ECHR 2008).

163. Sud će u principu pažljivo razmotiri izjave ministara Vlade ili drugih visokih funkcionera budući da bi oni mogli imati sklonost da se izjašnjavaju u prilog Vladi koju predstavljaju ili su predstavljali. Međutim, Sud smatra da su izjave visokih zvaničnika, čak bivših ministara i funkcionera, koji su imali centralnu ulogu u predmetnom sporu, od posebnog dokaznog značaja kada priznaju činjenice ili postupke koji bacaju nepovoljno svjetlo na vlasti. Slične izjave se onda mogu tumačiti kao oblik priznanja (vidi, u tom kontekstu, mutatis mutandis, Vojne i paravojne aktivnosti u Nikaragvi i protiv Nikaragve (Nikaragva protiv Sjedinjenih Američkih Država) presuda u meritumu, ICJ Reports 1986, str.14, stav 64).

164. Prema tome, Sud smatra da se izjava tog svjedoka može uzeti u obzir. U vezi s tim, on ističe da Vlada nije predočila Sudu nikakav element koji bi omogućio da se posumnja u njegov kredibilitet.

165. Imajući u vidu navedeno, Sud zaključuje da postoje prima facie dokazi u prilog verziji događaja koju je predočio podnositelj predstavke i da bi se teret dokazivanja trebao prebaciti na tuženu Vladu.

166. Ipak, Vlada nije dokazala na odlučujući način zašto se navedeni dokazi ne bi mogli koristiti da bi se njima potvrdili navodi podnositelja predstavke. Vlada nije predočila nikakvo zadovoljavajuće ili ubjedljivo objašnjenje u vezi s načinom na koji su se predmetni događaji desili niti je predočila vjerovatno objašnjenje o onome što se desilo podnositelju predstavke nakon što su njene vlasti preuzele kontrolu nad njim na graničnom prelazu Tabanovce 31. decembra 2003. godine. Vlada nije pružila nikakvo vjerodostojno ili utemeljeno objašnjenje kako bi oborila presumpciju odgovornosti svojih vlasti, prema kojoj je na vlastima tužene države bila odgovornost za sudbinu podnositelja predstavke nakon što je bio uhapšen 31. decembra 2003. godine. Dokazi koje je predočila Vlada (vidi, st. 41. i 65. gore) su nedovoljni u tom pogledu. U vezi s tim, potrebno je istaći da Vlada nije dala nikakvo objašnjenje zašto ti dokazni elementi nisu bili raspoloživi ranije (vidi, stav 45. gore i stav 113. izvještaja Marty iz 2006. godine). Dalje, Vlada nije predočila nikakav komentar ni prigovor na ekspertni izvještaj koji je dostavio gosp. J. G. S. Dalje, Vlada nije dostavila dokumente u vezi s predmetom podnositelja predstavke kojeg je pritvorilo Ministarstvo unutrašnjih poslova, na koje se pozvao gosp. H. K. u svojoj izjavi (vidi, stav 74. gore), niti je Sudu dostavljen ikakav dokument u tom kontekstu. Konačno, istraga koja se okončala odbacivanjem krivične prijave podnositelja predstavke je ostala bez zaključaka te Sud nije mogao iskoristiti njene rezultate.

167. Imajući u vidu takve okolnosti, Sud smatra da ne može izvući zaključke iz dokaznog materijala koji mu je na raspolaganju i iz postupaka vlasti (vidi, Kadirova i ostali protiv Rusije, broj 5432/07, st. 87. i 88, od 27. marta 2012), te zaključuje da su navodi podnositelja predstavke dovoljno ubjedljivi i van razumne sumnje.

III NAVODNO KRŠENJE ČLANA 3. KONVENCIJE

168. Podnositelj predstavke je naveo da je tužena država odgovorna za zlostavljanje kojem je bio podvrgnut dok je bio pritvoren u hotelu i zbog toga što nije spriječila njegovo podvrgavanje postupku “hvatanja kojim se izaziva šok” kada je prebačen timu za predaju CIA-e na skopljanskom aerodromu. On se dalje žali da je tužena država odgovorna za njegovo zlostavljanje za vrijeme pritvora u objektu “Salt Pit” u Afganistanu budući da ga je potpuno svjesno predala američkim agentima iako su postojali osnovani razlozi da se vjeruje da postoji rizik od takvog zlostavljanja. U vezi s tim, on se žali da su pritvorski uvjeti, fizički nasrtaji, neadekvatna hrana i voda, lišavanje sna, prisilno hranjenje i izostanak medicinske njege za vrijeme pritvora u objektu “Salt Pit” doveli do postupaka koje je u suprotnosti s članom 3. Konvencije. Konačno, on se žali da je istraga koju su poduzele makedonske vlasti bila nedjelotvorna u smislu tog člana.

Član 3. Konvencije glasi:

“Niko neće biti podvrgnut mučenju, neljudskom ili ponižavajućem postupku ili kažnjavanju.”

A. Argumenti stranaka u postupku

1. Podnositelj predstavke

169. Podnositelj predstavke je istakao da je bio nezakonitom pritvoru u izolaciji, da je ispitivan dvadeset tri dana u hotelu, da su mu stalno prijetili te da je dugotrajno držan u neizvjesnosti u pogledu svoje sudbine, što je dovelo do povrede njegovih prava predviđenih članom 3. Konvencije. Čak i bez fizičkih nasrtaja, kumulativna i akutna psihološka dejstva zebnje i stresa korištena s izričitim ciljem da se slomi njegov psihički integritet u svrhu ispitivanja su bila dovoljna da ga dovedu do toga da protestira štrajkom glađu koji je trajao deset dana.

170. On je dalje istakao da je tužena država odgovorna za postupak kojem je bio podvrgnut za vrijeme transfera agentima CIA-e na skopljanskom aerodromu jer su njeni agenti pružali aktivnu potporu te nisu spriječili tu operaciju. Tom prilikom je bio podvrgnut brutalnom i zastrašujućem postupku koji je namjerno osmišljen da izazove “šok od hvatanja” te slomi njegovu volju u svrhu kasnijeg ispitivanja. Nasilje koje je korišteno da bi se on ukrcao u avion CIA-e je bilo u potpunosti disproporcionalno bilo kakvoj prijetnji koju bi on mogao predstavljati te je ono korišteno kako bi ga ponizili ili mu slomili duh. Postupak kojem je podvrgnut i u hotelu i na skopljanskom aerodromu je doveo do mučenja.

171. Dalje, on smatra da su makedonske vlasti imale obavezu, u okviru predaje CIA-i, da ocijene rizik od njegovog zlostavljanja u Afganistanu i da da dobiju adekvatne diplomatske garancije. Međutim, vlasti to nisu učinile uprkos činjenici da su brojni javni dokumenti svjedočili o takvim zlostavljanjima. Prema tome, tužena Vlada je imala odgovornost na osnovu člana 3. Konvencije.

172. Konačno, podnositelj predstavke je istakao da su domaće vlasti provele površnu i u potpunosti neadekvatnu istragu o njegovim opravdanim tvrdnjama. Uprkos pozivima mnogobrojnih međunarodnih tijela i njegovim žalbama, tužena Vlada nije provela brzu, nepristrasnu i djelotvornu istragu kakvu je iziskivao član 3. Konvencije.

2. Vlada

173. Vlada je ponovo u potpunosti negirala navode podnositelja predstavke o zlostavljanju. Ona je dalje osporila kredibilitet ekspertnog izvještaja od 5. januara 2009. godine, koji, prema Vladi, nije ubjedljiv u pogledu zdravstvenog stanja podnositelja predstavke (vidi, stav 36. gore). Iz tih razloga, Vlada je zatražila da Sud uzme “s krajnjom rezervom” tu ekspertizu.

174. Vlada dalje prihvata da istraga koju su obavili organi tužiteljstva nije bila djelotvorna, ali da se to može pripisati činjenici da je podnositelj predstavke podnio svoju krivičnu prijavu kasno i činjenici da je ona podnesena protiv nepoznatog počinitelja.

B. Treće lice-umješači

1. Visoki komesar za ljudska prava Ujedinjenih nacija (UNHCHR)

175. UNHCHR je izjavio da je pravo na istinu autonomno pravo koje se ostvaruje u slučaju flagrantnih povreda, kao što je slučaj s prisilnim nestankom. To pravo je obuhvaćeno članom 13. te je nerazdvojivo od članova 2, 3. i 5. Konvencije. U slučaju prisilnog nestanka, pravo na istinu ima karakter posebno imperativne norme u pogledu tajne o sudbini i mjestu žrtve, čak i ako se žrtva na kraju ponovo pojavi. Saznanje o flagrantnim povredama ljudskih prava i flagrantnim povredama humanitarnog prava dodjeljuje žrtvama, njihovim porodicama i bliskim prijateljima određenu mjeru zadovoljenja. Pravo na istinu se primjenjuje u korist direktnih žrtava povrede, njihovih srodnika te društva u širem smislu. Nosioci prava mogu tražiti i dobiti informacije o raznim pitanjima, naročito o identitetu počinitelja, napredovanju i rezultatima istrage te okolnostima i razlozima zbog kojih su počinjene povrede. S druge strane, pravo na istinu nameće sveobuhvatne obaveze državi, kao što su: (1) provođenje djelotvorne istrage; (2) omogućavanje žrtvama i njihovim srodnicima djelotvoran pristup istražnom postupku; (3) saopćavanje relevantnih informacija žrtvama i široj javnosti i (4) zaštita žrtava i svjedoka od represalija i prijetnji. Konačno, UNHCHR je istakao da je pravo na istinu priznato međunarodnim pravom (Konvencija o zaštiti svih osoba od prisilnog nestanka) i sudskom praksom Međuameričkog suda i Afričke komisije o ljudskim pravima i pravima naroda.

2. Interights

176. Interights je istakao da ovaj predmet daje mogućnost Sudu da proglasi neprihvatljivim sistem povreda koje su postale poznate kao “vanredna predaja” i da odluči o odgovornosti države na osnovu Konvencije. Postupak kojem se podvrgavaju dotične osobe za vrijeme priprema i u toku procesa predaje (uključujući takozvani postupak “hvatanja kojim se izaziva šok”) i korištenje metoda prisilnog ispitivanja mogu dovesti do mučenja i/ili zlostavljanja. Prakse vanredne predaje po prirodi uključuju premještanje osoba iz jedne države u drugu u kojoj postoji stvaran rizik od mučenja ili neljudskih ili ponižavajućih postupaka. Takvo premještanje je zabranjeno principom non-refoulement, koji je Sud priznao svojom sudskom praksom (Interights se pozvao na presude Soering protiv Ujedinjenog Kraljevstva, od 7. jula 1989, Serija A broj 161, Saadi protiv Italije, citirana gore). Prema principu non-refoulement, odgovornost za saučesništvo, sudjelovanje ili druge oblike saradnje u “vanrednim predajama” postoji kada su državne vlasti znale ili trebale znati da su te predaje popraćene povredama ljudskih prava. Paralelno s “odgovornošću za saučesništvo”, država se može smatrati odgovornom, prema općem međunarodnom pravu, kada je pružila pomoć ili podršku drugoj državi u činjenju međunarodno protupravnog djela (“sporedna odgovornost”). Nesprečavanje takvih povreda je najflagrantnije kada je država dala saglasnost za djela stranih agenata koji krše predmetna prava. Osim toga, država se može smatrati odgovornom zbog prešutnog pristanka ili toleriranja djela stranih agenata. Nakon što je obavljena predaja, država ima obavezu da provede brzu i djelotvornu istragu o tvrdnjama o tajnom pritvaranju i transferu, te da obezbijedi odštetu, uključujući naknadu nematerijalne štete koja je proistekla iz povrede.

