AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
ERİŞ VE DİĞERLERİ / TÜRKİYE
(Başvuru no. 58665/17 ve diğer 44 başvuru)
KARAR
STRAZBURG
24 Ekim 2023
İşbu karar kesin olup bazı şekli değişikliklere tabi tutulabilir.
Eriş ve Diğerleri / Türkiye davasında,
Başkan
Jovan Ilievski,
Hâkimler
Lorraine Schembri Orland,
Diana Sârcu ve Bölüm Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Dorothee von Arnim’in katılımıyla Komite olarak toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm);
İlgili bilgileri aşağıda ekli tabloda sıralanan kırk beş Türk vatandaşı tarafından (“başvuranlar”), İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca, aşağıda belirtilen çeşitli tarihlerde Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış olan başvuruları;
bir suçun işlendiğine dair makul şüphenin bulunmadığı iddiasına, tutukluluğa hükmederken ve tutukluluk süresi uzatılırken ilgili ve yeterli gerekçelerin bulunmadığı iddiasına, tutukluluk süresinin uzunluğu ve tutukluluğun hukuka uygunluğuna ilişkin yargısal incelemenin etkin olmadığına ilişkin olarak Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamındaki şikâyetlerin Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanı Hacı Ali Açıkgül tarafından temsil edilen Türkiye Hükümetine (“Hükümet”) bildirilmesi kararını, ve başvuruların geri kalanının kabul edilemez beyan edilmesi kararını;
tarafların görüşlerini;
başvuruların bir Komite tarafından incelenmesine ilişkin olarak Hükümetin itirazının reddine dair kararı göz önünde bulundurarak,
3 Ekim 2023 tarihinde yapılan kapalı müzakerelerin ardından,
Aynı tarihte kabul edilen aşağıdaki kararı vermiştir:
davanın konusu
1. Mevcut başvurular, genel olarak, başvuranların 15 Temmuz 2016 tarihinde gerçekleşen darbe girişimi sonrası, yetkili makamlarca darbe girişiminin arkasında olduğu değerlendirilen (davalı Hükümet tarafından ilan edilen olağanüstü hâl ve devamında Avrupa Konseyi Genel Sekreterine sunulan derogasyon bildiriminin detayları dâhil olmak üzere darbe girişiminin ardından meydana gelen olaylar ve olağanüstü hâl ilanını izleyen mevzuatsal gelişmelere ilişkin ek bilgi Baş / Türkiye, no. 66448/17, §§ 6‑14 ve §§ 109-10, 3 Mart 2020 davasında bulunabilir) ve Türk Yetkili makamlarınca “Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması” olarak tanımlanan (Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması, bundan böyle “FETÖ/PDY”) bir örgütün üyesi oldukları şüphesiyle yakalanmaları ve tutuklanmaları ile ilgilidir.
2. Başvuranlar, çeşitli tarihlerde, esasen, Türk Ceza Kanunu’nun 314. maddesi kapsamında cezalandırılabilir bir suç olan FETÖ/PDY üyeliği şüphesiyle yakalanmış ve tutuklanmışlardır (bk. yukarıda anılan Baş, § 58). Tutuklama kararları, özellikle, iddia konusu suçun niteliğine, delil durumuna ve olası cezaya dayanmıştır. İlâveten, darbe girişimine ilişkin soruşturmaların ülke çapında yürütülmekte olduğunu, henüz tüm şüphelilerin ifadelerinin alınmadığını ve iddia konusu suçun CMK’nin 100 § 3 maddesinde yer alan “katalog” suçlardan olduğu belirtilmiştir (ilgili olduğu üzere, CMK’nın 100. maddesinin metni için, bk. yukarıda anılan Baş, § 61). İlk tutuklama kararları ve dava dosyalarında mevcut olan belgelerden, başvuranların tümünün Bylock mesajlaşma sisteminin kullanıcıları olarak belirlendiği anlaşılmaktadır. İlâveten, 69774/17, 11420/18, 12700/18, 14670/18, 16396/18, 17825/18, 18580/18 ve 21/19 numaralı başvurulardaki başvuranlardan, FETÖ/PDY ile bağlantılı olduğu iddia edilen Bank Asya’da hesap kullandıkları için FETÖ/PDY’yi finanse etmekten ve/veya FETÖ/PDY yanlısı yayınlara sahip olduklarından şüphelenilmekteydi. Kendilerine atfedilen suçu işlediklerine dair makul bir şüphenin bulunmaması gerekçesi de dâhil olmak üzere başvuranlar tarafından tutukluluklarına karşı yapılan itirazlar, Anayasa Mahkemesi dâhil olmak üzere reddedilmiştir.
