CASE OF FORMELA AND OTHERS v. POLAND - [Polish Translation] by the Polish Ministry of Justice

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

SEKCJA PIERWSZA

SPRAWA FORMELA I INNI przeciwko POLSCE

(Skargi nr 58828/12 i 4 inne – zob. załączony wykaz)

WYROK
 

STRASBURG

19 września 2024 r.

Niniejszy wyrok jest ostateczny, ale może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie Formela i Inni przeciwko Polsce

Europejski Trybunał Praw Człowieka (sekcja pierwsza), zasiadając jako Komitet w składzie:

 Péter Paczolay, Przewodniczący,
 Gilberto Felici,
 Raffaele Sabato, Sędziowie,
oraz Liv Tigerstedt, Zastępczyni Kanclerza Sekcji,

mając na uwadze:

skargi przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesione do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez skarżące wymienione w załączonej tabeli („skarżące”), w poszczególnych datach wskazanych w tych skargach;

decyzję o zakomunikowaniu skarg Rządowi polskiemu („Rząd”), reprezentowanemu przez jego pełnomocnika J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych;

uwagi przedstawione przez pozwany Rząd oraz uwagi w odpowiedzi na nie przedstawione przez skarżące;

uwagi przedstawione przez Komisarz Praw Człowieka Rady Europy, która skorzystała z prawa do interwencji w postępowaniu (art. 36 ust. 3 Konwencji i Reguła 44 § 2 Regulaminu Trybunału);

uwagi przedstawione przez następujące organizacje, z których wszystkie otrzymały od Przewodniczącego Sekcji prawo do interwencji w postępowaniu:

- Rzecznik Praw Obywatelskich Rzeczypospolitej Polskiej;

- Międzynarodowe Stowarzyszenie Lesbijek, Gejów, Osób Biseksualnych, Transseksualnych i Interseksualnych (ILGA) w imieniu Fédération Internationale pour les Droits Humains (FIDH), Europejski Oddział Międzynarodowego Stowarzyszenia Lesbijek, Gejów, Osób Biseksualnych, Transseksualnych i Interseksualnych (ILGA-Europe), Sieć Europejskich Stowarzyszeń na rzecz Rodzin LGBTIQ* (NELFA) oraz Europejska Sieć Prawników zajmujących się prawnymi aspektami dyskryminacji z powodu orientacji seksualnej i tożsamości płciowej (European Commission on Sexual Orientation Law, ECSOL);

- Instytut Psychologii Polskiej Akademii Nauk;

- Fundacja Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris;

- Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego (w imieniu Stowarzyszenia Kampania Przeciw Homofobii i Miłość Nie Wyklucza);

obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 sierpnia 2024 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

PRZEDMIOT SPRAWY

1.  Skarżący reprezentują pary jednopłciowe, które skarżyły się na podstawie art. 8 Konwencji, że ich małżeństwa zawarte za granicą nie zostały zarejestrowane w Polsce, a dla ich związków nie zostały przewidziane żadne prawne formy ochrony i uznania.

2.  W czerwcu 2009 r. pierwsza skarżąca otrzymała darowiznę od drugiej skarżącej. W zeznaniu podatkowym wskazała, że darowizna pochodziła od jej „współmałżonki” (w związku z czym skarżąca jako należąca do grupy pierwszej, czyli najbliższej rodziny, była uprawniona do otrzymania nieopodatkowanych darowizn). We wrześniu 2009 r. urząd skarbowy ustalił, że pierwsza skarżąca jest zobowiązana do zapłaty podatku od darowizny, ponieważ otrzymała ją od osoby należącej do trzeciej grupy – brak powiązań rodzinnych. Pierwsza skarżąca odwołała się, ale w dniu 20 marca 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał w mocy decyzję urzędu.