3. Redress

177. Redress je istakao da istraga u kontekstu navoda o vanrednoj predaji mora biti brza, neovisna, detaljna te mora omogućiti identificiranje i krivično gonjenje odgovornih osoba; mora omogućiti javnu analizu i sudjelovanje žrtve; i mora omogućiti žrtvama pristup informacijama kako bi se omogućilo poštivanje njihovog prava na istinu. Obaveza da se provede istraga je inkorporirana u članovima 3. i 5. Konvencije. Ne može se prihvatiti da pitanja nacionalne sigurnosti onemogućavaju da žrtva ima pristup takvim informacijama. Ako pitanja nacionalne sigurnosti odnosu prevagu nad pravom žrtve na pristup informacijama, neotuđivi i apsolutni karakter člana 3. te zabrana pritvora koji nije priznat bi bili ugroženi. U vezi s tim, Redress se pozvao Smjernice o eliminiranju nekažnjivosti teških povreda ljudskih prava Vijeća Evrope od 30. marta 2011. godine (vidi, stav 105. gore), prema kojima “nekažnjivost onih koji su odgovorni za djela koja su dovela do flagrantnih kršenja ljudskih prava prouzrokuje dodatnu patnju žrtvama”. Adekvatan lijek i odšteta moraju obuhvatiti priznavanje žrtava navodnih povreda članova 3. i 5. Konvencije kao takvih i uživanje poštivanja koje im se duguje po tom osnovu kako bi one same, njihove porodice i društvo u cjelini mogli znati istinu o pretrpljenim povredama. Pored odštete, druge važne komponente koje se odnose na dugoročne ciljeve otklanjanja posljedica moraju također biti obezbijeđene, uključujući zadovoljenje (priznavanje povrede, izraz žaljenja ili formalno izvinjenje), garancije o neponavljanju i rehabilitaciju. U vezi s posljednjim pitanjem, Redress je dostavio ekspertni izvještaj od 28. marta 2011. godine u kojem je dr. M. Robertson, ovlašteni klinički psiholog, objasnila psihološke koristi od javnog otkrivanja istine za žrtvu. Prema njoj, javno priznavanje istine i adekvatno potvrđivanje putem neke forme obeštećenja mogu igrati esencijalnu ulogu u oporavku preživjelog. U suprotnom, ako bi istina ostala sakrivena te se počinitelji slobodno kretali, to bi moglo usložniti osjećaj bespomoćnosti kod preživjelog i poteškoće da dā određeno značenje onome što je preživio i okrene novu stranicu.

4. Zajednički podnesci Amnesty Internationala (AI) i Međunarodne komisije pravnika (ICJ)

178. AI i ICJ su istakli da se ovaj premet odnosi na “transgranični sistem pritvaranja i predaja kojim rukovode Sjedinjene Države, koji je organiziran masovno, koji djeluje uz zanemarivanje domaćeg zakonodavstva te međunarodnih pravnih obaveza bez ikakvog sudskog ili administrativnog postupka i koji ovisi o saradnji, bilo aktivnoj ili pasivnoj, mnogih država”. Taj sistem karakteriza prisilni nestanak pojedinaca, koji predstavlja povredu prava da se ne bude podvrgnut mučenju i neljudskim ili ponižavajućim postupcima ili kažnjavanju. Član 3. Konvencije implicira obaveze koje se odnose na princip non-refoulement zabranjujući državama ugovornicama da djeluju – i/ili da se uzdrže od djelovanja – na načine koji rezultiraju udaljenjem pojedinaca van njihove jurisdikcije kada su države ugovornice znale ili trebale znati da bi udaljenjem oni bili izloženi stvarnom riziku od zlostavljanja.

179. Konačno, oni su istakli da pravo na djelotvornu istragu na osnovu, inter alia, članova 3. i 5, zajedno s članom 13, obuhvata pravo na istinu u vezi s povredama prava iz Konvencije koje su počinjene u kontekstu “sistema tajnih pritvaranja i predaja”. To je tako ne samo zbog opsega i ozbiljnosti povreda ljudskih prava nego i u svjetlu naširoko rasprostranjene nekažnjivosti takvih praksi i držanja u tajnosti informacija o njima, što je zapaženo u brojnim nacionalnim pravosudnim sistemima.

C. Ocjena Suda

1. Prihvatljivost

180. U svjetlu materijala kojim raspolaže, Sud smatra da žalbeni navodi u vezi s članom 3. pokreću ozbiljna činjenična i pravna pitanja u pogledu Konvencije, koja iziskuju ispitivanje u meritumu. Prema tome, Sud zaključuje da ti žalbeni navodi nisu očigledno neosnovani u smislu člana 35. stav 3(a) Konvencije. Nije ustanovljen ni bilo koji drugi osnov po kojem bi bili proglašeni neprihvatljivi. Prema tome, oni se proglašavaju prihvatljivim.

2. Meritum

181. Sud će prvo ispitati žalbene navode podnositelja predstavke da nije bilo djelotvorne istrage o njegovim navodima o zlostavljanju.

(a) Proceduralni aspekt člana 3: izostanak djelotvorne istrage

(i) Opći principi

182. Sud ponovo naznačava da, kada neki pojedinac predoči osnovanu tvrdnju da je bio podvrgnut postupku u suprotnosti s članom 3. pod kontrolom policije ili sličnih državnih agenata, ta odredba, u vezi s općom obavezom države iz člana 1. Konvencije da “jamči svim licima pod svojom jurisdikcijom prava i slobode utvrđene u (...) Konvenciji”, iziskuje, implicitno, postojanje djelotvorne službene istrage. Takva istraga bi trebala omogućiti identificiranje i kažnjavanje odgovornih. Opća pravna zabrana mučenja i neljudskih i ponižavaućih postupaka i kažnjavanja bi u suprotnom bila, uprkos svojoj fundamentalnoj važnosti, nedjelotvorna u praksi te bi u nekim slučajevima omogućila državnim agentima da zloupotrebljavaju, uživajući kvazi-nekažnjivost, prava onih koji su pod njihovom kontrolom (vidi, Assenov i ostali protiv Bugarske, od 28. oktobra 1998. godine, stav 102, Reports of Judgments and Decisions 1998‑VIII; Corsacov protiv Moldavije, broj 18944/02, stav 68, od 4. aprila 2006; i Georgiy Bykov, citirana gore, stav 60).

183. Istraga o navodima o zlostavljanju mora biti i brza i detaljna. To znači da vlasti moraju uvijek uložiti ozbilje napore da ustanove šta se desilo te se ne smiju oslanjati na ishitrene ili neosnovane zaključke da bi okončale istragu ili da bi ih korisitile kao osnov za svoju odluku (vidi, Assenov i ostali, citirana gore, stav 103 i Batı i ostali protiv Turske, br. 33097/96 i 57834/00, stav 136, ECHR 2004‑IV (izvodi)). One moraju poduzeti sve razumne mjere koje su im na raspologanju da bi obezbijedile dokaze koji se odnosne na incident, uključujući, inter alia, svjedočenja očevidaca i forenzičke dokaze (vidi, Tanrıkulu protiv Turske [VV], broj 23763/94, stav 104, ECHR 1999‑IV, i Gül protiv Turske, broj 22676/93, stav 89, od 14. decembra 2000). Bilo koji nedostatak u istrazi koji ugrožava njen kapacitet da se ustanovi uzrok povreda ili identitet odgovorne osobe će voditi riziku da se zaključi da ona ne odgovara iziskivanom standardu (vidi, Boicenco protiv Moldavije, broj 41088/05, stav 123, od 11. jula 2006).

184. Osim toga, istraga treba biti neovisna o izvršnoj vlasti (vidi, Oğur protiv Turske [VV], broj 21594/93, st. 91-92, ECHR 1999-III, i Mehmet Emin Yüksel protiv Turske, broj 40154/98, stav 37, od 20. jula 2004). Neovisnost istrage implicira ne samo izostanak hijerarhijske i institucionalne veze nego i neovisnost u praksi (vidi, Ergi protiv Turske, od 28. jula 1998, st. 83-84, Reports 1998-IV).

185. Konačno, žrtva mora biti u mogućnosti da sudjeluje djelotvorno u istrazi na ovaj ili onaj način (vidi, mutatis mutandis, Oğur, citirana gore, stav 92; Ognyanova i Choban protiv Bugarske, broj 46317/99, stav 107, od 23. februara 2006; Khadzhialiyev i ostali protiv Rusije, broj 3013/04, stav 106, od 6. novembra 2008; Denis Vasilyev protiv Rusije, broj 32704/04, stav 157, od 17. decembra 2009; i Dedovskiy i ostali protiv Rusije, broj 7178/03, stav 92, ECHR 2008).

(ii) Primjena navedenih principa u ovom predmetu

186. Sud zapaža da je podnositelj predstavke, podnošenjem krivične prijave u oktobru 2008. godine, skrenuo poažnju javnog tužiteljstva na svoje navode da su ga zlostavljali državni agenti te da su aktivno sudjelovali u predaji koju su organizirali agenti CIA-e. Njegovi žalbeni navodi su potkrijepljeni dokazima koji su izašli na vidjelo u toku istraga koje su vođene na međunarodnom nivou te na nivou drugih stranih zemalja. Prema mišljenju Suda, opis događaja podnositelja predstavke i raspoloživi materijal su bili dovoljni da izazovu barem razumnu sumnju da bi se navedena kršenja Konvencije mogla pripisati državnim vlastima, kao što je naznačio podnositelj predstavke. Dakle, on je uspostavio osnov za prima facie dokaz o zloupotrebi sigurnosnih snaga tužene države, što je iziskivalo istragu vlasti u skladu sa zahtjevima iz člana 3. Konvencije. U svakom slučaju, činjenica da je podnositelj predstavke podnio formalnu krivičnu prijavu nije bila odlučujuća budući da su informacije, koje su date na znanje vlastima, o flagrantnim kršenjima člana 3. u to vrijeme stvorile ipso facto obavezu države na osnovu tog člana da obavi djelotvornu istragu (vidi, mutatis mutandis, Gorgiev protiv Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije, broj 26984/05, stav 64, od 19. aprila 2012).

187. Na osnovu prijave podnositelja predstavke, javna tužiteljica je kontaktirala Ministarstvo unutrašnjih poslova s ciljem dobijanja informacija u vezi s predmetom podnositelja predstavke. Ministarstvo je u odgovoru dostavilo izvještaj u kojem je predočen sažetak verzije događaja koja je već bila predočena u izvještajima koje je on ranije sačinio po zahtjevima za uzajamnu pravnu pomoć minhenskog javnog tužitelja. U decembru 2008. godine, skoro dva i po mjeseca kasnije, skopljanska javna tužiteljica je odbacila prijavu zbog nedostatka dokaza. Osim što je zatražila informacije od Ministarstva, tužiteljica nije poduzela nikakve istražne mjere kako bi ispitala navode podnositelja predstavke. Vlada je potvrdila da javna tužiteljica nije ispitala podnositelja predstavke ni osoblje koje je radilo u hotelu u relevantno vrijeme.

