CASE OF FERREIRA SANTOS PARDAL v. PORTUGAL – [Polish Translation] by the Polish Supreme Administrative Court

© Naczelny Sąd Administracyjny, [Translation already published on the official website of the Polish Supreme Administrative Court] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Supreme Administrative Court for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Naczelny Sąd Administracyjny, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Naczelnego Sądu Administracyjnego] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

SEKCJA PIERWSZA

SPRAWA FERREIRA SANTOS PARDAL przeciwko PORTUGALII

(Skarga nr 30123/10)

WYROK

STRASBURG

30 lipca 2015

OSTATECZNY

30/10/2015

Niniejszy wyrok uprawomocnił się na warunkach określonych w art. 44 ust. 2 Konwencji. Wyrok może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie Ferreira Santos Pardal przeciwko Portugalii,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Pierwsza Sekcja), zasiadając jako Izba w składzie:

Isabelle Berro, Przewodnicząca,
Elisabeth Steiner,
Khanlar Hajiyev,
Mirjana Lazarova Trajkovska,
Julia Laffranque,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Dmitry Dedov, sędziowie,

oraz Søren Nielsen, Kanclerz Sekcji,

Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 lipca 2015 r.,

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 30123/10) wniesionej do Trybunału w dniu 24 maja 2010 r. przeciwko Republice Portugalii na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatela Republiki Portugalii Pana José Luís Ferreira Santos Pardal („skarżący”).

2. Skarżący reprezentowany był przez Panią mec. Resende Neiva, adwokata prowadzącego praktykę w Bradze. Rząd portugalski („Rząd”) reprezentowany był przez pełnomocnika, Panią M. F. Carvalho, zastępcę Prokuratora Generalnego.

3. Skarżący podnosi, że wyrok Sądu Najwyższego w przedmiocie oddalenia powództwa o uznanie odpowiedzialności cywilnej wniesionego przeciwko Państwu był sprzeczny z utrwalonym orzecznictwem w tej dziedzinie, co stanowi naruszenie prawa do rzetelnego procesu sądowego zagwarantowanego w art. 6 ust. 1 Konwencji.

4. W dniu 4 września 2012 r. skarga została uznana za częściowo niedopuszczalną, a Rząd został powiadomiony o wniesieniu powyższej skargi.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

5. Skarżący urodził się w 1955 r. i mieszka w Bradze.

A. Powództwo o uznanie odpowiedzialności cywilnej wniesione do sądu w Santo Tirso (sprawa krajowa nr 541/2000)

6. W dniu 25 października 1997 r. skarżący został poszkodowany w następstwie wypadku samochodowego, podróżując własnym pojazdem w charakterze pasażera.

7. Ciężko ranny skarżący był hospitalizowany do dnia 16 grudnia 1997 r., a następnie rehabilitowany do kwietnia 1998 r.

8. Spółka F., ubezpieczyciel skarżącego, pokrywała koszty hospitalizacji i lekarstw skarżącego aż do końca 1998 r.

9. W piśmie z dnia 15 marca 1999 r. ubezpieczyciel poinformował skarżącego, że uznano go za zdrowego, a procent częściowej trwałej niezdolności do pracy został ustalony na 28,8%.

10. W nieokreślonym terminie skarżący wniósł do sądu w Santo Tirso powództwo z tytułu odpowiedzialności cywilnej przeciwko spółce F., domagając się od niej wypłaty 91 927 850 portugalskich escudos (ok. 459 000 euro – EUR) za szkody na osobie wynikające z wypadku. Posiadając obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej, skarżący uważał, że w rozpatrywanej sprawie powinien zostać uznany za „osobę trzecią”, objętą ubezpieczeniem na mocy podpisanej umowy, z uwagi na fakt, że nie kierował pojazdem w chwili wypadku. Na poparcie swojej argumentacji skarżący powołał się na dyrektywę Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, transponowaną do prawa krajowego rozporządzeniem z mocą ustawy 130/94 z dnia 19 maja 1994 r. nowelizującym rozporządzenie z mocą ustawy 522/85 z dnia 31 grudnia 1985 r. Utrzymywał, że w wyniku transpozycji powyższej dyrektywy umowa ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej obejmowała również szkody na osobie poniesione przez ubezpieczającego będącego poszkodowanym w następstwie wypadku drogowego, podróżującego własnym pojazdem w charakterze pasażera.

11. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2002 r. sąd oddalił powództwo skarżącego. Uznał, że umowa ubezpieczenia zawarta w tej sprawie nie obejmowała swym zakresem szkód na osobie poniesionych przez skarżącego w następstwie wypadku, nawet jeśli skarżący nie prowadził pojazdu w chwili zdarzenia.

12. Skarżący odwołał się od wyroku do sądu apelacyjnego w Porto, wnioskując o wystąpienie do Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich (zwany dalej „ETS”), obecnie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zwany dalej „TSUE”), z pytaniem prejudycjalnym w celu określenia, czy dyrektywa Rady 90/232/EWG rozszerzyła zakres ochrony ubezpieczeniowej od odpowiedzialności cywilnej o szkody na osobie poniesione przez ubezpieczającego w przypadku, gdy ten w chwili wypadku podróżuje własnym samochodem w charakterze pasażera.

13. W dniu 22 kwietnia 2004 r. sąd apelacyjny w Porto wydał wyrok oddalający wniosek, utrzymując wyrok sądu w Santo Tirso.

14. Stwierdził ponadto, że nie ma podstaw do wystąpienia do ETS z pytaniem prejudycjalnym z następujących względów:

„ (...) Nie jest też uzasadnione występowanie do Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich z pytaniem prejudycjalnym postawionym przez skarżącego, skoro dyrektywa Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r., wspomniana przez składającego apelację, została transponowana do prawa krajowego rozporządzeniem z mocą ustawy 130/94 z dnia 19 maja 1994 r., z uwagi na fakt, że sąd nie podziela podnoszonych wątpliwości. (...)”

15. Skarżący wniósł skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, domagając się ponownie wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do ETS w przedmiocie wykładni dyrektywy Rady 90/232/EWG.

16. Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2004 r. Sąd Najwyższy oddalił wniosek skarżącego. Opierając się w szczególności na wyroku wydanym w dniu 18 marca 1997 r., stwierdził, co następuje:

„ (...) [Trzy] dyrektywy [„samochodowe”] nigdy nie miały na celu objęcia ochroną ubezpieczeniową samego ubezpieczającego. Ubezpieczający jest wyłączony z grona osób objętych ochroną ubezpieczeniową zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia z mocą ustawy 522/85, zważywszy na samą ideę obowiązkowego ubezpieczenia [pomyślanego] jako ubezpieczenie na rzecz osób trzecich.