3.  W kwietniu 2009 r. skarżące dokonały wspólnego rozliczenia podatkowego jako małżeństwo. Organy podatkowe dokonały ponownego obliczenia ich zobowiązań podatkowych, biorąc pod uwagę fakt, że prawo nie zezwalało skarżącym na dokonanie wspólnego rozliczenia podatkowego. W dniu 20 marca 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargi kasacyjne skarżących.

4.  W sierpniu 2009 r. druga skarżąca korzystała z urlopu opiekuńczego do celów sprawowania opieki nad chorym partnerem – pierwszą skarżącą – i złożyła wniosek o przyznanie świadczeń z tytułu opieki nad chorą współmałżonką. Władze odrzuciły wniosek (ostateczny wyrok został wydany przez Sąd Okręgowy w Gdańsku w dniu 3 września 2010 r.). W dniu 12 października 2011 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił rozpoznania skargi konstytucyjnej wniesionej przez pierwszą skarżącą. Trybunał uznał, że sprawa dotyczy braku regulacji: zaniechania ustawodawczego, a nie niezgodności przepisów prawa z Konstytucją.

5.  W dniu 24 września 2012 r. druga skarżąca złożyła wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem zdrowotnym pierwszej skarżącej. Władze odrzuciły wniosek, stwierdzając, że pierwsza skarżąca nie może podlegać ubezpieczeniu jako członek rodziny drugiej skarżącej, ponieważ nie jest to dozwolone przez prawo. W dniu 25 października 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił ostateczne odwołanie skarżących.

6.  W dniu 16 stycznia 2015 r. pierwsza i druga skarżąca zawarły związek małżeński w Zjednoczonym Królestwie. Następnie wystąpiły do Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku o rejestrację małżeństwa zawartego za granicą.

7.  W dniu 7 lipca 2015 r. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku oddalił oba wnioski, uznając, że rejestracja małżeństwa skarżących byłaby sprzeczna z polskim porządkiem prawnym i naruszałaby m.in. art. 18 Konstytucji, który stanowi, że małżeństwo może być zawarte tylko przez dwie osoby przeciwnej płci. Skarżące złożyły odwołanie, ale Wojewoda Pomorski utrzymał decyzję w mocy, podobnie jak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku i Naczelny Sąd Administracyjny (w dniu 28 lutego 2018 r.).

8.  W dniu 7 listopada 2015 r. trzecia i czwarta skarżąca zawarły związek małżeński w Danii. Następnie zwróciły się do Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku o zarejestrowanie ich małżeństwa zawartego za granicą.

9.  W dniu 5 listopada 2018 r. władze odrzuciły wniosek, ponieważ byłoby to sprzeczne z polskim porządkiem prawnym, który zezwalał jedynie na małżeństwo między mężczyzną i kobietą. W dniu 1 lipca 2019 r. Wojewoda Pomorski oddalił odwołania skarżących (doręczenie w dniu 10 lipca 2019 r.).

10.  Skarżące wniosły skargi na podstawie art. 8 Konwencji z uwagi na całkowity brak uznania ich związków w Polsce, ponieważ zawarcie przez nie prawnie uznanego związku jakiegokolwiek rodzaju nie było możliwe. Ponadto skarżące podniosły zarzut, że ich małżeństwa zawarte za granicą nie zostały w żaden sposób uznane przez polskie władze.

OCENA TRYBUNAŁU

11.  Mając na uwadze podobny przedmiot skarg, Trybunał uznał za właściwe ich łączne rozpoznanie w jednym wyroku.

12.  Rząd zgłosił zastrzeżenie wstępne dotyczące niewyczerpania krajowych środków odwoławczych w odniesieniu do trzeciej i czwartej skarżącej, jako że nie odwołały się one od decyzji Wojewody Pomorskiego z dnia 1 lipca 2019 r.