188. Konačno, nije sporno da nikakvi koraci nisu poduzeti kako bi se ustanovio cilj slijetanja aviona N313P, u vezi s kojim se sumnjalo da se koristio za transfer podnositelja predstavke od tužene države do Afganistana. Prema istrazi Marty, taj avion se zaista koristio za transfer podnositelja predstavke te se nalazio u “kružnom toku u svrhu predaje” koji je obuhvatao prebacivanja drugih pritvorenika u sličnim okolnostima (vidi, stav 45. gore). Dalje, podnositelj predstavke je dostavio, u prilog svojim navodima, zvanični dopis u kojem su skopljanske aerodromske vlasti potvrdile da je avion sletio na skopljanski aerodrom 23. januara 2004. godine bez putnika te da je odletio sljedeće jutro s jednim putnikom (vidi, stav 67. gore). Navodi podnositelja predstavke u vezi s njegovim transferom u Afganistan su, i u pogledu vremena i načina, izuzetno konzistentni sa stvarnom putanjom tog aviona. Međutim, istražne vlasti su ostale pasivne te su odlučile da ne slijede taj trag. Iznenađujuće je da one nisu pridale posebnu pažnju toj informaciji te da nisu istražile identitet putnika koji se ukrcao u avion te noći. Istraga o okolnostima u vezi s avionom i putnikom bi donijela relevantne informacije kojima bi se mogla odbaciti ili potvrditi osnovanost verzije događaja koju je predočio podnositelj predstavke.

189. Javna tužiteljica je odlučivala isključivo na osnovu dokumentacije koju joj je dostavilo Ministarstvo unutrašnjih poslova. Ona nije smatrala potrebnim da ide dalje od tvrdnji Ministarstva. Pri odbacivanju prijave podnositelja predstavke, ona se oslonila isključvo na informacije i obrazloženja Ministarstva, čiji su agenti, u širem smislu riječi, osumnjičeni za sudjelovanje u postupku koji je pretrpio podnositelj predstavke. Prema Vladi, javna tužiteljica je smatrala, usljed nedostatka bilo kakvih dokaza kojima bi se opovrgli zaključci Ministarstva, da nisu potrebne nikakave druge istražne mjere (vidi, stav 71. gore). Imajući u vidu značajan broj, barem neizravnih, dokaza raspoloživih u vrijeme kada je podnositelj predstavke podnio krivičnu prijavu, takav zaključak nije bio u skladu s onim što bi se moglo očekivati od jednog neovisnog organa. Kompleksnost predmeta, težina navodnih povreda te raspoloživi materijal su iziskivali neovisna i adekvatna reagiranja organa tužiteljstva.

190. Vlada je također priznala da istraga koju su poduzeli organi tužiteljstva nije bila djelotvorna (vidi, stav 174. gore).

191. Imajući u vidu argumente stranaka te naročito podneske trećeg lica-umješača, Sud također želi razmotriti jedan drugi aspekt neadekvatnog karaktera istrage u ovom predmetu, tj. njegovo dejstvo na pravo na istinu u vezi s relevantnim okolnostima predmeta. U vezi s tim, Sud ističe veliki značaj ovog predmeta ne samo za podnositelja predstavke i njegovu porodicu nego i za ostale žrtve sličnih krivičnih djela i javnost, koji imaju pravo da znaju šta se desilo. Pitanje “vanredne predaje” privlači pažnju širom svijeta te pokreće istražne radnje mnogih međunarodnih i međuvladinih organizacija, uključujući tijela za zaštitu ljudskih prava Ujedinjenih nacija, Vijeće Evrope i Evropski parlament. Evropski parlament je obznanio da neke od dotičnih država nisu uopće zainteresirane da istina izađe na vidjelo. Često se pozivalo na koncept “državnih tajni” da bi se onemogućilo traganje za istinom (vidi, st. 46. i 103). Vlada Sjedinjenih Država se također pozvala na privilegiju u vezi s državnom tajnom u predmetu podnositelja predstavke pred sudovima Sjedinjenih Država (vidi, stav 63. gore). Osim toga, istragom Marty je ustanovljeno da “su se vlasti ‘Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije’ rukovodile istim pristupom kako bi sakrile istinu” (vidi, stav 46. gore).

192. Sud smatra da su organi tužiteljstva tužene države, nakon što su bili upozoreni o navodima podnositelja predstavke, trebali uložiti napore kako bi poduzeli adekvatnu istragu da bi spriječili pojavljivanje nekažnjivosti određenih djela. Sud ne podcjenjuje neospornu kompleksnost okolnosti u ovom predmetu. Međutim, ako mogu postojati prepreke i poteškoće koje onemogućavaju napredovanje istrage u određenoj situaciji, adekvatan odgovor vlasti o istrazi navoda o flagrantnim povredama ljudskih prava, kao u ovom predmetu, se općenito može smatrati osnovnim za održanje povjerenja javnosti u njihovo poštivanje vladavine prava i sprečavanje pojavljivanja saučesništva u nezakonitim djelima ili toleriranja nezakonitih djela. Iz istih razloga, javnost mora imati pravo na dovoljan uvid u istragu ili rezultate kako bi se osigurala odgovornost i u praksi i u teoriji (vidi, Anguelova protiv Bugarske, broj 38361/97, stav 140, ECHR 2002‑IV; Al-Skeini i ostali protiv Ujedinjenog Kraljevstva [VV], broj 55721/07, stav 167, ECHR 2011; Asocijacija 21. decembar 1989 i ostali protiv Rumunije, br. 33810/07 i 18817/08, stav 135, od 24. maja 2011). Kao što je Vijeće Evrope naznačilo u svojim smjernicama od 30. marta 2011. godine o eliminaciji nekažnjivosti teških povreda ljudskih prava (vidi, stav 105. gore) “protiv nekažnjivosti se mora boriti da bi se pružila pravda žrtvama, da bi se odvraćalo od budućih povreda i da bi se očuvala vladavina prava i povjerenje javnosti u pravosudni sistem”. Neadekvatna istraga u ovom predmetu je lišila podnositelja predstavke mogućnosti da bude informiran o onome što se desilo, uključujući tačan izvještaj o patnjama koje je navodno pretrpio i o ulozi onih koji su odgovorni za njegovo navedeno teško iskušenje.

193. U vezi s navedenim pitanjima, Sud zaključuje da se skraćeni postupak istrage koji je vođen u ovom predmetu ne može smatrati djelotvornim u smislu da je omogućio identificranje i kažnjavanje onih koji su odgovorni za navedene događaje te ustanovljavanje istine.

194. Imajući u vidu takve okolnosti, Sud zaključuje da je proceduralni aspekt člana 3. Konvencije prekršen.

(b) Materijalni aspekt člana 3. Konvencije

(i) Zlostavljanje u hotelu i na skopljanskom aerodromu

(α) Opći principi

195. Sud ponovo ističe da član 3. Konvencije obuhvata jednu od najfundamentalnijih vrijednosti demokratskih društava. Za razliku od većine materijalnih klauzula Konvencije, član 3. ne sadrži odredbu kojom se predviđaju izuzeci ili odstupanja, te prema članu 15. stav 2, on ne predviđa nikakva odstupanja čak ni u slučaju da javna opasnost prijeti opstanku nacije (vidi, Selmouni protiv Francuske [VV], broj 25803/94, stav 95, ECHR 1999‑V, i Labita protiv Italije [VV], broj 26772/95, stav 119, ECHR 2000‑IV). Sud je potvrdio da čak i u najtežim okolnostima, kao što je borba protiv terorizma i organiziranog kriminala, Konvencija zabranjuje na apsolutan način mučenje i neljudske ili ponižavajuće postupke ili kažnjavanje, neovisno o ponašanju dotične osobe (vidi, Chahal protiv Ujedinjenog Kraljevstva, od 15. novembra 1996. godine, stav 79, Reports 1996-V, i Labita, citirana gore, stav 119).

196. Da bi zlostavljanje bilo obuhvaćeno opsegom člana 3, ono mora doseći minimalni nivo težine. Ocjena tog minimuma ovisi o svim okolnostima slučaja, kao što su trajanje postupka, njegova fizička i psihička dejstva i, u nekim slučajevima, spol, dob i zdravstveno stanje žrtve (vidi, Irska protiv Ujedinjenog Kraljevstva, od 18. januara 1978. godine, stav 162, Serija A broj 25, i Jalloh protiv Njemačke [VV], broj 54810/00, stav 67, ECHR 2006‑IX). Među drugim faktorima su cilj postupka zajedno s namjerom ili motivacijom iza njih (uporedi, inter alia, Aksoy protiv Turske, od 18. decembra 1996, stav 64, Reports 1996-VI; Egmez protiv Kipra, broj 30873/96, stav 78, ECHR 2000-XII; i Krastanov protiv Bugarske, broj 50222/99, stav 53, od 30. septembra 2004).

197. Da bi se odredilo koji oblik zlostavljanja bi se trebao okvalificirati kao mučenje, Sud mora voditi računa o razlici koju člana 3. pravi između tog pojma i pojma neljudskog ili ponižavajućeg postupka. Ta razlika je obuhvaćena Konvencijom kako bi se omogućilo da se posebna stigma “mučenja” veže samo uz namjeran neljudski postupak koji uzrokuje veoma teške i okrutne patnje (vidi, Aksoy, citirana gore, stav 62). Pored težine postupka, pojam mučenja uključuje element namjere, priznat Konvencijom Ujedinjenih nacija protiv mučenja i drugih okrutnih, neljudskih ili ponižavajućih postupaka ili kažnjavanja, koja je stupila na snagu 26. juna 1987. godine, koja definira mučenje kao namjerno nanošenje oštrog bola ili patnje s ciljem, inter alia, dobijanja informacija, kažnjavanja ili zastrašivanja (član 1. Konvencije Ujedinjenih nacija) (vidi, İlhan protiv Turske [VV], broj 22277/93, stav 85, ECHR 2000‑VII).

198. Obaveza visokih strana ugovornica na osnovu člana 1. Konvencije da jamče svim licima pod njihvom jurisdikcijom prava i slobode definirane u Konvenciji, zajedno s članom 3, iziskuje od država da poduzmu mjere kako bi osigurale da pojedinci pod njihovom jurisdikcijom ne budu podvrgnuti mučenju ili neljudskim ili ponižavajućim postupcima, uključujući zlostavljanje koje nanose privatna lica (vidi, Z. i ostali protiv Ujedinjenog Kraljevstva [VV], broj 29392/95, stav 73, ECHR 2001‑V). Prema tome, država može snositi odgovornost ako vlasti ne poduzmu razumne mjere kako bi se izbjegao rizik od zlostavljanja o kojem su one imale saznanja ili trebale imati saznanja (vidi, Mahmut Kaya protiv Turske, broj 22535/93, stav 115, ECHR 2000‑III).

(β) Primjena navedenih principa u ovom predmetu

199. Imajući u vidu svoje zaključke u vezi s prebacivanjem tereta dokazivanja na Vladu (vidi, st. 165. i 167. gore), Sud je već zaključio da je verzija događaja podnositelja predstavke dovoljno ubjedljiva i da su njegovi navodi u vezi s ovim članom ustanovljeni “van razumne sumnje”. Ostaje da se utvrdi da li postupak kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut potpada pod opseg ovog člana i da li se on može pripisati tuženoj državi.

Postupak kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut za vrijeme boravka u hotelu

200. U vezi s postupanjem prema podnositelju predstavke u hotelu, Sud zapaža da se on nalazio pod konstantnim nadzorom agenata makedonskih sigurnosnih snaga, da je ispitivan na stranom jeziku kojim nije u potpunosti vladao, da su mu prijetili pištoljem te da su mu zabranili sve kontakte s bilo kim drugim osim njegovim ispitivačima. Takvo postupanje je dovelo podnositelja predstavke do toga da je protestirao štrajkom glađu deset dana.

