CASE OF ELİBOL AND OTHERS v. TÜRKİYE - [Turkish Translation] by the Turkish Ministry of Justice

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İKİNCİ BÖLÜM

ELİBOL VE DİĞERLERİ / TÜRKİYE

(Başvuru no. 59648/16 ve 50 diğer başvuru)

KARAR
 

STRAZBURG

4 Mart 2025

İşbu karar, kesin olup bazı şekli değişikliklere tabi tutulabilir.

Elibol ve Diğerleri / Türkiye davasında,

Başkan,
Jovan Ilievski,
Hakimler,
Péter Paczolay,
Davor Derenčinović,
ve Bölüm Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Dorothee von Arnim’in katılımıyla Komite halinde toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm),

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine, ilgili detaylarına aşağıdaki listede yer verilen elli bir Türk vatandaşı tarafından (“başvuranlar”) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (“AİHM” veya “Mahkeme”), İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca, çeşitli tarihlerde yapılmış başvuruları;

Tutukluluğun hukuka uygunluğu, suç işlendiğine dair makul şüphenin bulunmadığı iddiası, tutuklama kararı verilirken ve tutukluluk uzatılırken ilgili ve yeterli nedenlerin bulunmadığı iddiası, tutukluluğun uzunluğu, ve tutukluluğun hukukiliğine ilişkin yargı denetiminin etkisizliğine ilişkin Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamındaki ve yetkililer tarafından bazı başvuranların evlerinde yapılan aramaların hukukiliğine ilişkin Sözleşme’nin 8. maddesi kapsamındaki şikayetlerin, Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi eski Başkanı Hacı Ali Açıkgül tarafından temsil edilen Türk Hükümetine (“Hükümet”) tebliğ edilmesine ve başvurularının geri kalanın kabul edilemez olduğunun beyan edilmesine ilişkin kararı;

Tarafların beyanlarını;

Hükümetin başvuruların Komite tarafından incelenmesine yönelik itirazlarının reddedilmesine dair kararını dikkate alarak;

4 Şubat 2025 tarihinde yapılan kapalı müzakerelerin ardından,

Aynı tarihte kabul edilen aşağıdaki kararı vermiştir:

DAVANIN KONUSU

1.  Somut başvurular, 15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişiminin ardından başvuranların Türk makamları tarafından darbe girişiminin arkasında yer aldığı düşünülen ve Fetullahçı Terör Örgütü / Paralel Devlet Yapılanması (bundan böyle “FETÖ/PDY” olarak anılacaktır) olarak adlandırılan örgüte üye olma şüphesiyle yakalanmaları ve tutuklanmalarına ilişkindir (davalı Hükümet tarafından ilan edilen olağanüstü hale ilişkin detaylar ve Avrupa Birliği Genel Sekreterine sunulan derogasyon bildirimi ile birlikte olağanüstü hal ilanının ardından gelen yasal gelişmeler dahil olmak üzere darbe girişimi ardından gerçekleşen olaylarla ilgili daha fazla bilgi, Baş / Türkiye no. 66448/17, §§ 6‑14 ve §§ 109-10, 3 Mart 2020 davasında görülebilir). Başvuranların tümü, söz konusu zamanda farklı mahkeme türlerinde ve/veya seviyelerinde hâkim veya savcı olarak görev yapmaktaydı.

2.  Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı 16 Temmuz 2016 tarihinde diğerleri arasında, Ağır Ceza Mahkemelerinin görev alanına giren suçüstü durumu bulunduğu gerekçesiyle olağan kanun hükümleri uyarınca yüksek mahkeme üyeleri dahil olmak üzere yargı içerisindeki FETÖ/PDY üyesi olduğundan şüphelenilen kişiler hakkında ceza soruşturması başlatmıştır (söz konusu soruşturma bağlamında Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından verilen kararlar ve FETÖ/PDY üyesi olduğundan şüphelenilen hakim ve savcıların açığa alınması ve görevden alınması hakkında daha fazla bilgi yukarıda anılan Baş (§§ 9-10 ve 15-21) kararında görülebilir.)