Ponadto art. 7 ust. 1 i 2 rozporządzenia z mocą ustawy 522/85 nie może być interpretowany w ten sposób, że ubezpieczający może być uznany za osobę trzecią w celu wypłaty odszkodowania z tytułu ubezpieczenia za szkody poniesione w przypadku, gdy ubezpieczony pojazd prowadzony był przez inną osobę. (...)”

Odnosząc się do wniosku o wystąpienie z pytaniem prejudycjalnym, Sąd Najwyższy stwierdził:

„ (...) [wystąpienie z pytaniem prejudycjalnym] byłoby zasadne, jeśli [w niniejszej sprawie] zachodziłaby bezpośrednia potrzeba zastosowania prawa wspólnotowego i jeśli sąd powziąłby wątpliwości co do wykładni dyrektywy, co nie miało miejsca w tym przypadku, gdyż sąd nie stosuje bezpośrednio prawa wspólnotowego, ale prawo krajowe (art. 7 ust. 1 i 2 rozporządzenia z mocą ustawy 522/85, w brzmieniu wynikającym z rozporządzenia z mocą ustawy 130/94). (...)”

B. Postępowanie w przedmiocie uznania odpowiedzialności cywilnej prowadzone przeciwko Państwu przed sądem w Bradze (sprawa krajowa nr 9180/07.3BBRG.G1S1)

17. W grudniu 2007 r. skarżący wniósł do sądu w Bradze powództwo o uznanie pozaumownej odpowiedzialności cywilnej przeciwko Państwu, podnosząc zarzut pomyłki sądowej wynikającej, jego zdaniem, z powództwa, które wniósł przeciwko towarzystwu ubezpieczeniowemu F. do sądu w Santo Tirso. Domagał się wypłaty kwoty 394 550 EUR, powiększonej o odsetki naliczane od daty wniesienia pozwu do sądu w Santo Tirso, tytułem odszkodowania za szkody materialne i straty moralne, które miał ponieść. Wnioskował również o zwrot kosztów i wydatków poniesionych w związku z postępowaniami przed sądem w Santo Tirso i sądem w Bradze. Skarżący podnosił zarzut błędnej wykładni dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. Na poparcie swoich twierdzeń powołał się na wyrok ETS w sprawie Katja Candolin i Inni przeciwko Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola i Inni (C-537/03) z dnia 30 czerwca 2005 r., w którym, jego zdaniem, przyjęto, że fakt, iż pasażer będący poszkodowanym w następstwie wypadku jest właścicielem pojazdu pozostaje bez znaczenia dla obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej. Powołał się również na dwa wyroki Sądu Najwyższego, które, jego zdaniem, uwzględniły stanowisko bronione przed sądem w Santo Tirso. Ponadto, skarżący stwierdził, że Sąd Najwyższy powinien wystąpić do ETS z pytaniem prejudycjalnym w przedmiocie spornej kwestii.

18. Wyrokiem z dnia 24 lipca 2008 r. sąd w Bradze odrzucił wniosek skarżącego. Sąd przyznał, że art. 22 Konstytucji zezwala na uznanie roszczeń wobec Państwa z tytułu odpowiedzialności za szkody poniesione w wyniku wadliwego funkcjonowania państwowych organów sądowniczych pod warunkiem, że pomyłka sądowa jest oczywista, rażąca i wyraźnie arbitralna. Sąd zauważył, że skarżący oparł swoje roszczenie na naruszeniu prawa wspólnotowego, w rozpatrywanej sprawie dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r., i odmowie wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do ETS, o którym mowa w art. 234 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (zwanego dalej „TWE”). Sąd wskazał, że w chwili wydawania spornego wyroku przez Sąd Najwyższy nie było krajowego ani wspólnotowego orzecznictwa dotyczącego kwestii podniesionej w rozpatrywanej sprawie. Stwierdził ponadto, że obowiązek wystąpienia do ETS z pytaniem prejudycjalnym nie jest bezwzględny i przewiduje wyjątki, w szczególności jeśli brak jest wątpliwości co do sposobu rozwiązania sporu, jak miało to miejsce w rozpatrywanej sprawie. Sąd stwierdził, że wyrok Sądu Najwyższego wydany w postępowaniu cywilnym nie był obarczony rażącym lub oczywistym błędem, a przesłanki pociągnięcia Państwa do odpowiedzialności nie zostały więc spełnione.

19. Skarżący wniósł apelację od tego wyroku do Sądu Apelacyjnego w Guimarães. Uznał, że regulacje dotyczące odpowiedzialności pozaumownej Państwa przewidziane w rozporządzeniu z mocą ustawy 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r. nie mają zastosowania w rozpatrywanej sprawie z uwagi na fakt, że wniósł swój pozew przed wejściem w życie powyższego rozporządzenia z mocą ustawy. Podnosił ponadto, że odpowiedzialność państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej za błędną wykładnię prawa wspólnotowego została uznana przez orzecznictwo TSUE.

20. Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2009 r. Sąd Apelacyjny w Guimarães częściowo uwzględnił apelację skarżącego.

W swoim wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów wyłącza z ochrony ubezpieczeniowej jedynie szkody materialne i straty moralne poniesione przez kierowcę uszkodzonego pojazdu, uwzględniając dyrektywę Rady 90/232/EWG, transponowaną do prawa krajowego rozporządzeniem z mocą ustawy 130/94 z dnia 19 maja 1994 r. Uznał zatem, że szkody poniesione przez ubezpieczającego powinny zostać pokryte z ubezpieczenia, pod warunkiem, że ubezpieczający nie był kierowcą pojazdu. Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok ETS w sprawie Katja Candolin i Inni przeciwko Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola i Inni (wyżej wymieniony) oraz na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2007 r., który uznał, że pod pojęciem „osoba trzecia” należy rozumieć każdego, kto może przypisać odpowiedzialność za wypadek innej osobie, w szczególności kierowcy pojazdu. Sąd Apelacyjny uznał też, że Sąd Najwyższy nie dopełnił obowiązku wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do ETS, o którym mowa w art. 234 TWE, popełniając tym samym rażący i oczywisty błąd, stanowiący naruszenie prawa wspólnotowego, w wyroku z dnia 14 grudnia 2004 r. Biorąc pod uwagę orzecznictwo ETS, Sąd Apelacyjny stwierdził, że Państwo może być pociągnięte do odpowiedzialności, jeśli zostanie wykazane, iż sądy krajowe nie zastosowały się do prawa wspólnotowego.