201. Tužena Vlada nije obezbijedila nikakvo opravdanje za takvo postupanje.

202. Tačno je da nikakva fizička sila nije primijenjena protiv podnositelja predstavke za vrijeme njegovog boravka u hotelu. Međutim, Sud ponovo ističe da se član 3. ne odnosi isključivo na nanošenje fizičkog bola nego i na duševnu patnju, koja je uzrokovana stvaranjem stanja zebnje i stresa sredstvima koja ne predstavljaju napade na fizički integritet (vidi, Iljina i Sarulienė protiv Litvanije, broj 32293/05, stav 47, od 15. marta 2011). Nema sumnje da je stavljanje podnositelja predstavke u izolaciju u hotelu dovelo do zastrašivanja podnositelja predstavke budući da je živio u strahu od onoga šta će se dalje desiti s njim te mu je moralo prouzrokovati emocionalno i psihičko uzmenirenje. Dugotrajno držanje podnositelja predstavke u hotelu ga je dovelo u situaciju potpune ranjivosti. On je neosporno bio u stalnom stanju anksioznosti zbog neizvjesnosti o svojoj sudbini za vrijeme ispitivanja kojem je bio podvrgnut. Sud ističe da je podnositelj predstavke namjerno podvrgavan takvim postupcima s ciljem iznuđivanja priznanja ili informacija o njegovim navodnim vezama s terorističkim organizacijama (vidi, Dikme protiv Turske, broj 20869/92, st. 82. i 95, ECHR 2000‑VIII). Dalje, prijetnja da će biti ubijen ako napusti hotelsku sobu je bila dovoljno stvarna i neposredna da po sebi bude suprotna članu 3. Konvencije (vidi, mutatis mutandis, Campbell i Cosans protiv Ujedinjenog Kraljevstva, od 25. februara 1982. godine, stav 26, Serija A broj 48, i Gäfgen protiv Njemačke [VV], broj 22978/05, stav 91, ECHR 2010).

203. Konačno, patnja podnositelja predstavke je bila dodatno otežana povjerljivom prirodom operacije i činjenicom da je držan u izolaciji dvadeset tri dana u hotelu, kao posebnom pritvorskom mjestu koje je van svakog pravosudnog okvira (vidi također, stav 101. gore i stav 236. dole).

204. Imajući u vidu navedeno, Sud smatra da se postupanje prema podnositelju predstavke u hotelu može smatrati neljudskim i ponižavajućim postupkom po više osnova, koji je suprotan članu 3. Konvencije.

Postupak kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut na skopljanskom aerodromu

205. Sud zapaža da je podnositelj predstavke, s lisicama na rukama i povezom preko očiju, odvezen iz hotela na skopljanski aerodrom 23. januara 2004. godine. Smjestili su ga u jednu prostoriju gdje ga je nekoliko maskiranih muškaraca obučenih u crno teško pretuklo. Skinuli su ga i sodomizirali uz pomoć nekog predmeta. Stavili su mu pelenu i navukli tamnoplavu trenerku kratkih rukava. Nakon što su mu stavili lance i kapuljaču preko glave te ga podvrgli totalnom lišavanju čula, natjerali su ga da hoda do aviona CIA-e (Boeing 737 koji je na repu imao registarski broj N313P) koji je bio okružen pripadnicima makedonskih sigurnosnih snaga koji su formirali kordon oko aviona. Kada se našao u avionu, bacili su ga na zemlju, zavezali lancima i silom administrirali sedative. U tom položaju je ostao tokom cijelog leta prema Kabulu (Afganistan) preko Bagdada. Već je ustanovljeno da je isti postupak, koji je primijenjen u sličnim okolnostima, u suprotnosti s članom 7. ICCPR-a (vidi, st. 108. i 109. gore).

206. Sud mora prvo ocijeniti da li je postupak koji je pretrpio podnositelj predstavke na skopljanskom aerodromu, dok je bio u rukama specijalnog tima za predaju CIA-e, pripisiv tuženoj državi. U tom pogledu, Sud naglašava da su sporna djela učinjena u prisustvu službenih lica tužene države i pod njenom jurisdikcijom. Prema tome, tužena država se mora smatrati odgovornom na osnovu Konvencije za djela koja su počinili strani agenti na njenoj teritoriji uz prešutan pristanak ili toleriranje vlasti tužene države (vidi, Ilaşcu i ostali protiv Moldavije i Rusije [VV], broj 48787/99, stav 318, ECHR 2004‑VII).

207. U vez s pojedinačnim mjerama koje su poduzete protiv podnositelja predstavke, Sud ponovo ističe da bilo koje korištenje fizičke sile koje nije apsolutno potrebno usljed ponašanja podnositelja predstavke degradira ljudsko dostojanstvo te u principu predstavlja povredu prava iz člana 3. Konvencije (vidi, Ribitsch, citirana gore, stav 38). U ovom predmetu, Sud ističe da je cijela operacija prebacivanja podnositelja predstavke u ruke CIA-e bila brižljivo pripremljena te da podnositelj predstavke nije predstavljao nikakvu prijetnju po svoje otmičare, koji su bili brojčano nadmoćniji. Tužena Vlada nije dostavila nikakve argumente kojima bi objasnila ili opravdala stepen korištene sile na skopljanskom aerodromu. Prema tome, imajući u vidu predmetne okolnosti, fizička sila koja je upotrijebljena protiv podnositelja predstavke na aerodromu je bila prekomjerna i neopravdana.

208. Dalje, Sud zapaža da je već ustanovio da se postupak prisilnog skidanja koji koristi policija može smatrati toliko agresivnom i potencijalno degradirajućom mjerom da se on ne treba koristiti bez nužnog razloga (vidi, Wieser protiv Austrije, broj 2293/03, stav 40, od 22. februara 2007). Vlada nije istakla nijedan argument kojim bi dokazala da je mjera koja je primijenjena protiv podnositelja predstavke, koji je već bio u posebno bespomoćnoj situaciji, bila potrebna.

209. Vlada nije dala ni objašnjenja kako bi opravdala korištenje mjera fizičkih ograničenja kojima je podnositelj predstavke bio podvrgnut. Isto se odnosi i na stavljanje kapuljače, za koje je već ustanovljeno da uzrokuje, ako ne stvarne tjelesne povrede onda barem intenzivnu fizičku i psihičku patnju osobama koje se tome podvrgavaju (vidi, Irska protiv Ujedinjenog Kraljevstva, citirana gore, st. 96. i 167).

210.  Prisilno administriranje supozitorija podnositelju predstavke dok je držan na tlu nije bilo rukovođeno nikakvim medicinskim razlozima. Osim toga, način na koji je podnositelj predstavke bio podvrgnut tom postupku je uzrokovalo fizički bol i patnju (vidi, Zontul prtiv Grčke, broj 12294/07, stav 89, od 17. januara 2012, i Jalloh, citirana gore, st. 69. i 72).

211. Sud ističe da su navedene mjere upotrijebljene kumulativno i s predumišljajem kako bi se nanio snažan bol ili patnja s ciljem dobijanja informacija, kažnjavanja ili zastrašivanja podnositelja predstavke (vidi, stav 124. gore). Prema mišljenju Suda, takav postupak je doveo do mučenja, što je u suprotnosti s članom 3. Konvencije. Tužena država se mora smatrati direktno odgovornom za povredu prava podnositelja predstavke po ovom osnovu budući da su agenti aktivno pomagali u postupku te potom nisu poduzeli nikakve mjere koje bi mogle biti potrebne u okolnostima predmeta da bi to spriječile (vidi, Z. i ostali protiv Ujedinjenog Kraljevstva, citirana gore; M. C. protiv Bugarske, broj 39272/98, stav 149, ECHR 2003-XII; i Članovi Kongregacije Jehovinih svjedoka Gldani protiv Gruzije, broj 71156/01, st. 124. i 125, od 3. maja 2007).

(ii) Udaljenje podnositelja predstavke

(α) Opći principi

212. Prema konstantnoj jurisprudenciji Suda, odluka neke države ugovornice da udalji nekog bjegunca – i, a fortiori, samo udaljenje – može pokrenuti pitanje na osnovu člana 3. te, prema tome, odgovornost te države na osnovu Konvencije kada postoje osnovani razlozi da se vjeruje da će se predmetna osoba, ako bude izručena, suočiti sa stvarnim rizikom od podvrgavnja postupku koji je suprotan članu 3. u zemlji odredišta. Ustanovljavanje takve odgovornosti neizostavno uključuje ocjenu uvjeta u odredišnoj zemlji u smislu standarda iz člana 3. Konvencije. Ipak, ne radi se o odlučivanju ili ustanovljavanju odgovornosti zemlje odredišta bilo na osnovu općeg međunarodnog prava ili na drugi način. U vezi s odgovornošću koja se može pojaviti na osnovu Konvencije, država ugovornica koja poduzima udaljenje ima odgovornost zbog poduzimanja akcije čija je direktna posljedica izlaganje pojedinca zabranjenom zlostavljanju (vidi, Soering, citirana gore, stav 91; Saadi protiv Italije, citirana gore, st. 125. i 126; Cruz Varas i ostali protiv Švedske, od 20. marta 1991. godine, st. 69-70, Serija A broj 201; i Mamatkulov i Askarov protiv Turske [VV], br. 46827/99 i 46951/99, stav 67, ECHR 2005-I).

213. Pri odgovaranju na pitanje da li postoje osnovani razlozi da se vjeruje da postoji stvaran rizik od postupka koji je suprotan člana 3, Sud će razmotriti pitanje u svjetlu kompletenog materijala koji mu je na raspolaganju ili, ako je potrebno, materijala koji je dobio proprio motu (vidi, Hilal protiv Ujedinjenog Kraljevstva, broj 45276/99, stav 60, ECHR 2001-II, i Saadi protiv Italije, citirana gore, stav 128). On mora ispitati predvidljive posljedice slanja podnositelja predstavke u zemlju odredišta, imajući u vidu opću situaciju tamo te njegove lične okolnosti (vidi, Vilvarajah i ostali protiv Ujedinjenog Kraljevstva, od 30. oktobra 1991, stav 108, Serija A broj 215).

214. Postojanje rizika mora biti prvenstveno ocijenjeno u vezi s onim činjenicama koje su poznate ili su trebale biti poznate državi ugovornici u vrijeme njegovog udaljenja; međutim, to ne sprečava Sud da vodi računa o informacijama koje su izašle na vidjelo nakon njegovog udaljenja. To može biti značajno za potvrđivanje ili odbacivanje ocjene države ugovornice ili osnovanosti strahova podnositelja predstavke (vidi, Cruz Varas i ostali, citirana gore, stav 76, i Vilvarajah i ostali, citirana gore, stav 107).

(β) Primjena navedenih principa u ovom predmetu

215. Na osnovu činjenica koje su već ustanovljene prema potrebnom standardu u vezi s dokazima, Sud mora ispitati da li se bilo koja odgovornost za predaju podnositelja predstavke vlastima Sjedinjenih Država može pripisati tuženoj državi.

216. Sud prvo ističe da ne postoje dokazi da je podnositelj predstavke predan agentima CIA-e bilo na osnovu legitimnog zahtjeva za ekstradiciju bilo na osnovu bilo kojeg drugog postupka za transfer zatvorenika stranim vlastima koji je priznat međunarodnim pravom (vidi, stav 102. gore). Osim toga, nije dokazano da je postojao ikakav nalog za hapšenje u to vrijeme koji bi omogućio predaju podnositelja predstavke u ruke agenata Sjedinjenih Država (vidi, a contrario, Öcalan protiv Turske [VV], broj 46221/99, stav 92, ECHR 2005‑IV).

217. Drugo, dokazi pokazuju da su makedonske vlasti imale saznanja o odredištu aviona koji je odletio sa skopljanskog aerodroma s podnositeljem predstavke u njemu. Dokumenti koje je izdala Uprava civilne avijacije (vidi, stav 41. gore) potvrđuju da je avionu registriranom pod brojem N313P bilo dozvoljeno da sleti 23. januara 2004. godine na skopljanski aerodrom. Dana 23. januara 2004. godine u 22h30, avion je dobio dozvolu da odleti prema Kabulu. Dana 24. januara 2004. godine u 2h25, vlasti su dozvolile da on nastavi svoju put prema Bagdadu.