3.  Başvuranlar, bölge ve il savcılıklarının talimatıyla yakalanıp gözaltına alınmalarının ardından, genel olarak, Ceza Kanunu’nun 314. maddesi uyarınca cezalandırılan bir suç olan FETÖ/PDY üyeliği şüphesiyle çeşitli tarihlerde tutuklanmıştır (bk. yukarıda anılan Baş, § 58). Tutuklama kararları, başvuranların yakalandıkları yerde bulunan sulh ceza mahkemeleri tarafından verilmiştir. Kararların çoğunda, şüphelilerin üzerine atılı suçun, yani silahlı terör örgütü üyeliğinin “devam eden bir suç” olması ve ilgili iç hukukun ilgili hükümlerine tabi suçüstü hâlinin bulunması sebebiyle ceza soruşturmasının olağan kurallara göre yürütüldüğü özellikle belirtilmiştir (bk. Baş, yukarıda anılan, § 67, ve Turan ve Diğerleri / Türkiye, no. 75805/16 ve 426 diğerleri, §§ 30-31, 23 Kasım 2021).

4.   Başvuranlar, diğerlerinin yanı sıra, iç hukukta yargı mensuplarına tanınan usuli güvencelerin dikkate alınmaması nedeniyle gözaltında tutulmalarının hukuka aykırı olduğu iddiası da dahil olmak üzere, özgürlük ve güvenlik haklarının ihlal edildiği iddiasıyla farklı zamanlarda Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Bunların tümü kabul edilemez olarak ilan edilmiştir (ayrıca karşılaştırın, Turan ve Diğerleri, yukarıda anılan, §§ 26-27).

MAHKEMENİN DEĞERLENDİRMESİ

5.  Mahkeme, başvuruların konuları bakımından benzer olduklarını göz önünde bulundurarak, bunları tek bir kararda müştereken incelemeyi uygun görmektedir.

6.  Başvuranlar, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamında, yargı mensuplarının yakalanması ve tutuklanmasını düzenleyen iç hukuk hükümlerine aykırı olarak tutuklandıkları konusunda şikâyette bulunmuş ve 2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu’nun 94. maddesinin, 2797 sayılı Yargıtay Kanunu’nun 46. maddesinin ve 2575 Sayılı Danıştay Kanunu’nun 76. ve 82. maddesinin amaçları kapsamında suçüstü halinin söz konusuna olduğuna itiraz etmişlerdir (bk. Baş, yukarıda anılan, § 67, ve Turan ve Diğerleri, yukarıda anılan, §§ 30-31).

7.  Hükümet, 33576/18, 34975/18, 33932/19, 31910/20 ve 13390/21 numaralı başvurularda yer alan beş başvuranın Anayasa Mahkemesi önünde bireysel başvuru yolunu kullanmamış olmaları nedeniyle Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamındaki şikâyetleriyle ilgili olarak mevcut iç hukuk yollarını usulüne uygun olarak tüketmediklerini iddia etmiştir. Hükümet, Mahkemeyi Turan ve Diğerleri davasında ileri sürdüğü nedenlerle (yukarıda anılan, § 55) bu şikâyeti bütün başvuranlar açısından kabul edilemez ilan etmeye davet etmiştir.

8.  İlk olarak, yukarıda bahsi geçen beş başvuranın dava dosyaları incelendiğinde Hükümetin iddiasının aksine başvuranların Anayasa Mahkemesine sundukları başvuru formlarında Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamındaki şikâyetlerini açıkça dile getirdikleri görülmektedir. İkinci olarak, tüm başvuranlarla ilgili kalan itirazlar hususunda Mahkeme, Hükümetin benzer itirazlarının Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan §§ 57-64) davasında reddedildiğini kaydetmekte olup, somut davada bu bulgulardan ayrılmak için herhangi bir neden görmemektedir. Mahkeme dolayısıyla bu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesi anlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını ve ayrıca, başka herhangi bir gerekçeyle kabul edilemez olmadığını kaydetmiştir. Dolayısıyla, kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.