Odnosząc się do odpowiedzialności cywilnej Państwa, sąd zauważył, że rozporządzenie z mocą ustawy 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r. nie ma zastosowania w rozpatrywanej sprawie, ponieważ w chwili wniesienia pozwu jeszcze nie obowiązywało. Uznał także, że nie było potrzeby badania, czy art. 22 Konstytucji obejmuje odpowiedzialność cywilną Państwa za wadliwe funkcjonowanie organów sądowniczych. Podkreślił, że aby odpowiedzialność Państwa za niezastosowanie prawa wspólnotowego została uwzględniona, nie jest konieczne, aby przewidywała ją ustawa krajowa, nie było zatem potrzeby powoływania się na rozporządzenie z mocą ustawy 48051 z dnia 21 listopada 1967 r., nawet jeśli, według doktryny i orzecznictwa, rozporządzenie to odnosiło się też do czynów popełnionych przez Państwo w związku z wykonywaniem funkcji sędziowskich. Uwzględniając wniosek dotyczący naruszenia prawa wspólnotowego, Sąd Apelacyjny uznał za wykazaną pozaumowną odpowiedzialność cywilną Państwa w związku z wykonywaniem funkcji sędziowskich.

Biorąc pod uwagę szkody poniesione przez skarżącego w następstwie wypadku, sąd nakazał Państwu wypłatę skarżącemu odszkodowania w wysokości 479 091 EUR.

21. Prokuratura, w imieniu Państwa, złożyła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, kwestionując w szczególności istnienie rażącej pomyłki sądowej.

22. W nieokreślonym terminie skarżący przedstawił swoją odpowiedź, przywołując m.in. swoje stanowisko, zgodnie z którym odpowiedzialność Państwa za pomyłkę sądową wynikała z niezastosowania prawa wspólnotowego przez sądy krajowe.

23. Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2009 r. Sąd Najwyższy uwzględnił skargę, argumentując swą decyzję w następujący sposób:

„ (...)

Przyznajemy już teraz, że nasze stanowisko zakłada poparcie decyzji sądu pierwszej instancji, co nie oznacza, że zgadzamy się z jego argumentacją.

Przejdźmy bezpośrednio do rozpatrywanej kwestii.

Biorąc pod uwagę przebieg zdarzeń, nie ma żadnych wątpliwości, że treść ustawy 67/2007 z dnia 31 grudnia [2007], z późniejszymi zmianami wprowadzonymi przez ustawę 31/2008 z dnia 17 lipca [2008], nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie.

Nie oznacza to jednak całkowitego zlekceważenia kwestii jasno regulowanych przez ten akt.

Pytanie, które zostało postawione, brzmi następująco: czy w chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne, odpowiedzialność Państwa mogła zostać uznana, jak zresztą ostatecznie się stało, ze względu na decyzję będącą przedmiotem niniejszej analizy?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy przyjrzeć się wspomnianej powyżej ustawie.

Odnosząc się do odpowiedzialności Państwa za czyny popełnione w związku z wykonywaniem funkcji sądowniczej, art. 13 ust. 1 ustawy stanowi:

„Bez uszczerbku dla szczególnych regulacji stosowanych w przypadku wyroku skazującego w sprawie karnej, niesłusznego i wymierzającego karę pozbawienia wolności, Państwo ponosi cywilną odpowiedzialność za szkody wynikające z decyzji sądowych, które są w sposób oczywisty niezgodne z Konstytucją, niezgodne z prawem lub nieuzasadnione z uwagi na pomyłkę sądową w konkretnej ocenie okoliczności faktycznych”.

Analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że w chwili wejścia w życie ustawy, z którą związek ma ten przepis, Państwo nie ponosiło odpowiedzialności za szkody spowodowane przez przewidziane w niej przypadki.

(...)

To [sam] ustawodawca potwierdza swój zamiar rozszerzenia zakresu odpowiedzialności Państwa o szkody spowodowane w ramach wykonywania funkcji sądowniczej (...).

To [sam] ustawodawca świadomie akceptuje również, że, aż do tej chwili, Państwo nie mogło ponosić odpowiedzialności za szkody wynikające z wykonywania funkcji sądowniczej.

Stanowisko to jest odważne w tej mierze, że z wyjątkiem przypadków odpowiedzialności Państwa związanych z wyrokami w sprawach karnych za niesłuszne skazanie lub niezgodne z prawem pozbawienie wolności, nie istniało wcześniej nic, na poziomie ustawodawczym, na czym można było oprzeć żądanie naprawienia szkód doznanych (...) wskutek pomyłki sądowej sądu orzekającego w sprawach cywilnych.

(...)

Mamy świadomość, że orzecznictwo w przeważającym stopniu nie „obierało takiej linii”, opierając się na rozporządzeniu z mocą ustawy 48501 z dnia 21 listopada [1967] w celu uzasadnienia przyznania odszkodowania za szkody spowodowane w ramach wykonywania funkcji sądowniczych wskutek pomyłki sądowej.

Uważamy, że biorąc pod uwagę wyjaśnienia ustawodawcze, nie jest możliwe wysnucie innego wniosku..

(...)

Kończąc, poczuwamy się w obowiązku sformułować ostrzeżenia na wypadek podobnych sytuacji.

To powództwo nie jest zwykłym powództwem.

Stanowi coś więcej niż skargę o wznowienie postępowania, w kształcie przewidzianym w art. 771 i następne Kodeksu postępowania cywilnego, z uwagi na fakt, że same sądy krytykują decyzję Sądu Najwyższego.

Ustawodawca, w tym rodzaju odwołania, nie poszedł tak daleko.

(...)

Przyjęcie powództwa, tak jak w rozpatrywanym przypadku, miało następujący skutek: sądy otrzymały możliwość oceny istoty ostatecznego wyroku wydanego przez (...) Sąd Najwyższy!

(...)”

W konsekwencji Sąd Najwyższy wydał decyzję o uchyleniu w całości wyroku Sądu Apelacyjnego w Guimarães, utrzymując w mocy wyrok wydany przez sąd w Bradze.

II. WŁAŚCIWE PRAWO I PRAKTYKA KRAJOWE I WSPÓLNOTOWE

A. Prawo wewnętrzne

1. Konstytucja

24. Art. 22 Konstytucji stanowi:

„Państwo i pozostałe podmioty publiczne ponoszą odpowiedzialność cywilną, solidarnie z osobami wchodzącymi w skład ich organów, urzędnikami lub funkcjonariuszami, za działania lub zaniechania, których dopuściły się podczas wykonywania swoich funkcji i w wyniku ich wykonywania, naruszające prawa, wolności i gwarancje lub wyrządzające szkodę innym osobom.”