3. Taraflarca sağlanan son bilgilere göre, başvuranların çoğu, ilk derece mahkemeleri tarafından terör örgütü üyesi olma suçundan mahkûm edilmişlerdir. Ceza yargılamalarının çoğu, temyiz mahkemeleri veya Anayasa Mahkemesi nezdinde hâlâ derdesttir.
MAHKEMENİN DEĞERLENDİRMESİBAŞVURULARIN BİRLEŞTİRİLMESİ
4. Mahkeme, başvuruların konuları bakımından benzer olduklarını göz önünde bulundurarak, bunları tek bir kararda müştereken incelemeyi uygun görmektedir.
SÖZLEŞME’NİN 5 § 1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA
5. Başvuranlar, tutukluluk gerektiren cezai bir suçu işlediklerine dair, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinin anlamı dâhilinde, makul şüpheye yol açan belirli bir delilin bulunmadığına ilişkin olarak şikâyette bulunmuşlardır.
6. Hükümet, Mahkemeyi, CMK’nın 141. maddesi kapsamında telafi edici hukuk yolunu kullanmayan veya tazminat talepleri hâlâ derdest olan başvuranlar açısından söz konusu şikâyetin kabul edilemez olduğuna karar vermeye davet etmiştir. İlâveten Hükümet, Mahkemeden, başvuranların başvuruda bulunmalarının ardından davalarındaki gelişmelerden Mahkemeyi haberdar etmemeleri nedeniyle başvuru hakkının kötüye kullanılmasından dolayı başvuruların kabul edilemez ilan edilmesi hususunda talepte bulunmuştur.
7. Mahkeme, benzer itirazların Türkiye aleyhindeki diğer davalarda hâlihazırda reddedildiğini (bk.örneğin yukarıda anılan Baş, §§ 118-21, ve Turan ve Diğerleri / Türkiye, no. 75805/16 ve diğer 426 başvuru, §§ 57-64, 23 Kasım 2021), ve mevcut davadaki söz konusu bulgulardan sapmayı gerektirecek bir gerekçe görmediğini not eder. Mahkeme, bu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesinin anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı veya başka herhangi bir kabul edilemezlik gerekçesini karşılamadığı kanaatindedir. Dolayısıyla, söz konusu şikâyetin kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.
8. Mahkeme, başvuranların ilk tutukluluklarının ByLock mesajlaşma sisteminin kullanımına ilişkin bilgilere ve, bazı başvuranlar açısından, FETÖ/PDY’yi finanse etmek olarak değerlendirilen banka faaliyetleri ve bazı FETÖ/PDY yayınlarına aboneliklere dayandırıldığını kaydeder. Tutuklama kararlarının başvuranların iddia konusu ByLock mesajlaşma sisteminin kullanımını göz önünde bulundurduğu ölçüde Mahkeme, ByLock kullanımının, başvuranlara atfedilen suç bakımından 5 § 1 (c) maddesi anlamında “makul şüphe” teşkil edecek mahiyette olmadığını hâlihazırda tespit ettiğini kaydeder (bk. Akgün / Türkiye, no. 19699/18, §§ 151-85, 20 Temmuz 2021, ve Taner Kılıç / Türkiye (no. 2), no. 208/18, §§ 102-03 ve 106-09, 31 Mayıs 2022). Mahkeme ayrıca, ilgili olduğu ölçüde, başvuranlara atfedilen diğer eylemlerin (bk. yukarıda 2. paragraf), söz konusu şüpheleri gerekçelendirebilecek başka herhangi bir bilginin yokluğunda, yasallık karinesinden yararlanan ve başvuranların terör örgütü üyeliğini gösteren bir delil bütünü oluşturdukları makul olarak kabul edilemeyecek ikinci dereceden unsurlar olduğunu değerlendirmektedir (karşılaştırınız yukarıda anılan Taner Kılıç, §§ 104-05 ve burada atıfta bulunulan diğer davalar).