13.  Trybunał zauważył jednak, że dwie pierwsze skarżące, które znajdowały się w podobnej sytuacji, odwołały się od dotyczącej ich decyzji – najpierw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, a następnie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Oba sądy utrzymały w mocy decyzje administracyjne jako oparte na jednoznacznych przepisach prawa krajowego i orzecznictwie, potwierdzając, że rejestracja zagranicznych małżeństw osób tej samej płci zostałaby uznana za naruszającą podstawowe zasady polskiego porządku prawnego.

14.  Rząd argumentował również, że skarżące nie wniosły skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał uznał, że istnieją poważne wątpliwości co do dopuszczalności skargi konstytucyjnej w sprawie dotyczącej braku możliwości rejestracji w Polsce małżeństwa osób tej samej płci zawartego za granicą oraz braku jakiejkolwiek innej formy uznania i ochrony takich małżeństw, ponieważ podobne skargi były w przeszłości kwalifikowane jako zaniechanie ustawodawcze, którego rozpatrywanie wykraczało poza kompetencje Trybunału Konstytucyjnego (zob. Przybyszewska i Inni przeciwko Polsce, nr 11454/17 i 9 innych, § 53, 12 grudnia 2023 r.). Pierwsza skarżąca złożyła bowiem skargę konstytucyjną w jednej ze swoich spraw, a Trybunał Konstytucyjny odmówił jej rozpatrzenia, uznając, że sprawę należy zakwalifikować jako zaniechanie ustawodawcze (zob. paragraf 4 powyżej).

15.  Trybunał stwierdził, że należy uznać, iż skarżące wyczerpały krajowe środki odwoławcze, i oddalił zastrzeżenia Rządu w tym zakresie.

16.  Rząd podniósł ponadto, że skarżące nie poniosły żadnej znaczącej szkody i nie mogą twierdzić, że są ofiarami zarzucanych naruszeń Konwencji, ponieważ – pomimo niekorzystnych decyzji polskich władz – kontynuowały wspólne pożycie w swoich związkach i nie poniosły żadnej szkody w związku z tymi decyzjami. Skarżące zakwestionowały te zastrzeżenia, utrzymując, że nie miały dostępu do podstawowych praw, które przysługują każdej parze pozostającej w stałym związku.

17.  Trybunał uznał, że oba zastrzeżenia są sformułowane w podobny sposób i są ściśle powiązane z przedmiotem skargi, mianowicie z naruszeniem praw skarżących wynikających z Konwencji z uwagi na brak prawnego uznania związków osób tej samej płci. Trybunał rozpatrzy zatem te zastrzeżenia łącznie z przedmiotem skargi.

18.  Należy uznać, że przedmiotowa skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a) Konwencji ani niedopuszczalna z jakichkolwiek innych względów. Należy ją zatem uznać za dopuszczalną.

19.  Ogólne zasady potwierdzające, że zgodnie ze swoimi obowiązkami pozytywnymi wynikającymi z art. 8 Konwencji państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia ram prawnych umożliwiających parom osób tej samej płci odpowiednie uznanie i ochronę ich związku zostały określone w sprawie Fedotova i Inni przeciwko Rosji [WI], nr 40792/10 i 2 inne, §§ 152–165 oraz 178, 17 stycznia 2023 r.

20.  Stosując te zasady, Trybunał stwierdził w sprawie Przybyszewska i Inni (op. cit., § 122), że Polska nie wywiązała się ze spoczywającego na niej pozytywnego obowiązku polegającego na zapewnieniu skarżącym w tamtej sprawie konkretnych ram prawnych przewidujących uznanie i ochronę ich związków jednopłciowych, co stanowi naruszenie art. 8 Konwencji.

21.  W przedmiotowej sprawie skarżące nie podniosły zarzutu, że zawarcie przez nie związku małżeńskiego w Polsce było niemożliwe, a Trybunał zauważa, że art. 8, 12 i 14 Konwencji nie były dotychczas interpretowane jako nakładające na Państwa-Strony pozytywny obowiązek polegający na udostępnieniu instytucji małżeństwa parom osób tej samej płci (ibid., § 165).