2. Rozporządzenie z mocą ustawy 522/85 z dnia 31 grudnia 1985 r.

25. W chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne właściwe dla rozpatrywanej sprawy przepisy rozporządzenia z mocą ustawy 522/85 z dnia 31 grudnia 1985 r., w brzmieniu wynikającym z rozporządzenia z mocą ustawy 130/94 z dnia 19 maja 1994 r., miały następujące brzmienie:

Art. 1
Obowiązek ubezpieczenia

„ 1. Każdy, kto może ponosić cywilną odpowiedzialność za naprawienie szkód materialnych i strat moralnych wynikających z uszkodzeń ciała lub mienia osób trzecich spowodowanych poprzez lądowy pojazd silnikowy, jego przyczepy lub naczepy ma, zgodnie z niniejszym tekstem, obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia takiej odpowiedzialności, aby pojazdy takie mogły poruszać się po drogach.

(...)”

Art. 7
Wyłączenia 

„ 1. Z zakresu ochrony ubezpieczeniowej wyłączone są szkody wynikające z uszkodzeń ciała doznanych przez kierowcę ubezpieczonego pojazdu.

2. Z zakresu ochrony ubezpieczeniowej wyłączone są również wszystkie szkody wynikające z uszkodzeń mienia spowodowanych przez następujące osoby:

a) kierowca pojazdu i ubezpieczający;

b) osoby, których odpowiedzialność (...) wynika w szczególności z współwłasności ubezpieczonego pojazdu;

c) spółki lub przedstawiciele prawni osób prawnych odpowiedzialni za zdarzenie, które miało miejsce w czasie pełnienia przez nich obowiązków;

d) małżonkowie, wstępni, zstępni i osoby przysposobione przez osoby wskazane w ustępach a) i b) (...) ;

e) osoby, które (...) korzystają ze świadczenia kompensacyjnego wynikającego z powiązań z jedną z osób wskazanych w powyższych ustępach;

f) pasażerowie, w przypadku, gdy przewożeni są z naruszeniem zasad dotyczących transportu pasażerów określonych w Kodeksie drogowym.

(...)”

3. Rozporządzenie z mocą ustawy 48051 z dnia 21 listopada 1967 r.

26. Regulacje dotyczące pozaumownej odpowiedzialności cywilnej Państwa przewidziane w rozporządzeniu z mocą ustawy 48051 z dnia 21 listopada 1967 r. zostały przedstawione w sprawie Paulino Tomás przeciwko Portugalii (decyzja, skarga nr 58698/00, CEDH 2003-VIII).

4. Ustawa 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r.

27. Ustawa 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r., która weszła w życie w dniu 30 stycznia 2008 r., reguluje, jako pierwsza w Portugalii, kwestie związane z odpowiedzialnością cywilną Państwa za szkody spowodowane w ramach wykonywania funkcji sędziowskich.

Odnośnie do odpowiedzialności Państwa za pomyłkę sądową, art. 13 tej ustawy ma następujące brzmienie:

„ 1. Bez uszczerbku dla szczególnych regulacji stosowanych w przypadku skazującego wyroku w sprawie karnej, niesłusznego i wymierzającego karę pozbawienia wolności, Państwo ponosi cywilną odpowiedzialność za szkody wynikające z decyzji sądowych, które są w sposób oczywisty niezgodne z Konstytucją, niezgodne z prawem lub nieuzasadnione z uwagi na pomyłkę sądową w konkretnej ocenie okoliczności faktycznych.

2. Wniosek o odszkodowanie powinien opierać się na uprzednim uchyleniu przez właściwy sąd decyzji, która szkodę spowodowała.”

5. Właściwe przepisy Kodeksu postępowania cywilnego

28. Art. 732-A Kodeksu postepowania cywilnego w brzmieniu wynikającym z rozporządzenia z mocą ustawy 329-A/95 z dnia 12 grudnia 1995 r. stanowi, co następuje:

„ 1. Zanim wyrok zostanie wydany Prezes Sądu Najwyższego może postanowić, że odwołanie będzie rozpatrywane przez pełny skład (pleno) izb cywilnych, jeśli taki sposób rozpatrywania sprawy okaże się niezbędny lub przydatny do zapewnienia jednolitości orzecznictwa.

2. Taki sposób rozpatrywania sprawy [przez pełny skład izb cywilnych], przewidziany w poprzednim ustępie, stosuje się na wniosek jednej ze stron lub prokuratury; jego zastosowanie może zainicjować sędzia sprawozdawca, jeden z sędziów zasiadających w składzie lub przewodniczący izb cywilnych, w szczególności jeśli stwierdzą oni, że na podstawie tego samego ustawodawstwa i [w przedmiocie] tego samego zagadnienia prawnego, możliwe byłoby wypracowanie rozwiązania prawnego niezgodnego z wcześniejszym orzecznictwem.”

29. Art. 763 Kodeksu postępowania cywilnego, wprowadzony rozporządzeniem 303/2007 z dnia 24 sierpnia 2007 r., stanowi:

„ 1. Strony mogą wnieść odwołanie do pełnego składu izb cywilnych Sądu Najwyższego od wyroku wydanego przez Sąd Najwyższy w sprzeczności z innym wyrokiem, na podstawie tego samego ustawodawstwa i [w przedmiocie] tego samego zagadnienia prawnego.

(...)”

Ponadto, art. 11 rozporządzenia z mocą ustawy 303/2007 stanowi, co następuje:

„ 1. (...) przepisy niniejszego rozporządzenia z mocą ustawy nie mają zastosowania do postępowań toczących się w chwili jego wejścia w życie.

(...)”

B. Praktyka krajowa przed wejściem w życie ustawy 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r.

30. W odniesieniu do zdarzeń mających miejsce przed wejściem w życie ustawy 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r., poza sprawami dotyczącymi wyroków skazujących wydanych przez sądy orzekające w sprawach karnych lub przypadków niesłusznego pozbawienia wolności, orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące powództw w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej wniesionych przeciwko Państwu w związku z pomyłką sądową przedstawia się następująco:

a) W wyrokach z dnia: 8 lipca 1997 r. (postępowanie nr 97A774), 3 grudnia 1997 r. (postępowanie nr 98A644), 19 lutego 2004 r. (postępowanie nr 03B4170), 31 marca 2004 r. (postępowanie nr 04A051), 29 czerwca 2005 r. (postępowanie nr 05A1064), 20 października 2005 r. (postępowanie nr 05B2490) i 18 lipca 2006 r. (postępowanie nr 06A1979), Sąd Najwyższy uznał, że:

- art. 22 Konstytucji przewiduje odpowiedzialność Państwa za pomyłkę sądową; przepis ten ma bezpośrednie zastosowanie, nawet jeśli żadna ustawa go nie wdraża;

- obowiązek wypłaty odszkodowania istnieje w przypadku wyraźnej odmowy wymiaru sprawiedliwości lub rażącego uchybienia (erro grosseiro), które czyni wydaną decyzję arbitralną.

b) W wyroku z dnia 19 czerwca 2008 r. (skarga nr 1091/08), Sąd Najwyższy stwierdził, że:

- w chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne, żadna ustawa nie regulowała kwestii odpowiedzialności Państwa za szkody spowodowane w ramach wykonywania funkcji sądowniczej, w odniesieniu do postępowania cywilnego;

- art. 22 Konstytucji nie ma bezpośredniego zastosowania;

- Państwo nie może być zatem pociągnięte do odpowiedzialności cywilnej za pomyłkę sądową popełnioną w ramach postępowania cywilnego.

c) W wyroku z dnia 8 września 2009 r. (postępowanie nr 368/09.3YFLSB) dotyczącego wyroku wydanego przez ten sam sąd w dniu 28 czerwca 2001 r., Sąd Najwyższy stwierdził, że:

- do sądów należy zapewnienie bezpośredniego stosowania art. 22 Konstytucji, przewidującego odpowiedzialność Państwa za szkody spowodowane w ramach wykonywania funkcji sądowniczej;

- aby nie utrudniać działania wymiaru sprawiedliwości i nie naruszać niezawisłości sędziów, należy zachować pewną ostrożność. Należało zatem wyłączyć wszelką odpowiedzialność dotyczącą wykładni norm prawa lub oceny okoliczności faktycznych i dowodów. W tym kontekście mechanizm odwoławczy i hierarchia instancji przyczyniły się do udoskonalenia procesu decyzyjnego, ograniczając tym samym ewentualność wydania niesłusznego wyroku;

- w tym konkretnym przypadku rozpatrywanym przez Sąd Najwyższy ustawa 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r. nie miała zastosowania. Zasady z niej wywiedzione mogły niemniej jednak posłużyć do doprecyzowania koncepcji „pomyłki sądowej” w drodze bezpośredniego zastosowania art. 22 Konstytucji;

- pomyłka sądowa była uchybieniem rażącym, nagannym i niedopuszczalnym, które doprowadziło do wydania ostatecznej decyzji, niepodlegającej zaskarżeniu, naruszającej prawa i wolności innych osób.

d) W wyroku z dnia 28 lutego 2012 r. (postępowanie nr 825/06.3TVLSB.L1.S1), dotyczącym wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji w 2004 r., Sąd Najwyższy stwierdził, że:

- art. 22 Konstytucji uznaje odpowiedzialność Państwa za działalność sądowniczą, poza przypadkami niezgodnego z prawem pozbawienia wolności lub niesłusznie wydanych wyroków w sprawach karnych przewidzianych w art. 27 ust. 5 i 29 ust. 6 Konstytucji;

- niezależnie od istnienia ustawy, która przewiduje jego stosowanie, art. 22 Konstytucji podlega bezpośredniemu stosowaniu;

- trudność tkwi w pogodzeniu zasady niezawisłości sądów, koniecznej do bezstronnego wykonywania powierzonych funkcji, z zasadą odpowiedzialności Państwa za czyny niedozwolone popełnione przez sędziów;

- pomyłka sądowa może być podstawą do pociągnięcia Państwa do odpowiedzialności tylko wtedy, gdy stanowi uchybienie tak rażące, oczywiste i bezdyskusyjne, że czyni decyzję arbitralną, a jej wnioski absurdalnymi.

d) W wyroku z dnia 23 października 2014 r. (postępowanie nr 1668/12.0TVLSB.L1.S1), dotyczącym wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji w 2007 r., Sąd Najwyższy stwierdził, że:

- popiera stanowisko przedstawione w przeważającej części orzecznictwa, akceptujące bezpośrednie stosowanie art. 22 Konstytucji w odniesieniu do funkcji sądowniczej Państwa;

- nawet jeśli ustawa 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r. nie ma zastosowania ratione temporis w tym konkretnym rozpatrywanym przypadku, nic nie stoi na przeszkodzie, aby powołać się na zasady wywodzące się z tej ustawy. W związku z tym uprzednie uchylenie zaskarżonej decyzji jest warunkiem koniecznym w przypadku powództwa w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej wniesionego przeciwko Państwu, nie tylko na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy 67/2007, ale również w drodze bezpośredniego stosowania art. 22 Konstytucji;

- zasada ta podlega zastosowaniu, nawet jeśli sporna decyzja nie podlega zaskarżeniu lub została potwierdzona przez sąd wyższej instancji.

- podstawę sprostowania może stanowić błąd, który jest rażący, tzn. oczywisty.

C. Prawo i orzecznictwo wspólnotowe

1. Dyrektywa Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r.

31. Dyrektywa Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (trzecia dyrektywa dotycząca ubezpieczenia posiadaczy pojazdów) zakłada m.in. objęcie ochroną ubezpieczeniową każdego pasażera pojazdu.

32. W wyroku Katja Candolin i Inni przeciwko Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola i Inni (C-537/03) z dnia 30 czerwca 2005 r. ETS (TSUE po wejściu w życie Traktatu lizbońskiego) stwierdził, co następuje:

„ W okolicznościach takich jak te w postępowaniu przed sądem krajowym art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i art. 1 trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zezwalają na odmowę lub ograniczenie w nieproporcjonalny sposób odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych w związku z przyczynieniem się pasażera do powstania szkody, którą poniósł. Fakt, że dany pasażer jest właścicielem pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.”

2. Procedura wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich

33. Art. 234 TWE (odpowiadający art. 177 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą i nowemu art. 267 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, który wszedł w życie w dniu 1 grudnia 2009 r.) przewiduje możliwość wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do ETS w następujących przypadkach:

„ Trybunał Sprawiedliwości jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym:

a) o wykładni niniejszego Traktatu,

b) o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje Wspólnoty (...) ;

(...)

W przypadku gdy pytanie z tym związane jest podniesione przed sądem jednego z państw członkowskich, sąd ten może, jeśli uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o rozpatrzenie tego pytania.

W przypadku gdy takie pytanie jest podniesione w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, sąd ten jest zobowiązany wnieść sprawę do Trybunału Sprawiedliwości.”

34. Orzecznictwo wspólnotowe dotyczące procedury wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do ETS przedstawione zostało w sprawie Ullens de Schooten i Rezabek przeciwko Belgii (skargi nr 3989/07 i 38353/07, §§ 33–34, 20 września 2011 r.).

PRAWO

I. ZARZUT NARUSZENIA ART. 6 UST. 1 KONWENCJI Z UWAGI NA NIEZNAJOMOŚĆ ZASADY BEZPIECZEŃSTWA PRAWNEGO

35. Powołując się na art. 6 ust. 1 Konwencji, skarżący twierdzi, że wykładnia ustawy dotyczącej pozaumownej odpowiedzialności cywilnej Państwa za pomyłkę sądową, dokonana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 grudnia 2009 r., jest sprzeczna z utrwalonym orzecznictwem krajowym i narusza zasadę bezpieczeństwa prawnego i rzetelności procesu sądowego. W świetle art. 13 Konwencji skarżący formułuje również zarzut nieskuteczności powództwa w przedmiocie pozaumownej odpowiedzialności cywilnej Państwa.

