© Translations published on
Permission to re-publish this translation has been granted by
for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC.
El-Masri gegn fyrrum Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu - Yfirdeild
Dómur frá 13. desember 2012
Mál nr. 39630/09
3. gr. Bann við pyndingum
5. gr. Réttur til frelsis og mannhelgi
8. gr. Friðhelgi einkalífs og fjölskyldu
13. gr. Réttur til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns
Grunur um hryðjuverkastarfsemi. Ólöglegur fangaflutningur. Pyndingar. Réttur til að vera leiddur fyrir dómara. Aðgerðir erlends ríkis á yfirráðasvæði aðildarríkis.
1. Málsatvik
Kærandi, Khaled El-Masri, er þýskur ríkisborgari af líbönskum uppruna, fæddur árið 1963 og búsettur í Ulm í Þýskalandi Hann var handtekinn við komu sína til Makedóníu 31. desember 2003. Lögreglan fór með hann á hótel í Skopje þar sem honum var haldið innilokuðum í 23 daga og hann yfirheyrður á ensku um meint tengsl við hryðjuverkasamtök, þrátt fyrir takmarkaða færni hans í tungumálinu. Beiðni hans um að fá að hafa samband við þýska sendiráðið var ítrekað synjað. Eitt sinn þegar hann lýsti því yfir að hann hygðist fara var hótað að skjóta hann.
Þann 23. janúar 2004 var kærandi færður í handjárnum á flugvöll þar sem hann var beittur líkamlegu ofbeldi af grímuklæddum mönnum, hann var afklæddur og kynferðislega misnotaður með áhaldi, að því loknu var hann klæddur í bleyju og íþróttagalla. Því næst var hann hlekkjaður og poki settur yfir höfuð honum og öll skilningarvit hans voru trufluð. Í því ástandi var hann fluttur um borð í flugvél sem var umkringd makedónskum hermönnum. Er komið var um borð í flugvélina var honum skellt í gólfið, hann hlekkjaður og deyfður. Að sögn kæranda var meðferð sú er honum var gert að þola afar lík svokallaðri fangaáfallsaðferð er CIA er talin beita fanga sína.
Næst var flogið með kæranda til heitara lands. Af því dró hann þá ályktun að hann væri ekki í Þýskalandi eins og þó var reynt að sannfæra hann um. Seinna komst hann að þeirri niðurstöðu að hann væri í Afganistan. Þar var honum haldið í 4 mánuði í litlu, skítugu og dimmu steinsteyptu herbergi í múrsteinaverksmiðju nálægt Kabúl. Þar var hann yfirheyrður, barinn, sparkað í hann og honum hótað. Beiðni hans um að fá samband við fulltrúa þýska ríkisins var hunsuð. Tvisvar meðan á nauðungarvistinni stóð fór hann í hungurverkfall. Í fyrra sinnið var fæða neydd ofan í hann í gegnum rör. Hann var enn í síðara hungurverkfallinu er honum var skilað til Þýskalands í gegnum Albaníu 28. maí 2004. Hann hafði þá lést um 18 kíló. Við heimkomuna hafði hann strax samband við lögfræðing og hófst handa um að leita réttar síns. Árið 2004 hófst opinber rannsókn á máli hans hjá þýskum yfirvöldum. Í janúar 2007 gaf saksóknari í München út handtökuskipun á hendur nokkrum fulltrúum bandarísku leyniþjónustunnar CIA fyrir þátt þeirra í meintum ólöglegum flutningi á kæranda.
Mál var höfðað fyrir dómstólum í Bandaríkjunum gegn fyrrum forstjóra bandarísku leyniþjónustunnar CIA og nokkrum tilteknum ónafngreindum fulltrúum. Því máli var vísað frá dómi sem síðar var staðfest af Hæstarétti Bandaríkjanna á þeim grundvelli að hagsmunir bandaríska ríkisins af leynd væru meiri en hagsmunir kæranda á að fá úrlausn sinna mála. Kæra var einnig lögð fram í Makedóníu gegn ónafngreindum lögreglumönnum en ríkissaksóknari þar í landi vísaði því máli frá í desember 2008.