9.  Mahkeme ayrıca, Baş ve Turan ve Diğerleri (her ikisi de yukarıda anılan, sırasıyla §§ 143-58 ve §§ 79-96) davalarındaki bulgularını göz önünde bulundurarak, başvuranların tutukluluklarının Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi anlamında kanunla öngörülen bir usule uygun olarak gerçekleşmediği ve bu nedenle, başvuranların ilk tutukluluk hallerinin hukuka aykırılığı nedeniyle 5 § 1 maddesinin ihlal edildiği kanaatindedir‑. Ayrıca, başvuranlar, mevcut davada Sözleşme’nin 5. maddesinin yorumlanması ve uygulanmasında kesinlikle dikkate alınması gereken bağlamsal bir faktör olan darbe girişiminden -yani Türkiye’nin olağanüstü hal ilanına ve istisna ilan etmesine neden olan olaydan kısa bir süre sonra- gözaltına alınırken, söz konusu önlemin, durumun kesinlikle gerektirdiği bir önlem olduğu söylenemez (bk. yukarıda anılan Baş, §§ 115-16 ve §§ 159-62 ve yukarıda anılan Turan ve Diğerleri, § 91 ve 95).

10.  Sözleşme’nin 5 §§ 1, 3 ve 4 ve 8. maddesi kapsamında kalan şikayetlere ilişkin olarak Mahkeme, yukarıdaki 5 § 1 maddesi kapsamındaki bulguları ve Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, § 98) davasındaki mülahazaları ışığında, bu şikayetleri incelememeye karar vermiştir.

SÖZLEŞME’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

11.  Başvuranlar verilen süre sınırları içerisinde manevi tazminata ilişkin olarak çeşitli miktarlarda talepte bulunmuşlardır‑. Bahsi geçen başvuranların çoğu ayrıca, esas olarak işten çıkarılmalarından kaynaklanan kazanç kayıplarının yanı sıra yerel mahkemeler ve Mahkeme önünde yapılan yasal masraf ve giderlere tekabül edecek miktarda maddi tazminat talep etmiştir.

12.  Hükümet başvuranların taleplerini dayanaksız ve aşırı bularak itiraz etmiştir.

13.  Mahkeme Turan ve Diğerleri kararında (yukarıda anılan §§ 102‑07) ortaya konulan gerekçelerle, maddi tazminat taleplerini reddetmekle birlikte, miktara yansıtılabilecek her türlü vergi hariç olmak üzere manevi tazminat ve masraf ve giderler için her bir başvurana 5.000 avronun toplu olarak ödenmesine karar vermiştir.

BU GEREKÇELERLE, MAHKEME, OY BİRLİĞİYLE,

(a) Davalı Devlet tarafından, başvuranların her birine, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden davalı Devletin para birimine çevrilmek ve yansıtılabilecek tüm vergiler hariç olmak üzere üç ay içinde manevi tazminat olarak ve masraf ve giderler için 5.000 avro (beş bin avro) ödenmesine;

(b) Yukarıda bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren ödeme gününe kadar geçen sürede, yukarıda bahsedilen miktarlara, Avrupa Merkez Bankasının söz konusu dönem için geçerli olan marjinal faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle elde edilecek oran üzerinden basit faiz uygulanmasına;

İşbu karar İngilizce dilinde tanzim edilmiş olup; Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi uyarınca 4 Mart 2025 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.

 Dorothee von Arnim  Jovan Ilievski
Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Başkan

EK

Davaların Listesi:

No.

Başvuru no.

Dava Adı

Dava Tarihi

Başvuran
Doğum tarihi
İkamet yeri
Uyruğu

Temsilci

1.

59648/16

Elibol / Türkiye

07/10/2016

Mert ELİBOL
1980
Ankara
Türk

Muhammet GÜNEY

2.