36. Trybunał przypomina, że art. 6 Konwencji stanowi lex specialis w stosunku do art. 13, którego gwarancje są ujęte w art. 6 (Kudła przeciwko Polsce [Wielka Izba], skarga nr 30210/96, § 146, CEDH 2000-XI). W związku z powyższym zbada zarzuty skarżącego jedynie w świetle art. 6 ust. 1 Konwencji, który stanowi:

„ Każdy ma prawo do sprawiedliwego (...) rozpatrzenia jego sprawy (..) przez (..) sąd (..) przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym (...)”

37. Rząd odrzuca stanowisko skarżącego.

A. Dopuszczalność skargi

38. Stwierdzając, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 a) Konwencji i że brak jest ponadto innych przesłanek do uznania jej za niedopuszczalną, Trybunał uznaje skargę za dopuszczalną.

B. Przedmiot skargi

1. Stanowisko stron

39. Skarżący podnosi, że nie miał możliwości skorzystania z prawa do rzetelnego procesu sądowego, gdyż Sąd Najwyższy orzekający w ostatniej instancji zajął w jego sprawie stanowisko sprzeczne z orzecznictwem krajowym; w tym względzie powołuje się w szczególności na dwa wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2004 r. (postępowanie nr 04A051) i 8 września 2009 r. (postępowanie nr 368/09.3YFLSB).

40. Rząd przyznaje, że wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2009 r. jest sprzeczny z orzecznictwem krajowym, które w chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne, tzn. przed wejściem w życie ustawy 67/2008 z dnia 31 grudnia 2007, uznawało możliwość pociągnięcia Państwa do odpowiedzialności za rażącą pomyłkę sądową, w drodze zastosowania rozporządzenia z mocą ustawy 48051 z dnia 21 listopada 1967 r. lub bezpośredniego zastosowania art. 22 Konstytucji.

41. Rząd wskazuje, że skarżący dysponował dwoma środkami, aby zaradzić rozbieżnościom w orzecznictwie będącym przedmiotem podnoszonego zarzutu. Przede wszystkim skarżący mógł wystąpić z wnioskiem, w toku postępowania, o interwencję pełnego składu izb cywilnych Sądu Najwyższego w celu ujednolicenia orzecznictwa (julgamento ampliado de revista), zgodnie z art. 732-A Kodeksu postępowania cywilnego, nawet jeśli ten środek zaskarżenia zależał od decyzji podjętej w tym względzie przez prezesa Sądu Najwyższego. Podobnie, po wydaniu wyroku, skarżący mógł skorzystać z nadzwyczajnego środka zaskarżenia w przedmiocie ujednolicenia orzecznictwa (recurso extraordinário de uniformização de jurisprudência) zgodnie z art. 763 Kodeksu postępowania cywilnego. Rząd przyznaje jednak, że nie ma pewności, że ten środek uznany zostałby za dopuszczalny, precyzując, że powyższy przepis został wprowadzony rozporządzeniem z mocą ustawy 303/2007 i nie ma zastosowania do postępowań sądowych wszczętych przed jego wejściem w życie, tj. przed dniem 1 stycznia 2008 r.

2. Ocena Trybunału

a) Zasady ogólne

42. W wyroku Nejdet Şahin i Perihan Şahin przeciwko Turcji ([Wielka Izba], skarga nr 13279/05, 20 października 2011 r.), Trybunał przypomniał ogólne zasady mające zastosowanie do spraw dotyczących rozbieżności w orzecznictwie (ibidem, §§ 49‒58 i 61). Zasady te można ująć w następujący sposób.

a) Rolą Trybunału nie jest zastępowanie sądów krajowych, bowiem to do władz krajowych w pierwszej kolejności, w szczególności do sądów, należy dokonywanie wykładni prawa krajowego (Saez Maeso przeciwko Hiszpanii, skarga nr 77837/01, § 22, 9 listopada 2004 r.). Jego rola ogranicza się do sprawdzenia zgodności skutków takiej wykładni z Konwencją (Kouchoglou przeciwko Bułgarii, skarga nr 48191/99, § 50, 10 maja 2007 r.) i, z wyjątkiem przypadków, w których ocena przez władze wykazuje oczywistą arbitralność, nie jest właściwy do kwestionowania wykładni ustawodawstwa krajowego dokonanej przez te sądy (zob. np. Ādamsons przeciwko Łotwie, skarga nr 3669/03, § 118, 24 czerwca 2008 r.).

b) Zasadniczo rolą Trybunału nie jest porównywanie poszczególnych wyroków wydanych – nawet w sporach wykazujących na pierwszy rzut oka podobieństwo lub powiązanych – przez sądy, których niezawisłość winien jest uszanować (Engel i Inni przeciwko Holandii, 8 czerwca 1976 r., § 103, seria A nr 22, Gregório de Andrade przeciwko Portugalii, skarga nr 41537/02, § 36, 14 listopada 2006 r. oraz Ādamsons, wspomniany powyżej, § 118).

c) Rozbieżności w orzecznictwie, ze względu na swój charakter, są konsekwencją właściwą każdemu systemowi sądowniczemu, który opiera się na sądach orzekających co do istoty sprawy sprawujących kontrolę nad swoim okręgiem sądowym. Takie rozbieżności mogą również wystąpić w obrębie jednego sądu. To samo w sobie nie może zostać uznane za sprzeczne z Konwencją (Santos Pinto przeciwko Portugalii, skarga nr 39005/04, § 41, 20 maja 2008 r., oraz Tudor Tudor przeciwko Rumunii, skarga nr 21911/03, § 29, 24 marca 2009 r.).

d) Kryteria, którymi kieruje się Trybunał przy ocenie warunków, w jakich sprzeczne decyzje różnych krajowych sądów orzekających w ostatniej instancji skutkują naruszeniem prawa do rzetelnego procesu sądowego, zagwarantowanego w art. 6 ust. 1 Konwencji, polegają na odpowiedzi na pytanie, czy istnieją w orzecznictwie sądów krajowych „znaczące i trwałe rozbieżności”, czy prawo krajowe przewiduje mechanizmy zmierzające do usunięcia tych niespójności, czy mechanizmy te zostały zastosowane i jakie były, w danym przypadku, skutki ich zastosowania (zob. m.in. Iordan Iordanov i Inni przeciwko Bułgarii, skarga nr 23530/02, §§ 49–50, 2 lipca 2009 r., zob. także Beian przeciwko Rumunii (nr 1), skarga nr 30658/05, §§ 34–40, CEDH 2007–XIII (fragmenty), Ştefan i Ştef przeciwko Rumunii, skarga nr 24428/03 i 26977/03, §§ 33–36, 27 stycznia 2009 r., Schwarzkopf i Taussik przeciwko Republice Czech (dec.), skarga nr 42162/02, 2 grudnia 2008 r., Tudor Tudor, wspomniany powyżej, § 31, oraz Ştefănică i Inni przeciwko Rumunii, skarga nr 38155/02, 2 listopada 2010 r., § 36).

