AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ İKİNCİ BÖLÜM
FELLNER VE DİĞERLERİ / TÜRKİYE DAVASI
(Başvuru no. 13312/08 ve 840 diğer başvuru –
ekteki listeye bakınız)
KABUL EDİLEBİLİRLİK HAKKINDA KARAR VE KAYITTAN DÜŞÜRÜLME KARARI
(Gözden Geçirme)
STRAZBURG
12 Eylül 2023
İşbu karar kesinleşmiş olup bazı şekli değişikliklere tabi tutulabilir.
Fellner ve Diğerleri / Türkiye davasında (10 Ekim 2017 tarihli kararın gözden geçirilmesi talebi)
Başkan,
Egidijus Kūris,
Hâkimler,
Pauliine Koskelo,
Davor Derenčinović
ve Bölüm Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Dorothee von Arnim’in katılımıyla Komite olarak toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm),
11 Temmuz 2023 tarihinde yapılan kapalı müzakerelerin ardından,
Aynı tarihte kabul edilen aşağıdaki kararı vermiştir:
USUL
1. Dava, Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine, Mahkeme’nin 10 Ekim 2017 tarihli kararına ekli listede yer alan başvuranlar (bk., aşağıda 2. paragraf - “başvuranlar”) tarafından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (“AİHM” veya “Mahkeme”), İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca, 4 Mart 2008 ve 18 Ocak 2012 tarihleri arasında çeşitli tarihlerde yapılmış 841 başvuruya ilişkindir. Başvuranlar, Ankara Barosuna bağlı Avukat J. Ertürk tarafından temsil edilmiştir. Türk Hükümeti (“Hükümet”) ise kendi görevlisi tarafından temsil edilmiştir.
2. Mahkeme 10 Ekim 2017 tarihli bir kararında, bu kararın ekinde özellikle işaretlenmiş olan başvurular hakkındaki üçüncü ceza yargılamaları bakımından Sözleşme’nin 6 § 1 maddesine ve tüm başvurular bakımından Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokolün 1. maddesine yönelik bir ihlal olduğuna hükmetmiştir. Mahkeme ayrıca, başvuranlara maddi tazminat olarak toplamda 9.679.799,26 avro (EUR) ve masraf ve giderler açısından müştereken 25.000 avro ödenmesine ve adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddedilmesine karar vermiştir.
3. Çeşitli tarihlerde, başvuranların temsilcisi, bazı başvuranların öldüğünü öğrendiğini Mahkeme’ye bildirmiştir. Başvuruları takip etmek isteyen ve mirasçılık belgesi veya vekâletname (“certificate of representation”) sunabilen mirasçılar hakkında bilgi vermiştir. Ayrıca, hiçbir mirasçının veya yakın akrabanın başvuruları takip etmek istemediği veya mirasçılık belgesi ya da vekâletname sunmadığı bazı başvurular hakkında da bilgi sağlamıştır. Dolayısıyla, Mahkeme İç Tüzüğü’nün 80. maddesi uyarınca kararın gözden geçirilmesini talep etmiştir.
4. Mahkeme talebi incelemiş ve ileri sürülen hususlara ilişkin görüşlerini ibraz etmeleri için taraflara süre verilmesine karar vermiştir. Görüşler çeşitli tarihlerde Mahkeme’ye iletilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRMEGözden geçirme TALEBİ
5. Başvuranların temsilcisi, bazı başvuranların ölmüş olması sebebiyle kararın bazı davalarda uygulanmadığı gerekçesiyle 10 Ekim 2017 tarihli kararın gözden geçirilmesini talep etmiştir. Temsilci, vefat etmiş başvuranlara verilmesine hükmedilen meblağın mirasçılarına ödenmesi gerektiğini beyan etmiştir. Başvuruları takip etmek isteyen mirasçılara ilişkin bilgi vermiş ve bazı başvuranların yakınlarının mirasçılık belgesi veya vekâletname sunamadıklarını bildirmiştir.
6. Hükümet, hâlihazırda ölmüş olan kişiler hakkında başvuru yapılmasından ötürü başvuru hakkının kötüye kullanıldığını ileri sürmüştür. İlaveten Hükümet, başvuranların temsilcisinin, davalar devam ederken başvuranların ölümlerine ilişkin Mahkeme’yi bilgilendirmemeyi bilinçli olarak tercih etmesi nedeniyle, Mahkeme’yi yanlış yönlendirmeye açık bir niyeti olduğunu beyan etmiştir. Hükümet, bu bilgilerin, Mahkeme İç Tüzüğü’nün 44C § 1 ve 47 § 7 maddesi uyarınca başvuruların incelenmesinde elzem olduğu kanısındadır. Dolayısıyla Hükümet, başvuranların ölümünden sonra yapılan başvuruların kabul edilemez ilan edilmesini ve başvuranların davaları Mahkeme önünde devam ederken öldüğü başvurular ile mirasçılık belgesi veya vekâletname sunulmayan başvurularının kayıttan düşürülmesini önermiştir.