9. Hükümetin, başvuranların iddia edilen suçu işlediğine dair ilk tutuklandıkları sırada “makul bir şüphenin” olduğunu gösterebilecek başka bir emare, “olgu” ya da “bilgi” sunmadığı göz önünde bulundurulduğunda Mahkeme, 5 § 1 (c) maddede belirtilen bir tutukluluğun gerekçelendirilmesi için söz konusu şüphenin “makul olması” kıstasının sağlanmadığını tespit etmektedir (bk. yukarıda anılan Baş, § 195, ve yukarıda anılan Taner Kılıç, §§ 114-16). Bu bağlamda, Hükümetin öne sürdüğü üzere, başvuranların yargı mensubu olmamalarının varılan sonuç üzerinde herhangi bir etkisi olduğu öne sürülemez. Mahkeme ayrıca, başvuranlar, şüphesiz somut davada Sözleşme’nin 5. maddesinin yorumlanmasında ve uygulanmasında tamamen dikkate alınması gereken bağlamsal bir faktör olan darbe girişiminden - diğer bir deyişle, olağanüstü hâlin ilanını ve Türkiye’nin derogasyon bildirimini teşvik eden olay- çok kısa bir süre sonra tutuklanırken söz konusu tedbirin durumun gereklilikleri dolayısıyla sıkı bir şekilde mecbur kılındığının söylenemeyeceğini değerlendirmektedir (karşılaştırınız, yukarıda anılan Baş, §§ 115-16 ve §§ 196201). Mahkeme, dolayısıyla Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edildiği kanaatine varmaktadır.
DİĞER ŞİKÂYETLER
10. Sözleşme’nin 5 §§ 1, 3 ve 4. maddeleri kapsamında geri kalan şikâyetlere ilişkin olarak Mahkeme, yukarıda anılan 5 § 1 maddesi kapsamındaki bulguları ve Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, § 98) davasındaki mülahazalarını göz önünde bulundurarak söz konusu şikâyetleri değerlendirmeme kararına varmıştır.
sözleşme’nİn 41. maddesİnİn uygulanması
11. 70782/17 numaralı başvurudaki başvuran hariç olmak üzere başvuranlar, kendilerine sunulan süre zarfında manevi zarara karşılık olarak çeşitli miktarlarda tazminat talep etmişlerdir. Söz konusu başvuranların çoğu, yerel mahkemeler ve Mahkeme nezdindeki masraf ve giderlerin yanı sıra maddi tazminat talep etmişlerdir.
12. Hükümet başvuranların bu taleplerini dayanaksız ve aşırı bularak itiraz etmiştir.
13. Turan ve Diğerleri kararında (yukarıda anılan §§ 102‑07) öne sürülen gerekçelere yönelik olarak, Mahkeme, maddi zarara ilişkin talepleri reddetmiş ve 70782/17 numaralı başvurudaki başvuran hariç olmak üzere, başvuranların her birine, ödenmesi gereken her türlü vergi tutarı hariç olmak üzere, manevi zarar ile masraf ve giderler karşılığında toplu olarak 5.000 avro ödenmesine hükmetmiştir.