e) Ocena dokonywana przez Trybunał opiera się zawsze na zasadzie bezpieczeństwa prawnego, która jest wyrażona implicite we wszystkich artykułach Konwencji, i stanowi jeden z kluczowych elementów państwa prawa (zob. m.in., Beian (nr 1), wspomniany powyżej, § 39, Iordan Iordanov i Inni, wspomniany powyżej, § 47, oraz Ştefănică i Inni, wspomniany powyżej, § 31).

f) Zasada bezpieczeństwa prawnego zmierza w szczególności do zapewnienia pewnej stabilności sytuacji prawnych i zwiększa zaufanie obywateli wobec wymiaru sprawiedliwości. Istnienie rozbieżnych decyzji może skutkować powstaniem stanu niepewności prawa, który może obniżyć zaufanie społeczeństwa do systemu sądowniczego, tymczasem to zaufanie jest jednym z kluczowych elementów państwa prawa (Paduraru przeciwko Rumunii, skarga nr 63252/00, § 98, CEDH 2005-XII (fragmenty), Vinčić i Inni przeciwko Serbii, skarga nr 44698/06 i in., § 56, 1 grudnia 2009 r., Ştefan et Ştef, wspomniany powyżej, § 33, oraz Ştefănică i Inni, wspomniany powyżej, § 38).

g) Jednak wymogi bezpieczeństwa prawnego i ochrony uzasadnionych oczekiwań osób dochodzących swoich praw nie przyznają prawa nabytego do utrwalonego orzecznictwa (Unédic przeciwko Francji, skarga nr 20153/04, § 74, 18 grudnia 2008 r.). Ewolucja orzecznictwa sama w sobie nie jest bowiem sprzeczna z właściwym działaniem wymiaru sprawiedliwości, ponieważ porzucenie dynamicznego i rozwojowego podejścia mogłoby zaszkodzić reformom lub ulepszeniom (Atanasovski przeciwko „Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii”, skarga nr 36815/03, § 38, 14 stycznia 2010 r.).

h) Wreszcie, różnicy w podejściu zastosowanym w dwóch sporach nie można uznać za rozbieżność w orzecznictwie, jeśli jest uzasadniona różnicą w rozpatrywanych okolicznościach faktycznych (zob., podobnie, Uçar przeciwko Turcji (dec.), skarga nr 12960/05, 29 września 2009 r.).

b) Zastosowanie do niniejszej sprawy

43. Trybunał zauważa, że Rząd nie kwestionuje, że orzecznictwo krajowe uznało, przed wejściem w życie ustawy 67/2007 z dnia 31 grudnia 2007 r., możliwość pociągnięcia Państwa z tytułu odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane w następstwie pomyłki sądowej. Wynika to zresztą z przeglądu orzecznictwa Sądu Najwyższego istotnego dla rozpatrywanej sprawy, wymienionego w paragrafie 30 powyżej.

44. W niniejszej sprawie Trybunał stwierdza, że wyrokiem z dnia 3 grudnia 2009 r. Sąd Najwyższy orzekł, iż w chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne nie było możliwe pociągnięcie Państwa do odpowiedzialności cywilnej z tytułu pomyłki sądowej. Uchylając wyrok sądu apelacyjnego, Sąd Najwyższy stwierdził, że wyrok sądu pierwszej instancji powinien pozostać w mocy, choć z innych względów (paragraf 23 powyżej).

45. Podobnie jak w sprawie Beian (wspomnianej powyżej), to naczelny organ władzy sądowniczej jest źródłem rozbieżności w orzecznictwie podnoszonej przez skarżącego.

46. Trybunał przypomina, że rozbieżności w orzecznictwie, ze względu na swój charakter, są konsekwencją właściwą każdemu systemowi sądowniczemu, który opiera się na sądach orzekających co do istoty sprawy sprawujących kontrolę nad swoim okręgiem sądowym.

47. Tymczasem, Trybunał podkreśla, że rolą naczelnego organu władzy sądowniczej jest, ściśle rzecz biorąc, rozwiązywanie tych sprzeczności (Zielinski i Pradal i Gonzalez i Inni przeciwko Francji [Wielka Izba], skargi nr 24846/94 oraz od 34165/96 do 34173/96, § 59, CEDH 1999-VII). W związku z powyższym, jeśli praktyka stosowana przez najwyższe krajowe organy sądownicze jest niejednolita, to sama staje się źródłem niepewności prawa, naruszając tym samym zasadę bezpieczeństwa prawnego i zmniejszając zaufanie obywateli do systemu sądowniczego (Beian, wspomniany powyżej, § 39).

48. W niniejszej sprawie Trybunał zauważa, że Sąd Najwyższy przyjął stanowisko, które diametralnie różni się od utrwalonego orzecznictwa krajowego, postąpił tak już zresztą w wyroku z dnia 19 czerwca 2008 (paragraf 30 pkt b) powyżej). Uważa, że nie należy jednak traktować tych dwóch wyroków jako zmiany orzecznictwa opartej na nowej wykładni prawa, z uwagi na fakt, że Sąd Najwyższy powrócił następnie do swego utrwalonego orzecznictwa (zob., a contrario, Işık przeciwko Turcji (dec.), skarga nr 35224/05, 16 czerwca 2009 r.), jak wynika z wyroków z dnia 28 lutego 2012 r. i z dnia 23 października 2014 r. (paragraf 30 pkt. d) i e) powyżej).

49. Zdaniem Trybunału, te dwie rozbieżne wykładnie dotyczące dopuszczalności powództwa w przedmiocie odpowiedzialności cywilnej Państwa za wadliwe działanie wymiaru sprawiedliwości niechybnie doprowadziły, w odniesieniu do Sądu Najwyższego, do sytuacji niepewności prawa, która może skutkować naruszeniem zasady bezpieczeństwa prawnego.