7. Başvuranların temsilcisi Hükümetin itirazlarını kabul etmemiştir. Hükümetin, Mahkeme’yi yanlış yönlendirme niyeti ile ilgili iddiasına ilişkin herhangi bir delil ortaya koymadığını ve bu argümanların spekülatif olduğunu savunmuştur. Başvuruların hiçbirinin, başvuranların hâlihazırda ölmüş oldukları bilinerek yapılmadığını ve bu sebeple Hükümetin başvuruların kötü niyetle yapıldığı iddiasının reddedilmesi gerektiğini iddia etmiştir.
8. Başvuranların temsilcisi, 18 Eylül 2019 tarihli yazısında, davalar devam ederken başvuranların ölümlerinden haberdar olmadığını ve ölümlerini daha sonraki bir aşamada öğrendiğini özellikle belirtmiştir. 31 Ağustos 2022 tarihli yazısında, ölen başvuranların mirasçıları veya yakınları tarafından daha önce bilgilendirilmediğini açıklamış ve başvuranların ölümlerine ilişkin bilgiye erişir erişmez gecikmeksizin Mahkeme’yi bilgilendirdiğini teyit etmiştir.
9. Başvuranların temsilcisi ayrıca, sayısız beyanında, kendi ülkesi dışındaki ülkelerde yaşayan birçok başvuran olduğunu ve ölümleri takip etmesinin neredeyse imkânsız olduğunu iddia etmiştir. Ayrıca, başvuranlar başka ülkelerde yaşadıkları için yakınlarının ölümünü öğrenememeleri, Mahkeme’ye yapılan bir başvurudan haberdar olmamaları, davaya özgü durumları veya böyle bir durumda ne yapacaklarını bilmemeleri gibi mirasçıların kendisine haber verme süresini açıklayacak çeşitli zorlayıcı gerekçeler olduğunu ileri sürmüştür. Bu bağlamda, başvuruları takip etmek isteyen ve mirasçılık belgesi veya vekâletname sunabilen mirasçılar hakkında da bilgi vermiştir. Buna ek olarak, hiçbir mirasçının veya yakının başvuruları takip etmek istemediği veya bir mirasçılık belgesi veya vekâletname sunmadığı başvurulara ilişkin de bilgi vermiştir.
10. Başvuranların temsilcisi, bu unsurlar ışığında, gözden geçirilme talebinin altı ay içerisinde, başka bir deyişle Mahkeme İç Tüzüğünün 80 § 1 maddesinde öngörülen süre içerisinde yapıldığının kabul edilmesi gerektiğini savunmuştur.MAHKEME’NİN DEĞERLENDİRMESİGözden geçirilme talebi hakkında
11. Mahkeme İç Tüzüğünün 80. maddesinin ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:
“1. Taraflardan biri, niteliği gereği, daha önce incelenen bir davanın sonucu üzerinde belirleyici bir etki yaratabilecek ve kararın verildiği dönemde, Mahkeme’nin bilgisi dâhilinde olmayan ve makul olarak kendisi tarafından da bilinmesi mümkün olmayan bir olayın varlığını öğrenmesi durumunda, bu olayı öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde Mahkeme’ye söz konusu kararın gözden geçirilmesi talebiyle başvurabilmektedir.
...”
12. Mahkeme, bazı başvuranların ölümünün, “davanın sonucu üzerinde belirleyici bir etki yaratabilecek ve kararın verildiği dönemde, Mahkeme’nin bilgisi dâhilinde olmayan” kısmını teşkil ettiği kanısındadır. Ayrıca, İç Tüzüğün 80 § 1 maddesi anlamında, kararın sonucu üzerinde, özellikle de Sözleşme’nin 41. maddesi uyarınca hükmedilen miktarın paylaştırılması üzerinde “belirleyici bir etki” teşkil etmektedir.