40605/17

Yılmaz / Türkiye

21/03/2017

Erhan YILMAZ
1982
İstanbul
Türk

Tufan YILMAZ

3.

8610/18

Turğut / Türkiye

27/04/2017

Hatice TURĞUT
1988
Tekirdağ
Türk

Oktay BAHADIR

4.

32618/18

Yılmaz / Türkiye

26/06/2018

Bilal YILMAZ
1981
Mersin
Türk

5.

32859/18

Dalda / Türkiye

16/05/2018

Vedat DALDA
1974
Samsun
Türk

Sefer GÖK

6.

33576/18

Aslan / Türkiye

03/07/2018

Rahmi ASLAN
1979
Gaziantep
Türk

Mustafa ASLAN

7.

34975/18

Orhan / Türkiye

06/07/2018

Nurten ORHAN
1987
İstanbul
Türk

İlker KILIÇ

8.

35752/18

Tokar / Türkiye

11/07/2018

İsmail TOKAR
1980
Van
Türk

Hacer YETKİN

9.

37004/18

Yavaş / Türkiye

29/05/2018

Emre YAVAŞ
1984
Ankara
Türk

10.

49856/18

Taşlıtepe / Türkiye

17/10/2018

Murat TAŞLITEPE
1981
Muş
Türk

Tufan YILMAZ

11.

54861/18

Kazancı / Türkiye

10/11/2018

Yaşar KAZANCI
1984
Çorum
Türk

Kübra KAZANCI TOSUN

12.

8405/19

Beyazıt / Türkiye

18/12/2018

Özgür BEYAZIT
1980
Ankara
Türk

Arzu BEYAZIT

13.

9796/19

Girdi / Türkiye

29/01/2019

Seyfettin GİRDİ
1988
İstanbul
Türk

İrem GÜNEŞ (DANACIOĞLU)

14.

19800/19

Güney / Türkiye

05/04/2019

Haşim GÜNEY
1968
Kırıkkale
Türk

Tarık Said GÜLDİBİ

15.

21440/19

Dinçer / Türkiye

05/04/2019

Mehmet Ali DİNÇER
1978
Manisa
Türk

Burcu HAS

16.

21587/19

Acar / Türkiye

01/04/2019

Ömer Oğuzhan ACAR
1980
Bursa
Türk

Tufan YILMAZ

17.

30505/19

Özgür / Türkiye

30/05/2019

Bedrettin ÖZGÜR
1971
Ankara
Türk

Muhammet AKÇAY

18.

33932/19

Bingöl / Türkiye

21/06/2019

Bülent BİNGÖL
1968
İstanbul
Türk

Taner ÜNLÜ

19.

40542/19

Yılmaz / Türkiye

27/07/2019

Menderes YILMAZ
1967
Denizli
Türk

Tarık Said GÜLDİBİ

20.

46485/19

Gök / Türkiye

11/07/2019

Yüksel GÖK
1981
Mersin
Türk

Mehmet GÖK

21.

50439/19

Görenez / Türkiye

11/09/2019

Zekeriya GÖRENEZ
1987
Manisa
Türk

Tarık Said GÜLDİBİ

22.

58168/19

Arkuntaş / Türkiye

04/09/2019

Mesut ARKUNTAŞ
1973
Konya
Türk

Sefanur BOZGÖZ

23.

58363/19

Bulut / Türkiye

30/10/2019

Mutlu BULUT
1984
Antalya
Türk

Ahmet KESKİN

24.

7115/20

Haydar / Türkiye

29/01/2020

Ali HAYDAR
1963
İstanbul
Türk

Muhammet GÜNEY

25.

8220/20

Erdem / Türkiye

21/01/2020

Hüseyin ERDEM
1985
İstanbul
Türk

26.

9458/20

Kuzgun / Türkiye

20/08/2019

Ersan KUZGUN
1984
Kırklareli
Türk

Cebrail Eren KAYNAR

27.