bu gerekçelerle, mahkeme, oy bİRLİĞİYLE,Başvuruların birleştirilmesine;İlk tutuklulukları sırasında, başvuranların bir suç işlediğine dair makul şüphe bulunmadığı iddiasına ilişkin olarak Sözleşme’nin 5 § 1 kapsamında öne sürdükleri şikâyetin kabul edilebilir olduğuna;İlk tutuklulukları sırasında başvuranların bir suç işlediğine dair makul şüphenin bulunmadığı gerekçesiyle Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edildiğine;Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamında başvuranlar tarafından öne sürülen geri kalan şikâyetlerin kabul edilebilirlik ve esas yönünden incelenmesine gerek olmadığına;
(a) Davalı Devlet tarafından, 70782/17 numaralı başvurudaki başvuran hariç olmak üzere başvuranların her birine, üç ay içerisinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden davalı Devletin para birimine çevrilmek üzere, yansıtılabilecek tüm vergiler hariç olmak üzere, masraf ve giderlerin yanı sıra manevi tazminat olarak 5.000 avro (beş bin avro) ödenmesine;
(b) Yukarıda bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren ödeme gününe kadar geçen sürede, yukarıda bahsedilen miktara, Avrupa Merkez Bankasının söz konusu dönem için geçerli olan marjinal faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle elde edilecek oran üzerinden basit faiz uygulanmasına;Başvuranların adil tazmin talebinin geri kalan kısmının reddedilmesine karar vermiştir.
İşbu karar İngilizce olarak tanzim edilmiş olup, Mahkeme İçtüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi uyarınca 24 Ekim 2023 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.
Dorothee von Arnim Jovan Ilievski
Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Başkan
EK
Dava listesi:
No.
Başvuru no.
Dava adı
Başvuru tarihi
Başvuran
Doğum yılı
İkamet adresi
Temsilci
1.
58665/17
Eriş / Türkiye
28/07/2017
Ahmet ERİŞ
1987
Ankara
Gülhis YÖRÜK
2.
59699/17
Kurt / Türkiye
08/11/2016
İbrahim KURT
1986
Sivas
Gülbahar KOÇAK
3.
69774/17
Taze / Türkiye
29/08/2017
Ali TAZE
1974
Kahramanmaraş
Emre KOZANDAĞI
4.
70782/17
Gürbüz / Türkiye
24/08/2017
Yusuf Ersin GÜRBÜZ
1989
Kutahya
Deniz ÖZERDEM
5.
3462/18
Köksal / Türkiye
04/01/2018
Mehmet Fatih KÖKSAL
1985
Ankara
Gülhis YÖRÜK
6.
9582/18
Ilık / Türkiye
13/02/2018
Hasan Hüseyin ILIK
1989
Kütahya
Fatma ALBAYRAK
7.
9881/18
Polat / Türkiye
29/01/2018
Davut POLAT
1987
Tekirdag
8.
11420/18
Sis / Türkiye
27/02/2018
Ahmet SİS
1974
Düzce
Necip Fazıl YILDIZ
9.
12700/18
Aydemir / Türkiye
06/03/2018
Muhammet Hamza AYDEMİR
1987
İzmir
Seçkin KESKİN
10.
14670/18
Arslan / Türkiye
13/03/2018
Yaşar ARSLAN
1977
İstanbul
Necip Fazıl YILDIZ
11.
14845/18
Zenginerler / Türkiye
02/02/2018
İbrahim ZENGİNERLER
1969
Kocaeli
Hakan Ruşen ARDA
12.
16396/18
Şenel / Türkiye
27/03/2018
Ünal ŞENEL
1981
Trabzon
Kadir ÖZTÜRK
13.
17575/18
Kılıçarslan / Türkiye
21/03/2018
Mesut KILIÇARSLAN
1981
Yozgat
Betül Feyza UĞUR AYDIN
14.
17825/18
Ünal / Türkiye
05/04/2018
Mehmet Murat ÜNAL
1981
Kırıkkale
Vedat ÇAPRAZ
15.
18539/18
Kartal / Türkiye
02/03/2018
Hamdi KARTAL
1983
Istanbul
Mehmet ÖNCÜ
16.
18580/18
Arslan / Türkiye
19/03/2018
Mustafa Kemal ARSLAN
1970
Konya
Mustafa DEMİR
17.
20404/18
Ata / Türkiye
17/04/2018
İsmail ATA
1984
Konya
Hüseyin DÖNMEZ
18.
45540/18
Çıtaker / Türkiye
07/09/2018
Sema ÇITAKER
1986
Ankara
Adem KAPLAN
19.