13. Mahkeme İç Tüzüğünün 80 § 1 maddesinde öngörülen altı ay süre sınırına uyulup uyulmadığı hakkında Mahkeme ayrıca, başvuranların avukatının, kararın verilmesinden sonra, birkaç yıllık süreye yayılan çok sayıda dilekçe ile bazı başvuranların ölümüne ilişkin Mahkeme’yi bilgilendirdiğini gözlemlemektedir. Mahkeme’ye, her bir davadaki ölümlerden ne zaman haberdar olduğunu gösteren belgeler sunmamış olmasına rağmen, ölümlerle ilgili bilgiler dikkatini çeker çekmez, başvuranların ölümlerini Mahkeme’ye zamanında bildirmediğini gösteren hiçbir şey yoktur (bk., yukarıda 8. paragraf).
14. Ölen başvuranların mirasçılarına gelince, Mahkeme, başvuranların temsilcisinin, bazı mirasçıların, akrabalarının ölümünün Mahkeme nezdindeki bir başvuru üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğunun farkına varmalarının (bk., yukarıda 9. paragraf) ve bu ölümü temsilcileri aracılığıyla Mahkeme’ye bildirmelerinin zaman almasının nedenlerine ilişkin açıklamalarını kabul edebilir. Bu konudaki uygulamasını dikkate alarak (bk., Süleyman Çelebi ve Diğerleri / Türkiye (no. 2) (gözden geçirme), no. 22729/08 ve 10581/09, § 9, 4 Şubat 2020, diğer atıflarla birlikte, başvuranın kararın kabulünden neredeyse dokuz yıl önce ölmüş olmasına rağmen Mahkeme’nin kararını başvuranın varisleri lehine gözden geçirmeye hükmettiği karar) Mahkeme, gözden geçirme taleplerinin Mahkeme İç Tüzüğünün 80 § 1 maddesinin amaçları doğrultusunda zamanında yapıldığı kanaatindedir. Bu sebeple, 10 Ekim 2017 tarihli karar Mahkeme İç Tüzüğünün 80. maddesi uyarınca gözden geçirilmelidir.Başvurular yapıldığında başvuranların hâlihazırda ölmüş olduğu başvurular
15. Mahkeme, Ek 1’de yer alan on sekiz başvuruda, tüm başvuranların Mahkeme nezdindeki başvuruların yapılmadan önce öldüklerini gözlemlemektedir. Mahkeme, başvuruların yalnızca yaşayan kişiler tarafından veya onlar adına yapılabileceğini ve ölmüş bir kişinin başvuruda bulunamayacağını yineler (bk., Aizpurua Ortiz ve Diğerleri / İspanya, no. 42430/05, §§ 29-30 ve 41, 2 Şubat 2010).
16. Mevcut davada, Ek 1’de sıralanan başvuranlar, başvuruların yapılmasından önce vefat etmişlerdir ve dolayısıyla bu davalar, bir başvuranın mirasçılarının daha önce yapılmış bir başvuruyu takip etmelerine izin verilen davalardan ayrılmaktadır (bk., Fairfield ve Diğerleri / Birleşik Krallık (k.k.), no. 24790/04, AİHM 2005-VI, Dalban / Romanya [BD], no. 28114/95, § 39, AİHM 1999‑VI).
17. Bu sebeple Mahkeme, Ek 1’de yer alan başvuranların Sözleşme’nin 34. maddesi uyarınca ihlalden şikâyetçi olmadıkları sonucuna varmış ve Ek 1’de yer alan başvuruların Sözleşme’nin 35 § 3 (a) ve 4. maddeleri uyarınca Sözleşme hükümleriyle konu bakımından bağdaşmadığından kabul edilemez olduğuna karar vermiştir. Hal böyleyken, Mahkeme, Hükümetin söz konusu başvurular hakkında başvuru hakkının kötüye kullanıldığına ilişkin itirazlarını incelemeye gerek görmemektedir.Başvuranların, başvuruların yapılmasından sonra öldüğü başvurular
18. Mahkeme, Ek 2’de sıralanan başvuranların, başvuruların yapılmasından sonra ancak kararın kabul edilmesinden önce öldüğünü kaydeder.
19. Bu nedenle Mahkeme, içtihadını dikkate alarak (bk., yukarıda 16. paragrafta yer alan atıflar), 10 Ekim 2017 tarihli kararla Ek 2’de sıralanan başvuranlara ödenmesine hükmedilen miktarların, veraseti düzenleyen iç hukuk hükümleri uyarınca mirasçılarına verilmesi gerektiğini düşünmektedir.Mirasçılık belgelerinin ibraz edilmediği başvurular
20. Mahkeme, Ek 3’te sıralanan başvuranların başvuruların yapılmasından sonra ancak 10 Ekim 2017 tarihli karardan önce öldüğünü kaydeder.