22796/20

Atalay / Türkiye

29/05/2020

Taner ATALAY
1969
İzmir
Türk

28.

23417/20

Yar / Türkiye

21/05/2020

Yakup YAR
1968
Gaziantep
Türk

Mehmet Fatih İÇER

29.

27201/20

Kocagöz / Türkiye

25/06/2020

Aynur Derya KOCAGÖZ
1986
Kütahya
Türk

30.

30642/20

Alpertonga / Türkiye

03/07/2020

Mustafa Yusuf ALPERTONGA
1981
Sakarya
Türk

Semih ECER

31.

31910/20

Sülün / Türkiye

22/05/2020

Bayram SÜLÜN
1976
Adana
Türk

Mustafa SÜLÜN

32.

34097/20

Süzer / Türkiye

08/06/2020

Feridun SÜZER
1970
Kırıkkale
Türk

Hatice Kübra EKİCİ

33.

44792/20

Güllü / Türkiye

24/09/2020

Yavuz GÜLLÜ
1982
Ankara
Türk

34.

52810/20

Demircan / Türkiye

27/11/2020

Alper DEMİRCAN
1980
Tokat
Türk

Emre AKARYILDIZ

35.

54964/20

Koçak / Türkiye

27/11/2020

Okay KOÇAK
1970
Artvin
Türk

Güntaç DEĞER

36.

8272/21

Deveci / Türkiye

01/02/2021

Murat DEVECİ
1967
Muğla
Türk

Cengiz Cankat ÖZKAYA

37.

11396/21

Sayıldı / Türkiye

21/01/2021

Selçuk SAYILDI
1969
Yalova
Türk

Ahmet Serdar GÜNEŞ

38.

11901/21

Baydilli / Türkiye

05/02/2021

Mustafa Haluk BAYDILLI
1969
Mersin
Türk

Kadir ÖZTÜRK (avukat değil)

39.

13390/21

Sarıkaya / Türkiye

26/02/2021

Mesut SARIKAYA
1981
İstanbul
Türk

Emre AKARYILDIZ

40.

15834/21

Onuk / Türkiye

22/02/2021

Mustafa ONUK
1968
İzmir
Türk

Elkan ALBAYRAK

41.

18521/21

Ayral / Türkiye

26/03/2021

Mustafa AYRAL
1977
İstanbul
Türk

Murat CÖPÜRKAYA

42.

22560/21

Akarsu / Türkiye

07/04/2021

Mustafa AKARSU
1969
Ankara
Türk

Nurgül YAYMAN YILMAZ

43.

28487/21

Arslan / Türkiye

18/05/2021

Necdet ARSLAN
1975
Isparta
Türk

Mehmet ÖNCÜ
(avukat değil)

44.

32945/21

Demir / Türkiye

21/06/2021

Lütfi DEMİR
1987
Erzurum
Türk

Fatma DEMİR

45.

36192/21

Durmuş / Türkiye

06/07/2021

Şükrü DURMUŞ
1979
İstanbul
Türk

Ayşe DURMUŞ

46.

37172/21

Özdemir / Türkiye

12/07/2021

Osman ÖZDEMİR
1990
Antalya
Türk

Muhammet ERDEN

47.

41945/21

Zararsız / Türkiye

16/08/2021

Suat ZARARSIZ
1981
Kayseri
Türk

Metin POLAT

48.

44825/21

Altındağ / Türkiye

03/09/2021

Emre ALTINDAĞ
1990
Ankara
Türk

Özgür KUMAŞ

49.

48829/21

Kaya / Türkiye

14/08/2020

Ali KAYA
1967
Ankara
Türk

Şeyma İrem KAYA KARA

50.

6292/22

Durmuşoğlu / Türkiye

14/01/2022

Serkan DURMUŞOĞLU
1982
Konya
Türk

Muammer Said BULCA

51.

15081/22

Işık / Türkiye

17/03/2022

Şaban IŞIK
1964
Ankara
Türk

Ahmet Salih IŞIK