Makedónsk stjórnvöld halda því fram að kærandi hafi verið stöðvaður og yfirheyrður við komu til landsins vegna gruns um að hann ferðaðist á fölskum skilríkjum. Honum hafi þó verið leyfð ferð um landið og haldið för sinni áfram til Kosovo.
Margar innlendar og alþjóðlegar rannsóknarnefndir hafa tekið til skoðunar ólöglega fangaflutninga (special rendition) í líkingu við atvik í máli kæranda og hafa nokkrar m.a. skoðað mál hans. Ber þar sérstaklega að nefna nefnd um lagaleg álitaefni og mannréttindi á vegum Evrópuráðsins. Nefnd gaf út skýrslu og vísaði til þess að mál kæranda væri skýrt dæmi um slíka flutninga og taldi vörn makedónska ríkisins með öllu ótrúverðuga. Skýrsla nefndarinnar var aðallega byggð á margvíslegum gögnum sem staðfestu frásögn kæranda, þar á meðal flugskýrslur ferðar bandarískrar þotu um flugvelli í Skopje, Kabúl og Bagdad á tilgreindum dögum og atriði sem staðfestu að kærandi hefði dvalist í Afganistan.
Við meðferð málsins fyrir Mannréttindadómstólnum gaf H.K., innanríkisráðherra Makedóníu á þeim tíma er kærandi var þar, skriflega yfirlýsingu um að kærandi hafi verið handtekinn og honum haldið á grundvelli gildrar alþjóðlegrar handtökuskipunar, gefinnar út af bandarískum stjórnvöldum. Honum hafi verið haldið í einangrun af makedónskum stjórnvöldum þar til bandaríska leyniþjónustan tók við honum og flutti hann á brott.
2. Meðferð málsins hjá Mannréttindadómstólnum
Kæran
Kærandi byggði kæru sína á því að sú slæma meðferð, sem hann varð fyrir í Skopje og Afganistan, og skortur á rannsókn á þeirri meðferð bryti gegn réttindum hans samkvæmt 3. gr. sáttmálans. Hann byggði einnig á því handtaka hans og frelsissvipting án þess að vera leiddur fyrir dómara bryti gegn 5. gr. sáttmálans. Þá taldi hann meðferðina hafa brotið gegn réttindum hans samkvæmt 8. gr. Að lokum var kæran reist á því að skortur á raunhæfum réttarúrræðum til að fá skorið úr um brotin fæli í sér brot á 13. gr. sáttmálans. Taldi hann að Makedónía bæri ábyrgð á allri meðferð þeirri er hann varð fyrir í kjölfar frelsissviptingarinnar.
Niðurstaða
Dómstóllinn tók fram að frásögn kæranda hafi verið ítarleg og staðföst frá upphafi málsins. Margvísleg gögn renndu auk þess stoð undir frásögn hans, þar með talin yfirlýsing fyrrum innanríkisráðherra Makedóníu. Sönnunarbyrðinni var því snúið við og tókst makedónska ríkinu ekki að rengja frásögn kæranda að neinu leyti. Taldi dómstóllinn því að tækt að leggja framburð kæranda til grundvallar sem málsatvik.