21. Başvuranların temsilcisi, 2 Aralık 2020 tarihli görüşlerinde, Ek 3’te sıralanan başvuranların hiçbir mirasçısı veya yakınının yargılamaları takip etmek için mirasçılık belgesi veya vekâletname sunamadığını belirtmiştir.
22. Mahkeme, Sözleşme’nin 37 § 1 (c) maddesi uyarınca, başvuruyu takip etmek istediğini ifade eden herhangi bir mirasçı veya yakının bulunmaması halinde, başvuruları kayıttan düşürmenin kendi uygulaması olduğunu yineler (bk., Eremiášová ve Pechová / Çek Cumhuriyeti (gözden geçirilmiş), no. 23944/04, §§ 9-10, 20 Haziran 2013). Başvuranlardan bazılarının yargılama sırasında öldüğü ve mirasçılarının ya da hak sahibi olduğunu kanıtlayan yakınlarının yargılamaları takip etmek istemedikleri gerçeğini göz önünde bulunduran Mahkeme, bu başvuruların incelenmesine devam edilmesi için artık bir neden bulunmadığı kanısındadır. Ayrıca, Sözleşme ve Protokollerinde tanımlanan insan haklarına saygıyla ilgili olarak, söz konusu başvuruları incelemeye devam etmesini gerektirecek özel bir durum tespit etmemiştir.
23. Dolayısıyla Mahkeme, Ek 3’te sıralanan başvuruların, Sözleşme’nin 37 § 1 (c) maddesi uyarınca kayıttan düşürülmesine karar vermiştir.
BU GEREKÇELERLE, MAHKEME, OY BİRLİĞİYLE, 10 Ekim 2017 tarihli kararın gözden geçirilmesine; Ek 1’de sıralanan başvuruların kabul edilemez olduğuna;
(a) Davalı Devlet tarafından, Ek 2’de sıralanan vefat etmiş başvuranların mirasçılarına, aynı ekte belirtilen miktarların, üç ay içerisinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden davalı Devletin para birimine çevrilmek üzere, başvuranlara yansıtılabilecek her türlü vergi hariç ödenmesine;
(b) Yukarıda bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren ödeme gününe kadar geçen sürede, bahsedilen miktara, Avrupa Merkez Bankasının söz konusu dönem için geçerli olan marjinal faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle elde edilecek oran üzerinden basit faiz uygulanmasına;Ek 3’te yer alan başvuruların kayıttan düşürülmesine karar vermiştir.
İşbu karar İngilizce dilinde tanzim edilmiş olup; Mahkeme İçtüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi uyarınca 12 Eylül 2023 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.
Dorothee von Arnim Egidijus Kūris
Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Başkan
EK
EK 1
Başvurular yapıldığında başvuranların hâlihazırda ölmüş olduğu başvurular
Sıra no.
Başvuru no.
Başvuranın adı
Başvuru tarihi
Ölüm tarihi
1.
27663/10
Ingrid Kate Dorle BOOCK
30.03.2010
27.07.2008
2.
38009/10
Georg KUBITZA
09.06.2010
13.11.2009
3.
35842/10
Walter WENGLER
18.06.2010
14.12.2009
4.
22032/10
Emil SCHULTE
02.04.2010
01.05.2005
5.
26462/10
Helge KLUFTINGER
19.04.2010
28.11.2005
6.
19360/10
Harald CLEVEN
30.03.2010
30.12.2006
7.
33730/10
Phillippine Christine LINDEMANN
07.05.2010
14.04.2010
8.
32880/10
Ernst SCHWANZER
07.05.2010
20.11.2006
9.
19271/10
Walter SCHAFER
29.03.2010
30.12.2009
10.
19356/10
Klaus Rudolph PETERKLEIN
30.03.2010
20.05.2006
11.
24141/10
Harald Karl ORTNER
20.04.2010
26.08.2006
12.
32396/10
Ingeborg LORENZ
20.03.2010
10.03.2010
13.
6468/10
Johann VOGEL
21.01.2010
19.09.2002
14.
6477/10
Willi Ernst SAUCK
21.01.2010
14.01.2009
15.
11297/10
Helmut SCHWARZ
10.02.2010
10.05.2006
16.
24082/10
Karl-Heinz SIELEMANN
20.04.2010
02.12.2007
17.
21532/10
Wolfgang VORNKELLER
01.04.2010
03.05.2002
18.
31402/10
Emanuel BASLER
19.04.2010
03.07.2008
EK 2
Davaları Mahkeme önünde devam ederken başvuranların öldüğü başvurular
Sıra no.
Başvuru no.