218. Treće, Sud pridaje važnost izvještajima i relevantnoj međunarodnoj i stranoj jurisprudenciji te, imajući u vidu specifične okolnosti ovog predmeta, člancima iz medija koji su naznačeni gore (vidi, st. 99, 106-122, 126. i 127. gore), koji predstavljaju pouzdane izvore o praksama koje su koristile ili tolerirale vlasti Sjedinjenih Država i koje su očigledno suprotne principima Konvencije. Sud je već zaključio da neki od tih izvještaja “zabrinjavaju” te je izrazio ozbiljnu zabrinutost zbog metoda ispitivanja koje su koristile vlasti Sjedinjenih Država da bi ispitale osobe osumnjičene za upletenost u međunarodni terorizam te pritvorenike u pomorskoj bazi u zaljevu Guantanamo i u Bagramu (Afghanistan) (vidi, Al-Moayad protiv Njemačke (odluka), broj 35865/03, stav 66, od 20. januara 2007). Taj materijal je bio dostupan javnosti prije nego što je podnositelj predstavke predan vlastima Sjedinjenih Država. Njim se može dokazati da su postojali ozbiljni razlozi da se vjeruje da će podnositelj predstavke, ako bude predan vlastima Sjedinjenih Država na osnovu programa “predaje”, biti izložen stvarnom riziku od podvrgavanja postupku koji je u suprotnosti s članom 3. Prema tome, mora se zaključiti da su makedonske vlasti znale ili trebale znati u relevantno vrijeme da postoji stvaran rizik da će podnositelj predstavke biti podvrgnut postupku suprotnom članu 3. Tužena Vlada nije otklonila bilo koju sumnju u tom pogledu (vidi, Saadi protiv Italije, citirana gore, stav 129). Dokazni elementi koji su izašli na vidjelo nakon predaje podnositelja predstavke potvrđuju postojanje tog rizika (vidi, stav 103, 108-110, 123, 124, 128. i 129. gore).

219. Četvrto, tužena država nije zatražila bilo kakve garancije od vlasti Sjedinjenih Država da bi izbjegla rizik od zlostavljanja podnositelja predstavke (vidi, a contrario, Mamatkulov i Askarov, citirana gore, st. 71-78; Al-Moayad, citirana gore; i Babar Ahmad i ostali protiv Ujedinjenog Kraljevstva (odluka), br. 24027/07, 11949/08 i 36742/08, stav 113, od 6. jula 2010).

220. Imajući u vidu takve okolnosti, Sud smatra da su makedonske vlasti, predavši podnositelja predstavke vlastima Sjedinjenih Država, svjesno izložile podnositelja predstavke stvarnom riziku od zlostavljanja te uvjetima pritvaranja koji su suprotni članu 3. Konvencije.

221. Imajući u vidu način na koji je podnositelj predstavke predan vlastima Sjedinjenih Država, Sud smatra da je on bio podvrgnut “vanrednoj predaji”, tj, “vansudskom transferu osoba iz jedne jurisdikcije ili države u drugu u svrhu pritvaranja ili ispitivanja van redovnog pravnog sistema kada je postojao stvaran rizik od mučenja ili okrutnog, neljudskog ili ponižavajućeg postupka” (vidi, Babar Ahmad i ostali, citirana gore, stav 113).

222. Prema tome, tužena država je prekršila član 3. Konvencije u tom pogledu.

iii) Zaključak

223. U svjetlu navedenog, Sud zaključuje da se tužena država smatra odgovornom za neljudski i ponižavajućih postupak kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut dok je bio u hotelu, za mučenje na skopljanskom aerodromu i za predaju vlastima Sjedinjenih Država, što ga je izožilo riziku od daljnjih postupaka suprotnim članu 3. Konvencije.

IV NAVODNA POVREDA ČLANA 5. KONVENCIJE

224. Podnositelj predstavke se žalio na osnovu člana 5. da je bio pritvoren nezakonito i da je držan u izolaciji bez bilo kakvog naloga za hapšenje, te da nikada nije izveden pred sudiju. On je istakao da tužena država snosi direktnu odgovornost za cijeli period zatočeništva od 31. decembra 2003. godine do njegovog povratka u Albaniju 28. maja 2004. godine. Konačno, on se žalio da su izostankom brze i djelotvorne istrage makedonskih vlasti o njegovim vjerodostojnim navodima povrijeđena njegova prava iz člana 5. Član 5. Konvencije glasi:

“1. Svako ima pravo na slobodu i sigurnost ličnosti. Niko ne smije biti lišen slobode izuzev u niže navedenim slučajevima i u skladu sa zakonom propisanim postupkom:

(a) zakonitog lišenja slobode po presudi nadležnog suda;

(b) zakonitog hapšenja ili lišenja slobode zbog nepovinovanja zakonitom nalogu suda ili u cilju osiguranja izvršenja bilo koje obaveze propisane zakonom;;

(c) zakonitog hapšenja ili lišenja slobode radi privođenja nadležnoj sudskoj vlasti, kada postoji opravdana sumnja da je ta osoba izvršila krivično djelo ili kada postoje valjani razlozi da se osoba spriječi da izvrši krivično djelo ili da, nakon izvršenja krivičnog djela, pobjegne;

(d) lišenja slobode maloljetnika, prema zakonitom nalogu, radi odgajanja pod nadzorom ili zakonitog pritvaranja zbog privođenja nadležnoj vlasti;

(e) zakonitog lišenja slobode osoba da bi se spriječilo širenje neke zarazne bolesti, pritvaranja mentalno oboljelih osoba, alkoholičara ili narkomana ili skitnica;

(f) zakonitog hapšenja ili lišenja slobode osobe u cilju sprječavanja ilegalnog ulaska u zemlju ili osobe protiv koje je u toku postupak deportacije ili ekstradicije.

2. Svako ko je uhapšen bit će odmah obaviješten, na jeziku koji razumije, o razlozima hapšenja i o svim optužbama protiv njega.

3. Svako ko je uhapšen ili lišen slobode prema odredbama stava 1(c) ovog člana mora odmah biti izveden pred sudiju ili drugo službeno lice zakonom ovlašteno da vrši sudsku vlast i mora imati pravo na suđenje u razumnom roku ili na puštanje na slobodu do suđenja. Puštanje na slobodu može se uvjetovati garancijama o pojavljivanju na suđenju.

4. Svako kome je uskraćena sloboda hapšenjem ili lišavanjem slobode ima pravo uložiti žalbu sudu kako bi sud, u kratkom roku, razmotrio zakonitost lišavanja slobode i ukoliko ono nije bilo zakonito naložio oslobađanje.

5. Svako ko je bio žrtva hapšenja ili lišavanja slobode protivno odredbama ovog člana ima pravo na obeštećenje.”

A. Argumenti stranaka u postupku

225. Podnositelj predstavke je istakao da je tužena država odgovorna za povredu njegovih prava iz ovog člana zbog djela koja su počinili njeni vlastiti agenti i/ili strani agenti koji su djelovali na njenoj teritoriji i pod njenom jurisdikcijom. Njegov pritvor u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji bez optužbe ili sudskog nadzora je doveo do kršenja njegovih prava iz člana 5. Njegov dugotrajan nestanak za vrijeme pritvora u Afganistanu je doveo od kršenja člana 5. za koje je odgovorna makedonska vlada. Osim toga, tužena Vlada je prekršila član 5. Konvencije jer nije provela djelotvornu istragu o njegovim vjerodostojnim navodima o nestanku na duži period zbog zajedničkog djelovanja makedonskih agenata i agenata Sjedinjenih Država.

226. Vlada je osporila argumente podnositelja predstavke.

B. Treće lice-umješači

227. Interights je istakao da se otmica, predaja i pritvaranje neke osobe u tajnosti bez pružanja informacija njenoj porodici smatraju prisilnim nestankom. Takva djela predstavljaju oblike tajnog pritvaranja, kada osobi nije dozvoljen bilo kakav kontakt s vanjskim svijetom (“pritvor u izolaciji”) i kada vlasti ne otkrivaju mjesto pritvora ili informacije o sudbini pritvorenika (“nepriznati pritvor”). Obaveza non-refoulement se primjenjuje na situacije koje se odnose na stvaran rizik od teških povreda najosnovnijih ljudskih prava, kao što je arbitrarno pritvaranje ili flagrantno uskraćivanje pravičnog suđenja.

228. AI i ICJ su istakli da lišavanja slobode u kontekstu “sistema tajnih pritvaranja i predaja” predstavljaju po svojoj prirodi i težini flagrantna kršenja člana 5. Konvencije. U takvim okolnostima, od država ugovornica se iziskuje, na osnovu principa non-refoulement koji je također obuhvaćen članom 5. Konvencije, da ne udalje van svoje jurisdikcije nijednu osobu ako su države ugovornice znale ili morale znati da bi je udaljenje izložilo stvarnom riziku od flagrantnih povreda njenog prava na slobodu i sigurnost ličnosti. Oni su dalje istakli da je do januara 2004. godine bilo dosta javnih informacija koje su naznačavale da su Sjedinjene Države upletene u arbitrarna i tajna pritvaranja u objektima u izolaciji, te u tajna premještanja pritvorenika ili osoba koje vlasti sumnjiče za sudjelovanje u međunarodnom terorizmu ili koje imaju saznanja o međunarodnom terorizmu. Prema principu non-refoulement, države nisu oslobođene odgovornosti za “bilo koje predvidljive posljedice” koje pretrpi pojedinac nakon udaljenja van njihove jurisdikcije. AI i ICJ su istakli da u slučaju da neko djelo ili propust države ugovornice, koje se desilo u okviru njene jurisdikcije, ima direktnu uzročno-posljedičnu vezu s predajom koja uključuje produženu povredu prava iz Konvencije, koja se desila djelomično na njenoj teritoriji, a djelomično drugdje, država ima i pozitivnu i negativnu obavezu na osnovu Konvencije. U takvim slučajevima, država ima obavezu da se uzdrži od bilo kojeg djela kojim bi potpomogla operaciju predaje i da poduzme sve preventivne i istražne mjere i mjere otklanjanja povreda koje su joj na raspolaganju u okviru njene jurisdikcije kako bi spriječila, otklonila ili istražila produženu povredu prava iz Konvencije.

C. Ocjena Suda

1. Prihvatljivost

229. Sud isitče da žalbeni navodi u vezi s ovim članom nisu očigledno neosnovani u smislu člana 35. stav 3. Konvencije te da oni nisu neprihvatljvi po ostalim osnovama. Prema tome, oni se proglašavaju prihvatljivim.

2. Meritum

(a) Opći principi uspostavljeni jurisprudencijom Suda

230. Sud na početku ističe funadamentalnu važnost garancija iz člana 5. kojim se jamče prava pojedinaca u demokraciji da ne budu podvrgnuti arbitrarnom pritvaranju vlasti. Sud je zbog toga razloga stalno isticao u svojoj sudskoj praksi da bilo koje lišavanje mora biti ne samo u skladu s materijalnim i proceduralnim pravilima domaćeg prava nego i u skladu sa samim ciljem člana 5, tj. zaštitom pojedinca od arbitrarnosti (vidi, Chahal, citirana gore, stav 118). To insistiranje na zaštiti pojedinca protiv zloupotrebe vlasti je ilustrirano činjenicom da član 5. stav 1. obuhvata spisak okolnosti pod kojima pojedinci mogu zakonito biti lišeni slobode, s tim da se te okolnosti moraju usko tumačiti jer se radi o izuzecima na fundamentalnu garanciju individualne slobode (vidi, Quinn protiv Francuske, od 22. marta 1995, stav 42, Serija A broj 311).