50. Trybunał przyjmuje do wiadomości twierdzenie Rządu, zgodnie z którym skarżący dysponował dwoma środkami, aby zaradzić tej sytuacji. Jednak, co do pierwszego środka zaskarżenia (julgamento ampliado de revista), Trybunał stwierdza, że jego zastosowanie zależy od decyzji prezesa Sądu Najwyższego i że w niniejszej sprawie nie zadziałał on. Pomimo istnienia rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezes tego organu sądowniczego nie przedstawił, z urzędu, zagadnienia pełnemu składowi izb cywilnych Sądu Najwyższego celem zapewnienia jednolitości orzecznictwa, choć mógł to zrobić zgodnie z art. 732-A ust. 1 Kodeksu postępowania cywilnego (paragraf 28 powyżej). W odniesieniu do nadzwyczajnego środka zaskarżenia w przedmiocie ujednolicenia orzecznictwa (recurso extraordinário de uniformização de jurisprudência) Trybunał zauważa – podobnie jak Rząd – że nie miał on zastosowania w chwili, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne. Rozporządzenie z mocą ustawy 303/2007 z dnia 24 sierpnia 2007 r. odnoszące się do tego środka nie obejmuje bowiem postępowań, które ‒ jak w rozpatrywanej sprawie – były w toku przed jego wejściem w życie (paragraf 29 powyżej). Skarżący nie dysponował więc mechanizmem pozwalającym na rozstrzygnięcie sporów dotyczących orzecznictwa Sądu Najwyższego.

51. Na tej podstawie Trybunał wysnuwa wniosek, że skutkiem niepewności prawa, która doprowadziła do oddalenia powództwa wniesionego przez skarżącego ‒ a do tego należy dodać jeszcze, w rozpatrywanej sprawie, brak mechanizmu umożliwiającego zapewnienie spójności praktyk stosowanych przez naczelny organ sądownictwa krajowego ‒ było pozbawienie skarżącego możliwości rozpatrzenia jego powództwa w przedmiocie odpowiedzialności wniesionego przeciwko Państwu, tymczasem innym osobom będącym w podobnej sytuacji przyznano takie prawo. Wobec tego nastąpiło naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji.

II. ZARZUT NARUSZENIA ART. 6 UST. 1 KONWENCJI Z UWAGI NA BRAK BEZSTRONNOŚCI SĄDU NAJWYŻSZEGO

52. W świetle art. 6 ust. 1 Konwencji skarżący podnosi również zarzut braku bezstronności Sądu Najwyższego z uwagi na fakt, że w rozpatrywanej sprawie sąd ten został wezwany do podjęcia decyzji w przedmiocie pomyłki sądowej, do której sam doprowadził.

53. Trybunał zwraca uwagę, że zarzut ten związany jest z zarzutem rozpatrywanym powyżej, powinien być zatem uznany za dopuszczalny.

54. Przypomina, że prawo do rozpatrzenia sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd jest jednym z aspektów szerszego prawa do rzetelnego procesu sądowego zagwarantowanego w art. 6 Konwencji.

55. Biorąc pod uwagę stwierdzenie naruszenia art. 6 ust 1 Konwencji (paragraf 53 powyżej), Trybunał uważa, że nie ma podstaw do zbadania, czy w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia tego samego przepisu przez brak bezstronności Sądu Najwyższego (zob., mutatis mutandis, Beian, wspomniany powyżej, § 45).

III. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI

56. Zgodnie z art. 41 Konwencji,

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie.”

A. Szkody

57. Z tytułu poniesionych szkód materialnych skarżący domaga się wypłaty 479 091 euro (EUR), kwota ta odpowiada odszkodowaniu przyznanemu mu przez Sąd Apelacyjny w Guimarães wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2009 r., który został uchylony wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2009 r. Domaga się również wypłaty odszkodowania za poniesione straty moralne, nie określił jednak kwoty swojego roszczenia.

58. Rząd kwestionuje kwotę, której wypłaty domaga się skarżący z tytułu szkód materialnych, uznając, że nie istnieje żaden związek przyczynowo-skutkowy między naruszeniem a rzekomą szkodą materialną.

59. Nie dostrzegając związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy stwierdzonym naruszeniem a rzekomą szkodą materialną, Trybunał odrzuca wniosek. Zważywszy, że skarżący nie określił kwoty odszkodowania za poniesioną stratę moralną, Trybunał uważa, że nie ma również podstaw do przyznania mu odszkodowania z tego tytułu.

B. Koszty i wydatki

60. Skarżący żąda 78 809,21 EURO na pokrycie następujących kosztów postępowania przed sądami krajowymi i Trybunałem: 18 689,25 EUR kosztów postępowania przed sądem w Santo Tirso, 29 369,96 EUR kosztów postępowania przed sądem w Bradze, 750 EUR pozostałych kosztów (artykuły papiernicze, koszty transportu, rozmowy telefoniczne) i 30 000 EUR honoraria za 300 godzin pracy przy stawce godzinowej wynoszącej 100 EUR.

61. Rząd pozostawia rozstrzygnięcie tej kwestii uznaniu Trybunału.

62. Trybunał przypomina, że w przypadku stwierdzenia naruszenia Konwencji może nakazać pokrycie kosztów i wydatków poniesionych w związku z postępowaniami przed sądami krajowymi „w celu zapobieżenia lub naprawienia przez te sądy stwierdzonego naruszenia” (zob. m.in. Hertel przeciwko Szwecji, 25 sierpnia 1998 r., § 63, Zbiór wyroków i decyzji 1998‑VI). W rozpatrywanej sprawie, biorąc pod uwagę fakt, że stwierdzone naruszenie dotyczy wyroku Sądu Najwyższego wydanego w następstwie postępowania krajowego, koszty z tym związane nie były poniesione w celu zapobieżenia lub naprawienia stwierdzonego naruszenia.

63. Odnośnie do kosztów postępowania przed Trybunałem, Trybunał przypomina, że skarżący może otrzymać zwrot kosztów jedynie w przypadku, gdy są rzeczywiste, konieczne i w rozsądnej wysokości (Iatridis przeciwko Grecji (słuszne zadośćuczynienie) [Wielka Izba], skarga nr 31107/96, § 54, CEDH 2000‑XI). W rozpatrywanej sprawie Trybunał stwierdza, że koszty i honoraria związane z postępowaniem przed Trybunałem nie zostały w żaden sposób udokumentowane.

64. W związku z powyższym Trybunał odrzuca wniosek skarżącego dotyczący kosztów postępowania przed sądami krajowymi i Trybunałem.

W ZWIĄZKU Z POWYŻSZYM TRYBUNAŁ JEDNOMYŚLNIE

1. Uznaje skargę za dopuszczalną;

2. Stwierdza, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji z uwagi na nieuzwględnienie zasady bezpieczeństwa prawnego;

3. Stwierdza, że nie ma podstaw do rozpatrzenia zarzutu naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji z powodu braku bezstronności Sądu Najwyższego.

Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie w dniu 30 lipca 2015 r., zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Søren NielsenIsabelle Berro
KanclerzPrzewodniczący

Full & Egal Universal Law Academy