Başvuranın adı
Başvuru tarihi
Ölüm tarihi
İbraz tarihi
10 Ekim 2017 tarihli kararda maddi tazminat açısından hükmedilen adil tazmin miktarı (EUR)
1.
16042/10
Herbert Karl Hermann KRUEGER
16.02.2010
09.12.2011
16.08.2018
4.781,06
2.
19358/10
Walafriede RIETDORF
30.03.2010
31.10.2015
16.08.2018
4.451,51
3.
27669/10
Anna TOMESCH
2.04.2010
01.09.2015
27.07.2016
2.954,79
4.
24112/10
Klaus Walter Paul Emil RUHTZ
20.04.2010
13.09.2015
04.01.2019
4.336,61
5.
7920/10
Hans Karl Georg LABUDE
26.01.2010
08.03.2011
11.02.2019
34.858,58
6.
37374/10
Hans Richard GRIMM
20.05.2010
14.07.2013
23.09.2016
4.375,50
7.
27638/10
Gustav BACKHAUSS
19.04.2010
09.02.2017
16.08.2018
5.909,59
8.
16043/10
Carl Oswald BACHMANN
16.02.2010
11.12.2016
16.08.2018
44.475
9.
11535/10
Heinz CERAJEWSKI
12.02.2010
14.09.2016
04.01.2019
810,85
10.
31892/10
Lothar Manfred ROLLENHAGEN
18.05.2010
24.04.2011
16.08.2018
32.098,73
11.
32884/10
Roland WURST
7.05.2010
25.08.2011
16.08.2018
4.052,02
12.
37127/10
Ilse Erna OLBRICH
20.05.2010
02.04.2017
16.08.2018
8.565,90
13.
37371/10
Erich THALER
20.05.2010
21.09.2010
23.09.2016
2.668,18
14.
27710/10
Horst VENIER FRISCHMANN
2.04.2010
15.08.2014
11.08.2020
8.840,90
15.
20805/10
Bernd Ullrich TRENCZEK
20.03.2010
03.08.2012
02.07.2020
15.666,41
16.
27665/10
Irmgard Anna NIEDERGALL
2.04.2010
04.03.2013
28.09.2020
1.134,34
17.
21519/10
Richard Gustav August SCHEELE
31.03.2010
14.01.2014
11.03.2021
42.163,63
18.
8113/10
Ingrid DITTMANN
27.01.2010
14.01.2012
16.08.2018
2.909,84
19.
37357/10
Siegfried NEUGEBAUER
20.05.2010
24.02.2011
18.12.2020
25.393,93
20.
16234/10
Hans-Peter HACKER
10.02.2010
15.09.2011
16.08.2018
11.489,64
21.
35857/10
Turgut METİN
2.04.2010
16.05.2015
08.06.2020
8.517,17
22.
32366/10
Werner Jakob SCHNEIDER
7.05.2010
12.09.2017
16.08.2018
20.355,80
23.
38992/10
Claudia FORSTER
25.06.2010
10.04.2016
16.09.2018
6.533,08
24.
27751/10
Arno WUFF
19.04.2010
05.03.2017
18.09.2020
2.128,28
25.
39011/10
Josef MEISE
23.06.2010
03.04.2016
16.09.2019
129.269,94
26.
27683/10
Klaus Hermann Kurt STEURLEIN
31.03.2010
04.06.2011
02.12.2020
11.127,02
EK 3
Mirasçılık belgesinin veya vekâletnamenin ibraz edilmediği başvurular
Sıra no.
Başvuru no.
Başvuranın adı
Başvuru tarihi
Ölüm tarihi
İbraz tarihi
1.
27735/10
Holger Gerhard WENTZ
1.04.2010
Temsilci, Mahkeme’yi başvuranın ölümüne ilişkin bilgilendirmiştir
(Ölüm tarihine ilişkin bilgi verilmemiştir)
02.12.2020
2.
37791/10
Andreas MULLER
03.06.2010
Temsilci, Mahkeme’yi başvuranın ölümüne ilişkin bilgilendirmiştir
(Ölüm tarihine ilişkin bilgi verilmemiştir)
02.12.2020
3.
11769/10
Klaus Richard Heinrich BOLDT
21.01.2010
Temsilci, Mahkeme’yi başvuranın ölümüne ilişkin bilgilendirmiştir
(Ölüm tarihine ilişkin bilgi verilmemiştir)
02.12.2020
4.
22133/10
Arnold Philipp LINDEMANN
20.03.2010
Temsilci, Mahkeme’yi başvuranın ölümüne ilişkin bilgilendirmiştir
(Ölüm tarihine ilişkin bilgi verilmemiştir)
10.04.2017
Full & Egal Universal Law Academy