231. Također je potrebno istaći da su kreatori Konvencije pojačali zaštitu pojedinca od arbitrarnog lišavanja slobode garantiranjem čitavog jednog skupa materijalnih prava s ciljem minimiziranja rizika od arbitrarnosti, omogućavanjem da djela lišavanja slobode budu podvrgavana neovisnoj sudskoj kontroli i jamčenjem odgovornosti vlasti za takvo djelo. Zahtjevi iz člana 5. st. 3. i 4. , koji stavljaju akcent na brzinu i sudsku kontrolu, imaju posebnu važnost u ovom kontekstu. Brzom sudskom intervencijom se mogu otkriti i spriječiti mjere kojima se ugrožava život ili teško zlostavljanje kojima se krše fundamnetalne garancije iz čl. 2. i 3. Konvencije (vidi, Aksoy, citirana gore, stav 76). Radi se i o zaštiti fizičke slobode pojedinaca i o njihovoj ličnoj sigurnosti u kontekstu koji, u slučaju izostanka garancija, može rezultirati podrivanjem vladavine prava te dovesti pritvorenike u situaciju u kojoj bi im najrudimentarniji oblici pravne zaštite bili nedostupni.

232. Premda istraga terorističkih djela nesumnjivo predstavlja poseban problem za vlasti, to ne znači da vlasti imaju carte blanche na osnovu člana 5. da hapse i pritvaraju osumnjičene van djelotvorne kontrole domaćih sudova i, u krajnjoj instanci, organa kontrole Konvencije kad god smatraju da se desilo terorističko djelo (vidi, Dikme, citirana gore, stav 64).

233. U vezi s tim, Sud ističe da nepriznato pritvaranje nekog pojedinca predstavlja potpuno negiranje tih garancija te najteže kršenje člana 5. Kada vlasti preuzmu kontrolu nad nekim pojedincem, one imaju obavezu da znaju gdje se nalazi. Iz tog razloga se mora smatrati da član 5. iziskuje od vlasti da poduzmu djelotvorne mjere zaštite od rizika nestanka i da provedu brzu i djelotvornu istragu o opravdanoj tvrdnji da je neka osoba pritvorena te od tada nije više viđena (vidi, Kurt, citirana gore, st. 123-124).

(b) Primjena navedenih principa u ovom predmetu

234. Stranke nisu osporile da je podnositelj predstavke izveden iz autobusa 31. decembra 2003. godine kada je ulazio na teritoriju tužene države te da ga je ispitivala makedonska policija. On je potom nestao te ga niko nije vidio do povratka u Njemačku 29. maja 2004. godine. Sud je već ustanovio u skladu s potrebnim standardom dokazivanja da je podnositelj prestavke bio pritvoren u hotelu pod konstantnim nadzorom makedonskih sigurnosnih snaga u periodu između 31. decembra 2003. godine i 23. januara 2004. godine kada je predan vlastima Sjedinjenih Država na skopljanskom aerodromu. Istog dana je bio prebačan avionom koji je koristila CIA u Kabul (Afganistan) gdje je bio pritvoren do povratka u Njemačku.

235. Sud mora ispitati da li je pritvaranje podnositelja predstavke u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji bilo u skladu sa zahtjevima propisanim članom 5. Konvencije i da li se pritvaranje podnositelja predstavke, nakon toga u Kabulu, može pripisati tuženoj državi. Sud će potom ispitati da li je provedena djelotvorna istraga o navodima podnositelja predstavke o njegovom nezakonitom i arbitrarnom pritvaranju.

(i) Pritvaranje podnositelja predstavke u Skoplju

236. Sud prije svega ističe da nije postojao sudski nalog za pritvaranje podnositelja predstavke, koji je bio potreban prema domaćem pravu (vidi, stav 89. gore). Sud nije dao dozvolu za njegovo zatvaranje u hotelu. Dalje, pritvaranje podnositelja predstavke u tuženoj državi nije bilo zasnovano ni na kakvoj evidenciji o nadzoru ili Sudu nije predočen takav dokument. Sud je već ustanovio da činjenica, da vlasti nisu evidentirale podatke, kao što su datum, vrijeme i mjesto pritvaranja, ime pritvorenika i razlozi pitvaranja, i ime osobe koja je to obavila, nije u skladu sa samim ciljem člana 5. Konvencije (vidi, Kurt, citirana gore, stav 125). Za vrijeme pritvora u tuženoj državi, podnositelj predstavke nije imao pristup odvjetniku, niti mu je bilo dozvoljeno da kontaktira svoju porodicu ili predstavnike njemačke ambasade u tuženoj državi, što iziskuje član 36. stav 1(b) Bečke konvencije o konzularnim odnosima (vidi, stav 93. gore). Osim toga, bio je lišen bilo kakve mogućnosti izvođenja pred sud da bi provjerio zakonitost pritvaranja (vidi, st. 84. i 90. gore). Njegov nepriznati pritvor u izolaciji znači da je bio u potpunosti ostavljen na milosti i nemilost onih koji su ga zatočili (vidi, Aksoy, citirana gore, stav 83). Konačno, Sud zaključuje da je u potpunosti neprihvatljivo da neka osoba, u državi koja se rukovodi vladavinom prava, može biti lišena slobode na neregularnom mjestu van sudskog okvira, kao što je bio hotel u ovom predmetu. Sud smatra da pritvaranje podnositelja predstavke na krajnje neuobičajenom mjestu pridonosi arbitrarnosti lišavanja slobode (vidi, mutatis mutandis, Bitiyeva i X protiv Rusije, br. 57953/00 i 37392/03, stav 118, od 21. juna 2007. godine).

237. Imajući u vidu navedeni zaključak i činjenicu da tužena Vlada nije predočila objašnjenje u vezi s pritvorom podnositelja predstavke između 31. decembra 2003. godine i 23. januara 2004. godine, niti bilo koje dokumente u svrhu opravdanja, Sud zaključuje da je za vrijeme tog perioda podnositelj predstavke bio držan u nepriznatom pritvoru uz potpuno zanemarivanje garancija iz člana 5. te da on predstavlja posebno tešku povredu prava na slobodu i sigurnost koje je zagarantirano članom 5. Konvencije (vidi, Gisayev protiv Rusije, broj 14811/04, st. 152-153, od 20. januara 2011; Kadirova i ostali protiv Rusije, br 5432/07, st. 127-130, od 27. marta 2012; i Chitayev i Chitayev protiv Rusije, broj 59334/00, stav 173, od 18. januara 2007).

(ii) Pritvor podnositelja predstavke kasnije

238. U svjetlu zaključka u vezi s činjenicama koje su ustanovljene u skladu sa standardom dokazivanja (vidi, st. 164. i 167. gore), Sud zapaža da su 23. januara 2004. godine makedonske sigurnosne snage predale podnositelja predstavke na skopljanskom aerodromu agentima CIA-e koji su ga odvezli u Afganistan posebnim avionom koji je koristila CIA, koji je u istrazi Marty opisan kao “avion za predaju N313P” (vidi, stav 64. gore izvještaja Marty iz 2006. godine). On je ostao tamo do 28. maja 2004. godine kada je vraćen natrag u Njemačku, preko Albanije.

239. Sud ponavlja da bi država ugovornica prekršila člana 5. Konvencije ako bi udaljila podnositelja predstavke u neku državu u kojoj bi on bio izložen stvarnom riziku od flagrantnog kršenja tog člana (vidi, Othman (Abu Qatada) protiv Ujedinjenog Kraljevstva, broj 8139/09, stav 233, od 17. januara 2012). U ovom predmetu, Sud je već ustanovio u skladu sa standardom dokazivanja da je podnositelj predstavke bio podvrgnut “vanrednoj predaji” (vidi, stav 122. gore), koja uključuje pritvaranje (...) “van redovnog pravnog sistema” i koja predstavlja, “zbog svog namjernog zaobilaženja propisnog postupka, anatemu vladavini prava i vrijednostima koje su zaštićene Konvencijom” (vidi, Babar Ahmad i ostali, citirana gore, st. 113-114). Osim toga, već je ustanovljeno da je pritvaranje osumnjičenih za terorizam u okviru programa “predaje”, koji su realizirale vlasti Sjedinjenih Država u sličnim predmetima, arbitrarno (st. 103, 106, 113, 119. i 123. gore). Imajući u vidu takve okolnosti, Sud smatra da je makedonskim vlastima moralo biti jasno da se podnositelj predstavke, nakon predaje vlastima Sjedinjenih Država, suočava sa stvarnim rizikom od flagrantne povrede prava iz člana 5. U vezi s tim, Sud ponovo ističe da član 5. Konvencije propisuje obavezu države da se ne samo uzdrži od aktivnog kršenja predmetnih prava nego i da poduzme odgovarajuće mjere kako bi jamčila zaštitu protiv nezakonitog miješanja u ta prava bilo kojoj osobi koja se nalazi pod njenom jurisdikcijom (vidi, Storck protiv Njemačke, broj 61603/00, st. 100-101, ECHR 2005‑V, i Medova protiv Rusije, broj 25385/04, stav 123, od 15. januara 2009). Ne samo da makedonske vlasti nisu poštivale svoju pozitivnu obavezu da zaštite podnositelja predstavke od pritvaranja koje je suprotno članu 5. Konvencije nego su aktivno potpomagale njegovo kasnije pritvaranje u Afganistanu predavši ga CIA-i uprkos činjenici da su bile svjesne ili trebale biti svjesne rizika svojstvenog tom transferu. Prema tome, Sud smatra da postoji odgovornost tužene države i za pritvaranje podnositelja predstavke između 23. januara i 28. maja 2004. godine (vidi, mutatis mutandis, Rantsev protiv Kipra i Rusije, broj 25965/04, stav 207, ECHR 2010).

(iii) Zaključak

240. Imajući u vidu navedeno, Sud smatra da su otmica i pritvaranje podnositelja predstavke doveli do “prisilnog nestanka” kao što je definiran u međunarodnom pravu (vidi, st. 95. i 100. gore). “Prisilni nestanak” podnositelja predstavke, iako privremen, je okarakteriziran neizvjesnošću i izostankom objašnjenja i informacija, koji su trajali kompletan period njegovog zatočenja (vidi, Varnava i ostali, citirana gore, stav 148). U vezi s tim, Sud ističe da se povreda, u slučaju niza protupravnih djela i propusta, proteže na kompletan period počevši od prvog djela te se nastavlja sve dok se djela ili propusti ponavljaju i ostaju nesukladni s predmetnim međunarodnim obavezama (vidi, Ilaşcu i ostali, citirana gore, stav 321, vidi također, stav 97. gore).

241. Imajući u vidu pitanja razmotrena gore, Sud zaključuje da se tužena država mora smatrati odgovornom za povredu prava podnositelja predstavke iz člana 5. Konvencije za vrijeme kompletnog perioda zatočenja.

(iv) Proceduralni aspekt člana 5: izostanak djelotvorne istrage

242. Sud je već zaključio da tužena država nije provela djelotvornu istragu o navodima podnositelja predstavke o zlostavljanju (vidi, st. 186-194 gore). Zbog istih razloga, Sud smatra da nije provedena nikakva ozbiljna istraga o vjerodostojnim navodima podnositelja predstavke da je bio pritvoren na arbitraran način (vidi, Kurt, citirana gore, stav 128).

243. Prema tome, Sud zaključuje da je tužena država prekršila proceduralni aspekt člana 5. Konvencije.

V NAVODNA POVREDA ČLANA 8. KONVENCIJE

244. Podnositelj predstavke se dalje žalio da su tajna i vansudska otmica i arbitrarno pritvaranje koje je pretrpio doveli do povrede njegovog prava iz člana 8. Konvencije, koji glasi:

“1. Svako ima pravo na poštivanje svog privatnog i porodičnog života, doma i prepiske.