Um 3. gr.: Þótt kærandi hefði ekki verið beittur líkamlegu ofbeldi á hótelinu í Skopje var einangrun hans og óvissa um eigin örlög afar líkleg til að valda honum miklum sálrænum þjáningum. Var slíkri meðferð markvisst beitt í þeim tilgangi að fá hann til að gefa upplýsingar um meint tengsl við hryðjuverkasamtök. Því til viðbótar var hótunin um að skjóta hann reyndi hann að yfirgefa hótelið raunveruleg og yfirvofandi. Að þessu leyti var því um brot á 3. gr. sáttmálans að ræða. Hvað varðaði meðferðina á flugvellinum af hendi bandarísku leyniþjónustunnar CIA, þegar kærandi var barinn, misnotaður kynferðislega, hlekkjaður og skilningarvit hans trufluð, meðan fulltrúar makedónska ríkisins fylgdust með og innan lögsögu þess, bæru makedónsk stjórnvöld ábyrgð á henni þrátt fyrir hún væru unnin af fulltrúa annars ríkis. Því var um pyndingar í skilningi 3. gr. að ræða. Makedónska ríkið gerðist einnig brotlegt við 3. gr. með því að framselja kæranda til bandarískra yfirvalda vitandi að hætta væri á ómannúðlegri meðferð í skilningi sáttmálans, sérstaklega í ljósi þess að skýrslur um yfirheyrsluaðferðir bandarísku leyniþjónustunnar höfðu verið birtar. Gerði makedónska ríkið heldur ekki reka að því að fá loforð um að kærandi myndi ekki sæta ómannúðlegri meðferð af hálfu bandaríska ríkisins. Var um ólögmæta fangaflutninga var ræða í tilviki kæranda.
Dómstóllinn benti á að kærandi hefði kært málið til ríkissaksóknara Makedóníu. Með kærunni hefðu fylgt ýmis gögn. Bar makedónska ríkinu því að framkvæma fullnægjandi rannsókn á málinu. Enginn reki var þó gerður að slíkri rannsókn, annar en sá að hafa samband við innanríkisráðuneytið, áður en málinu var vísað frá á grundvelli sönnunarskorts. Engin skýrsla hefði verið tekin af kæranda eða starfsfólki hótelsins þar sem honum var haldið. Einu gögnin sem var í raun aflað voru frá innanríkisráðuneytinu, en starfsfólk þess lá undir grun í málinu. Þessi rannsókn var engan veginn fullnægjandi að mati dómstólsins. Benti dómstóllinn á að málið væri ekki einungis mikilvægt fyrir kæranda heldur einnig önnur fórnarlömb slíkra brota og almannahagsmuni. Var því um brot á 3. gr. að ræða sökum skorts á fullnægjandi rannsókn á ásökunum kæranda.
Um 5. gr.: Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að réttur kæranda hefði verið brotinn af makedónska ríkinu allan þann tíma sem hann var sviptur frelsi. Enginn dómsúrskurður lá til grundvallar frelsissviptingunni eins og skilyrði væri samkvæmt landsrétti, engin skýrsla var heldur gerð um málið, frelsissviptingin fór fram utan hins almenna réttarvörslukerfis í landinu. Hann var sviptur öllum rétti til að láta reyna á lögmæti sviptingarinnar fyrir dómara, og var algerlega á valdi varðmanna sinna. Kærandi var svo afhentur til bandarískra stjórnvalda þar sem lá fyrir að hann myndi verða fyrir frekari frelsisskerðingu. Því til viðbótar var mál kæranda ekki rannsakað þegar hann kærði það. Með vísan til ofangreindra atvika komst dómstóllinn að því að brotið hefði verið gegn réttindum kæranda samkvæmt 5. gr.
Um 8. gr.: Með tilvísun til ábyrgðar makedónska ríkisins á brotum á 3. og 5. gr. og vísun til gagna þeirra er fram komu í tengslum við þau brot taldi dómstóllinn að einnig hefði verið brotið á rétti kæranda til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu í skilningi 8. gr. sáttmálans.
Um 13. gr.: Engin rannsókn fór fram á kærum og ásökunum kæranda sem áður segir og skortur á slíkri rannsókn leiddi til þess að önnur réttarúrræði kæranda ónýttust, svo sem einkamál til greiðslu almennra skaðabóta. Var því að ræða um brot á rétti hans til raunhæfs úrræðis í skilningi 13. gr.
Í samræmi við 41. gr. sáttmálans dæmdi dómstóllinn makedónska ríkið til að greiða kæranda 60.000 evrur í miskabætur.
Full & Egal Universal Law Academy