45556/18
Celik / Türkiye
07/09/2018
Ahmet ÇELİK
1985
Osmaniye
Adem KAPLAN
20.
46212/18
Elgün / Türkiye
18/09/2018
Nagihan ELGÜN
1989
Balikesir
Mehmet Ertürk ERDEVİR
21.
46256/18
Budaklı / Türkiye
17/09/2018
Engin BUDAKLI
1974
Aksaray
Nurgül YAYMAN YILMAZ
22.
46824/18
Uzun / Türkiye
20/09/2018
Erdem UZUN
1977
Ankara
Rukiye TURAN KARACA
23.
47027/18
Argündoğan / Türkiye
28/09/2018
Tahir ARGÜNDOĞAN
1993
İzmir
Metin BOZKURT
24.
47046/18
Eldemir / Türkiye
17/09/2018
Uğur ELDEMİR
1974
Istanbul
İlyas TEKİN
25.
54826/18
Horuz / Türkiye
19/11/2018
Yusuf HORUZ
1989
Kahramanmaraş
Yasin TORUNOĞLU
26.
54866/18
Kunt / Türkiye
07/11/2018
Mehmet Akif KUNT
1984
Balıkesir
Enes Malik KILIÇ
27.
56582/18
Özçelebi / Türkiye
13/11/2018
Fahrettin ÖZÇELEBİ
1984
Ankara
Ahmet Serdar GÜNEŞ
28.
57182/18
Gören / Türkiye
16/11/2018
Seyyit GÖREN
1981
Niğde
29.
57545/18
Bakır / Türkiye
15/11/2018
Levent BAKIR
1973
Ankara
Hasan Hüseyin ERDOĞAN
30.
58802/18
Pınarakar / Türkiye
21/11/2018
Hidayet PINARAKAR
1980
Muğla
Adem KAPLAN
31.
58891/18
Görür / Türkiye
28/11/2018
İhsan GÖRÜR
1984
Trabzon
Metin KESKİN
32.
21/19
Urgancı / Türkiye
07/12/2018
Nihat URGANCI
1973
Amasya
Sevda URGANCI
33.
841/19
Karakuş / Türkiye
12/12/2018
Fesih KARAKUŞ
1990
Istanbul
Ayşe BAĞCI KARAKUŞ
34.
1470/19
Sönmez / Türkiye
13/12/2018
Dinar SÖNMEZ
1988
Istanbul
Muhammed Nuh POLAT
35.
2274/19
Arpacı / Türkiye
13/12/2018
İsmail ARPACI
1982
Elazığ
Mehmet Sıddık KARAGÖZ
36.
2843/19
Işık / Türkiye
03/01/2019
Ayhan IŞIK
1972
Isparta
Kadir ÖZTÜRK
37.
3430/19
Özgul / Türkiye
02/01/2019
Muharrem ÖZGÜL
1974
Ankara
Tarık Said GÜLDİBİ
38.
4061/19
Metin / Türkiye
28/12/2018
Yakup METİN
1977
Ankara
Adem KAPLAN
39.
4558/19
Öztel / Türkiye
31/12/2018
Fatih ÖZTEL
1981
Istanbul
Neslihan BİLİCİ
40.
4585/19
Çulha / Türkiye
28/12/2018
Kemal ÇULHA
1971
Adana
41.
5304/19
Onursal / Türkiye
03/01/2019
Soner ONURSAL
1987
Hatay
Dudu ERTUNÇ
42.
5531/19
Hamarat / Türkiye
15/01/2019
Murat HAMARAT
1977
Izmir
43.
5933/19
Gören / Türkiye
11/01/2019
Yavuz GÖREN
1983
Zonguldak
Erdi KOSTİK
44.
6201/19
Say / Türkiye
17/12/2018
Buket SAY
1988
Ankara
Adem KAPLAN
45.
6254/19
Yılmaz / Türkiye
10/01/2019
Hakan YILMAZ
1971
Ankara
Burak ÇOLAK
Full & Egal Universal Law Academy