2. Javna vlast se ne miješa u vršenje ovog prava, osim ako je takvo miješanje predviđeno zakonom i ako je to neophodna mjera u demokratskom društvu u interesu nacionalne sigurnosti, javne sigurnosti, ekonomske dobrobiti zemlje, sprječavanja nereda ili sprječavanja zločina, zaštite zdravlja i morala ili zaštite prava i sloboda drugih.”

A. Argumenti stranaka u postupku

245. Podnositelj predstavke je istakao da je njegovo teško iskušenje bilo u potpunosti arbitrarno predstavljajući tešku povredu prava na poštivanje njegovog privatnog i porodičnog života na osnovu tog člana. On je bio držan u izolaciji za vrijeme pritvora, viđao je samo stražare i ispitivače te je bio odvojen od svoje porodice koja nije imala nikakvu informaciju o njegovoj sudbini. Ta situacija je imala ozbiljne posljedice po njegov fizički i psihički integritet.

246. Vlada je osporila taj argument.

B. Ocjena Suda

1. Prihvatljivost

247. Sud ističe da taj žalbeni navod nije očigledno neosnovan u smislu člana 35. stav 3. Konvencije. Sud dalje ističe da on nije neprihvatljiv ni po nekom drugom osnovu. Prema tome, on se proglašava prihvatljivim.

2. Meritum

248. Prema jurisprudenciji Suda, pojam “privatni život” je širok te ne podliježe ograničenoj definiciji; ona može, u ovisnosti o okolnostima, obuhvatiti moralni i fizički integritet osobe. Sud dalje priznaje da se ti aspekti koncepta pružaju na situacije lišavanja slobode (vidi, Raninen protiv Finske, od 16. decembra 1997, stav 63, Reports 1997‑VIII). Član 8. također štiti pravo na lični razvoj, pravo da se uspostavi i razvije odnos s drugim ljudskim bićima i vanjskim svijetom. Niko se smije biti tretiran na način koji uzrokuje gubitak dostojanstva budući da su “dostojanstvo i sloboda čovjeka sama suština Konvencije” (vidi, Pretty protiv Ujedinjenog Kraljevstva, broj 2346/02, st. 61. i 65, ECHR 2002‑III). Dalje, za članove porodice, biti zajedno predstavlja osnovni element porodičnog života (vidi, mutatis mutandis, Olsson protiv Švedske (broj 1), od 24. marta 1988, stav 59, Serija A broj 130). Sud ponovo ističe da je osnovni cilj člana 8. zaštita pojedinca od arbitrarnog miješanja javnih vlasti (vidi, Kroon i ostali protiv Nizozemske, od 27. oktobra 1994, stav 31, Serija A broj 297‑C).

249. Imajući u vidu svoje zaključke koji se odnose na odgovornost tužene države na osnovu članova 3. i 5. Konvencije, Sud smatra da djela i propusti države stvaraju odgovornost i na osnovu člana 8. Konvencije. Imajući u vidu ustanovljene činjenice, Sud smatra da miješanje u pravo podnositelja predstavke na poštivanje njegovog privatnog i porodičnog života nije bilo “u skladu sa zakonom”.

250. Prema tome, Sud zaključuje da je u ovom predmetu član 8. Konvencije prekršen.

VI NAVODNA POVREDA ČLANA 13. KONVENCIJE

251. Podnositelj predstavke se također žalio da nije imao nikakvog djelotvornog pravnog lijeka na osnovu člana 13. Konvencije u pogledu svojih prava iz članova 3, 5. i 8. Konvencije. On se pozvao na član 13. Konvencije koji glasi:

“Svako čija su prava i slobode, priznata ovom konvencijom, narušena ima pravo na pravni lijek pred nacionalnim vlastima, čak i onda kada su povredu ovih prava i sloboda učinila lica u vršenju svoje službene dužnosti.”

A. Argumenti stranaka u postupku

252. Pored žalbenog navoda zasnovanog na proceduralnom aspektu člana 3, podnositelj predstavke je istakao da nije bilo djelotvorne istrage kojom bi se mogle ustanoviti činjenice u vezi s njegovim pritvaranjem i postupcima kojima je podvrgnut. Osim toga, pored žalbenog navoda u vezi s pravima iz člana 5. Konvencije, on se žalio da nije bilo domaćih pravnih lijekova kojima bi mogao osporiti zakonitost pritvaranja u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji i predaju CIA-i. Isto se primjenjuje i na njegova prava iz člana 8. Konvencije.

253. Vlada je prihvatila da podnositelj predstavke, prije izjave gosp. H. K., nije raspolagao djelotvornim domaćim lijekom, što iziskuje član 13, u pogledu žalbenih navoda u vezi s čl. 3. i 5. Konvencije. Vlada je dalje priznala da se građanski postupak za naknadu štete kao takav ne može smatrati djelotvornim u pogledu žalbenog navoda podnositelja predstavke na osnovu člana 8. Konvencije budući da krivična istraga nije došla ni do kakvih zaključaka.

B. Ocjena Suda

1. Prihvatljivost

254. Sud ističe da taj žalbeni navod nije očigledno neosnovan u smislu člana 35. stav 3. Konvencije. Sud dalje ističe da on nije neprihvatljiv ni po nekom drugom osnovu. Prema tome, on se proglašava prihvatljivim.

2. Meritum

(a) Opći principi uspostavljeni jurisprudencijom Suda

255. Sud zapaža da član 13. garantira postojanje pravnog lijeka na domaćem nivou koji bi omogućio ostvarivanje suštine prava i sloboda iz Konvencije bez obzira na oblik u kojem mogu biti zajamčeni domaćim pravnim poretkom. Prema tome, cilj tog člana je da obezbijedi domaći pravni lijek koji omogućava domaćoj nadležnoj vlasti da razmotri suštinu žalbenog navoda zasnovanog na Konnvenciji i da omogući adekvatno obeštećenje, premda države ugovornice uživaju izvjesno polje slobodne ocjene u pogledu načina na koji će se povinovati svojim obavezama na osnovu te odredbe. Opseg te obaveze na osnovu člana 13. varira u ovisnosti o prirodi žalbenog navoda podnositelja predstavke na osnovu Konvencije. Ipak, pravni lijek koji iziskuje član 13. mora biti “djelotvoran” i u praksi i u pravu, naročito u smislu da njegovo korištenje ne smije biti neopravdano onemogućeno djelima ili propustima vlasti tužene države. Kada neki pojedinac ima osnovanu tvrdnju da su ga agenti države zlostavljali, pojam “djelotvornog lijeka” obuhvata, pored plaćanja odštete ako je to adekvatno, detaljnu i djelotvornu istragu koja omogućava identificiranje i kažnjavanje onih koji su odgovorni te djelotvoran pristup podnositelja prijave istražnom postupku (vidi, Anguelova, citirana gore, st. 161-162; Assenov i ostali, citirana gore, st. 114 et seq.; Süheyla Aydın protiv Turske, broj 25660/94, stav 208, od 24. maja 2005; i Aksoy, citirana gore, st. 95 i 98).

256. Sud dalje ponavlja da su zahtjevi iz člana 13. širi od obaveze države ugovornice na osnovu članova 3. i 5. da provede djelotvornu istragu o nestanku neke osobe u pogledu koje je dokazano da je bila pod njenom kontrolom i za čiju dobrobit je, prema tome, ona odgovorna (vidi, mutatis mutandis, Orhan, citirana gore, stav 384; Khashiyev i Akayeva protiv Rusije, br. 57942/00 i 57945/00, stav 183, od 24. februara 2005; i Kurt, citirana gore, stav 140).

257.  Imajući u vidu nepovratnu prirodu štete koja može biti uzrokovana ako se ostvari rizik od zlostavljanja i važnost koju Sud pridaje članu 3, pojam djelotvornog lijeka iz člana 13. iziskuje neovisno i rigorozno ispitivanje tvrdnje da su postojali osnovani razlozi da se vjeruje u postojanje stvarnog rzika od postupaka suprotnih članu 3 (vidi, Jabari protiv Turske, br. 40035/98, stav 50, ECHR 2000‑VIII). To ispitivanje se mora obaviti bez obzira na ono šta je osoba mogla učiniti da bi opravdala protjerivanje ili bez obzira na bilo koju prijetnju nacionalnoj sigurnosti koju može percipirati država koja poduzima protjerivanje (vidi, Chahal, citirana gore, stav 151).

(b) Primjena navedenih principa u ovom predmetu

258. Sud je ustanovio da je podnositelj predstavke u suštini predočio javnom tužitelju svoje žalbene navode o kršenju članova 3, 5. i 8. Konvencije. Ti žalbeni navodi nisu nikada bili ozbiljno istraženi budući da su zanemarani u prilog ishitrenom objašnjenju da on nije nikada bio podvrgnut bilo kakvim postupcima na koje se žali. Sud je već zaključio da je tužena država odgovorna za povrede prava podnositelja predstavke zagarantiranih članovima 3, 5, i 8. Konvencije. Dakle, njegovi žalbeni navodi na osnovu tih članova su “osnovani” u smislu člana 13. Konvencije (vidi, Boyle i Rice protiv Ujedinjenog Kraljevstva, od 27. aprila 1988, stav 52, Serija A broj 131).

259.  Prema tome, podnositelj predstavke je trebao imati na raspolaganju djelotvorne i praktične pravne lijekove koji bi omogućili identificiranje i kažnjavanje onih koji su odgovorni te dodjeljivanje odštete u smislu člana 13. Zbog razloga koji su navedeni gore (vidi, st. 186-194 i 242. gore), ne može se smatrati da je provedena ikakva krivična istraga u skladu s članom 13. u pogledu žalbenih navoda podnositelja predstavke na osnovu članova 3. i 5. Konvencije. Ne može se reći da je površan pristup javne tužiteljice bio u skladu s dužnošću da se provede istraga o navodima podnositelja predstavke o zlostavljanju i nezakonitom lišavanju slobode. Vlada je također potvrdila izostanak djelotvornog pravnog lijeka u relevantno vrijeme (vidi, stav 253. gore).

260.  Osim toga, nisu predočeni nikakvi dokazi kojima bi se pokazalo da je odluku da se podnositelj predstavke preda CIA-i preispitala neka sudska vlast ili bilo koja druga vlast koja pruža dovoljno garancija da je lijek koji se njoj ulaže djelotvoran, u vezi pitanjem rizika od zlostavljanja ili flagrantne povrede njegovog prava na slobodu i sigurnost (vidi, Chahal, citirana gore, stav 152).

261. Kao što je istakla Vlada u svojim podnescima, nedjelotvornost krivične istrage je ugrozila djelotvornost bilo kojeg drugog lijeka, uključujući građanski postupak za naknadu štete. Sud je već zaključio u sličnim predmetima da je zahtjev za nakadu štete teoretski i iluzoran te ne može pružiti obeštećenje podnositelju predstavke (vidi, mutatis mutandis, Cobzaru, citirana gore, stav 83; Estamirov i ostali protiv Rusije broj 60272/00, st. 77 i 120, od 12. oktobra 2006; i Musayev i ostali protiv Rusije, br. 57941/00, 58699/00 i 60403/00, stav 175, od 26. jula 2007).

262. Prema tome, Sud zaključuje da je podnositelju predstavke uskraćen djelotvoran pravni lijek iz člana 13, u vezi s članovima 3. 5. i 8. Konvencije.

VII OSTALA NAVODNA KRŠENJA KONVENCIJE

263. Konačno, podnositelj predstavke se poziva na član 10. Konvencije, tvrdeći da je imao pravo da bude informiran o istini u vezi s okolnostima koje su dovele do navedenog kršenja njegovih prava iz Konvencije. Član 10. glasi:

“1. Svako ima pravo na slobodu izražavanja. Ovo pravo uključuje slobodu mišljenja i slobodu primanja i prenošenja informacija i ideja, bez miješanja javne vlasti i bez obzira na granice. Ovaj član ne sprječava države da zahtijevaju dozvole za rad od radio, televizijskih i filmskih kompanija.

2. Ostvarivanje ovih sloboda, budući da uključuje obaveze i odgovornosti, može podlijegati takvim formalnostima, uvjetima, ograničenjima ili sankcijama predviđenim zakonom i koje neophodne u demokratskom društvu u interesu nacionalne sigurnosti, teritorijalnog integriteta ili javne sigurnosti, sprječavanja nereda ili zločina, zaštite zdravlja i morala, ugleda ili prava drugih, sprječavanja širenja povjerljivih informacija ili u interesu očuvanja autoriteta i nepristrasnosti sudstva.”

264. Sud smatra da se pitanje koje se pojavljuje u vezi s ovim članom preklapa s meritumom žalbenih navoda podnositelja predstavke na osnovu člana 3. te da je već bilo razmotreno u vezi s tim žalbenim navodima (vidi, stav 192 above). Ovaj predmet ne pokreće bilo kakvo posebno pitanje koje bi se trebalo ispitati na osnovu člana 10. odvojeno, koji se ne primjenjuje na činjenice na koje se podnositelj predstavke žali. Prema tome, ne čini se da postoji povreda prava i sloboda podnositelja predstavke iz ovog člana.

265. Slijedi da je ovaj žalbeni navod očigledno neosnovan te da se mora odbaciti u skladu s članom 35. st. 3(a) i 4. Konvencije.

VIII PRIMJENA ČLANA 41. KONVENCIJE

266. Član 41. Konvencije glasi:

“Kada Sud utvrdi prekršaj Konvencije ili Protokola uz nju, a unutrašnje pravo visoke strane ugovornice u pitanju omogućava samo dijelomičnu odštetu, Sud će, ako je to potrebno, pružiti pravično zadovoljenje oštećenoj stranci.”

A. Šteta

267. Podnositelj predstavke je tražio 300.000 eura (EUR) na ime nematerijalne štete zbog pretrpljenog duševnog bola, zebnje i nervnog sloma koji su u vezi s pretrpljenim zlostavljanjem, nepriznatim pritvorom, neizvjesnošću zbog sudbine, odbijanjem tužene države da prizna istinu i nemogućnošću vraćanja poljuljanog ugleda. U vezi s ovim posljednjim, on je istakao da je bio izvrgnut “klevetničkoj kampanji” koja je imala negativne posljedice na mogućnost zapošljavanja. U prilog svojoj tvrdnji, on se pozvao na slične predmete u kojima su vlade Švedske, Kanade i Ujedinjenog Kraljevstva (vidi, st. 110. i 129. gore) naložile ili se složile da plate odštetu u iznosu od 450.000 USD do 10.000.000 USD. On je dalje zatražio da Sud naloži tuženoj državi da provede djelotvornu i detaljnu istragu o činjenicama predmeta. Podnositelj predstavke nije tražio nikakav iznos na ime materijalne štete.

268. Vlada je osporila zahtjeve podnositelja predstavke po ovom osnovu. Ona je ponovo istakla da on nije bio podvrgnut “vanrednoj predaji” te je osporila navode kao neutemeljene. Konačno, Vlada je istakla da bi procjena štete trebala biti individualizirana i da je ne bi trebalo računati upoređivanjem s drugim predmetima.

269. Sud ponavlja da mu član 41. daje pravo da oštećenoj stranci dodijeli takvo obeštećenje kakvo on smatra odgovarajućim. U vezi s tim, Sud zapaža da je on ustanovio da je tužena država počinila teška kršenja nekoliko odredaba iz Konvencije. Sud smatra da je podnositelj predstavke mučen i zlostavljan, i da je tužena država odgovorna zbog toga što ga je svjesno predala CIA-i premda je bilo ozbiljnih razloga da se vjeruje da bi mogao biti podvrgnut postupcima suprotnim članu 3. Konvencije. Sud je također ustanovio da je podnositelj predstavke bio pritvoren na arbitraran način, što je u suprotnosti s članom 5. Tužena država nije provela djelotvornu istragu, što se iziskuje članovima 3. i 5. Konvencije. Osim toga, Sud je ustanovio povredu prava podnositelja predstavke iz člana 8. Konačno, Sud zaključuje da je tužena država odgovorna zbog toga što nije obezbijedila djelotvoran pravni lijek u smislu člana 13. Konvencije koji bi mu omogućio da predoči svoje žalbene navode u vezi s članovima 3, 5. i 8. Imajući u vidu ustanovljene povrede, Sud smatra da je neosporno da je podnositelj predstavke pretrpio nematerijalnu štetu koja se ne može nadoknaditi pukim konstatiranjem povrede.

270. Prema tome, imajući u vidu ekstremnu težinu kršenja Konvencije, čija žrtva je bio podnositelj predstavke, te odlučujući na osnovu pravičnosti, kao što to iziskuje član 41. Konvencije, Sud mu dodjeljuje 60.000 EUR, plus bilo koji iznos koji bi se mogao potraživati po osnovu poreza na taj iznos (vidi, Ilaşcu i ostali, citirana gore, stav 489).

B. Sudski i drugi troškovi

271. Podnositelj predstavke nije tražio isplatu sudskih i drugih troškova kojima je bio izložen za vrijeme postupaka pred domaćim sudovima i postupkom pred Sudom.

272. Prema tome, Sud smatra da nije potrebno dodijeliti nikakav iznos po tom osnovu.

C. Zatezna kamata

273. Sud smatra odgovarajućim da se zatezna kamata računa na bazi najniže kreditne stope Evropske centralne banke uvećane za tri procentna poena.

IZ TIH RAZLOGA, SUD JEDNOGLASNO

1. Odbija preliminarni prigovor Vlade o nepoštivanju šestomjesečnog roka;

2. Proglašava žalbene navode u vezi s članovima 3, 5, 8. i 13. Konvencije prihvatljivim, a ostatak predstavke neprihvatljivom;

3. Odlučuje da je proceduralni aspekt člana 3. Konvencije prekršen zbog toga što tužena Vlada nije provela djelotvornu istragu o navodima podnositelja predstavke o zlostavljanju;

4. Odlučuje da je tužena država prekršila član 3. Konvencije zbog neljudskih i ponižavajućih postupaka kojima je podnositelj predstavke bio podvrgnut dok je bio pritvoren u hotelu u Skoplju;

5. Odlučuje da je tužena država odgovorna za zlostavljanje kojem je podnositelj predstavke bio podvrgnut na skopljanskom aerodromu i da se taj postupak mora okvalificirati kao mučenje u smislu člana 3. Konvencije;

6. Odlučuje da je tužena država odgovorna za predaju podnositelja predstavke vlastima Sjedinjenih Država iako je postojao stvarni rizik da će on dalje biti podvrgnut postupcima suprotnim članu 3. Konvencije;

7. Odlučuje da je pritvor podnositelja predstavke u hotelu koji je trajao dvadeset tri dana bio arbitraran, što je u suprotnosti s članom 5. Konvencije;

8. Odlučuje da je tužena država odgovorna, prema članu 5, za kasnije zatočeništvo podnositelja predstavke u Afganistanu;

9. Odlučuje da tužena država nije ispunila obavezu, iz člana 5. Konvencije, provođenja djelotvorne istrage o navodima podnositelja predstavke o arbitrarnom pritvaranju;

10. Odlučuje da je član 8. Konvencije prekršen;

11. Odlučuje da je član 13. Konvencije prekršen zbog izostanka djelotvornih pravnh lijekova u vezi sa žalbenim navodima podnositelja predstavke koji se odnose na članove 3, 5. i 8. Konvencije ;

12. Odlučuje

(a) da je tužena država obavezna da plati podnositelju predstavke, u roku od tri mjeseca, 60.000 EUR (šezdeset hiljada eura), plus bilo koji iznos koji bi se mogao potraživati po osnovu poreza, na ime nematerijalne štete;

(b) da će se od dana isteka navedenog roka od tri mjeseca do isplate plaćati obična kamata na navedeni iznos po stopi koja je jednaka najnižoj kreditnoj stopi Evropske centralne banke za vrijeme tog perioda, plus tri procentna poena;

13. Odbija ostatak zahtjeva podnositelja predstavke za pravično zadovoljenje.

Sastavljena na engleskom i francuskom jeziku i saopćena na javnoj raspravi u Palati ljudskih prava u Strasbourgu 13. decembra 2012. godine.

              Michael O’BoyleNicolas Bratza
              Zamjenik registraraPredsjednik

U skladu s članom 45. stav 2. Konvencije i pravilom 74. stav 2. Pravila Suda, sljedeća izdvojena mišljenja se nalaze u prilogu ove presude:

(a) zajedničko mišljenje o slaganju sljedećih sudija: Tulkens, Spielmann, Sicilianos i Keller;

(b) zajedničko mišljenje o slaganju sljedećih sudija: Casadevall i López Guerra.

N.B.
M.O’B.

Izdvojena mišljenja nisu prevedena, ali ih sadrži presuda na engleskom i/ili francuskom jeziku, kao službenim jezicima, te se mogu pročitati u bazi podataka o sudskoj praksi Suda HUDOC.

© Vijeće Evrope/Evropski sud za ljudska prava, 2013.

Službeni jezici Evropskog suda za ljudska prava su engleski i francuski. Ovaj prevod je realiziran zahvaljujući pomoći Fonda povjerenja Vijeća Evrope (/humanrightstrustfund). On ne obavezuje Sud, niti Sud preuzima bilo kakvu odgovornost za njegov kvalitet. On može biti preuzet sa baze podataka sudske prakse Evropskog suda za ljudska prava, HUDOC, () ili bilo koje druge baze podataka kojoj ga je Sud proslijedio. On može biti reproduciran u nekomercijalne svrhe pod uvjetom da puni naziv predmeta bude citiran, zajedno sa navedenom naznakom o autorskim pravima i pozivanjem na Fond povjerenja za ljudska prava. Poziva se bilo koja osoba koja želi da se služi ovim prevodom, u potpunosti ili djelomično, u komercijalne svrhe da kontaktira publishing@.

© Council of Europe/European Court of Human Rights, 2013

The official languages of the European Court of Human Rights are English and French. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (/humanrightstrustfund). It does not bind the Court, nor does the Court take any responsibility for the quality thereof. It may be downloaded from HUDOC case-law database of the European Court of Human Rights () or from any other database with which the Court has shared it. It may be reproduced for non-commercial purposes on condition that the full title of the case is cited, together with the above copyright indication and reference to the Human Rights Trust Fund. If it is intended to use any part of this translation for commercial purposes, please contact publishing@.

© Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2013

Les langues officielles de la Court européenne des droits de l’homme sont le français et l’anglais. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour, et celle-ci décline toute responsabilité quant à sa qualité. Elle peut être téléchargée à partir de HUDOC, la base de jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme (), ou toute autre base de donnée à laquelle HUDOC l’a communiquée. Elle peut être reproduite à des fins non commerciales, sous réserve que le titre de l’affaire soit cité en entier et s’accompagne de l’indication de copyright ci-dessus ainsi que de la référence au Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme. Toute personne souhaitant se servir de tout ou partie de la présente traduction à des fins commerciales est invitée à le signaler à l’adresse suivante: publishing@.

Full & Egal Universal Law Academy