22.  Trybunał skoncentruje się na zbadaniu, czy pozwane Państwo wypełniło swój pozytywny obowiązek polegający na zapewnieniu ram prawnych umożliwiających skarżącym odpowiednie uznanie i ochronę ich związków (zob. Koilova i Babulkova przeciwko Bułgarii, nr 40209/20, § 41, 5 września 2023 r.). W tym celu Trybunał musi zbadać, czy uwzględniając przyznany mu margines oceny, pozwane Państwo zachowało sprawiedliwą równowagę między przeważającymi interesami, na których się oparło, a interesami podnoszonymi przez skarżące (zob. Buhuceanu i Inni przeciwko Rumunii, nr 20081/19 i 20 innych, § 75, 23 maja 2023 r.).

23.  Nie kwestionowano okoliczności, że polskie prawo nadal przewiduje tylko jedną formę związku rodzinnego – małżeństwo osób przeciwnej płci – i nie zezwala na żadną formę prawnego uznania par osób tej samej płci (zob. Przybyszewska i Inni, op. cit., § 105). Sytuacja ta różni się zatem znacząco od sytuacji bardzo dużej liczby państw członkowskich, które zobowiązały się do zmiany prawa krajowego w celu zapewnienia osobom tej samej płci skutecznej ochrony ich życia prywatnego i rodzinnego (zob. Koilova i Babulkova, op. cit., § 46).

24.  Jak podniosły skarżące i jak wynika z okoliczności faktycznych sprawy, uniemożliwiono im skorzystanie z urlopu w celu opieki nad chorym partnerem, nie mogły rozszerzyć ubezpieczenia zdrowotnego na swojego partnera, zostały potraktowane jako osoby bez powiązań rodzinnych z punktu widzenia opodatkowania i nie mogły skorzystać ze zwolnienia z podatku od darowizn przysługującego najbliższej rodzinie ani z prawa do złożenia wspólnej deklaracji podatkowej. Skarżące podkreśliły, że partnerzy tej samej płci nie mogą dziedziczyć po sobie nawzajem, chyba że zostało to wyraźnie wskazane w testamencie, ani otrzymywać alimentów w przypadku separacji lub świadczeń w przypadku śmierci.

25.  W Polsce pary osób tej samej płci, wobec braku ich oficjalnego uznania, są jedynie związkami de facto, nawet jeśli – jak w sprawie skarżących – za granicą zawarto ważne małżeństwo. Osoby tej samej płci nie mogą powoływać się na istnienie swojego związku w kontaktach z organami sądowymi lub administracyjnymi (zob. Przybyszewska i Inni, op. cit., § 113). Trybunał przypomina, że konieczność zwracania się do sądów krajowych o ochronę zwykłych potrzeb pozostających w związku osób jest sama w sobie przeszkodą w poszanowaniu ich życia prywatnego i rodzinnego (zob. Koilova i Babulkova, op. cit., § 53).

26.  Trybunał stwierdza zatem, że odmawiając rejestracji małżeństw skarżących w jakiejkolwiek formie i nie zapewniając im konkretnych ram prawnych przewidujących uznanie i ochronę, polskie władze pozostawiły skarżące w próżni prawnej i nie zaspokoiły podstawowych potrzeb uznania i ochrony par osób tej samej płci pozostających w stabilnym i oddanym związku. Trybunał stwierdza, że żadna z podstaw interesu publicznego przedstawionych przez Rząd nie przeważa nad interesem skarżących w odpowiednim uznaniu i ochronie prawnej ich związków.

27.  W szczególności wszelkie okoliczności dotyczące zarzucanego braku poparcia w polskim społeczeństwie dla uznania takich związków oraz fakt, że prawo i orzecznictwo sądów krajowych nie pozwalają na wprowadzenie żadnych zmian w tym zakresie, zostały już zbadane we wcześniejszym wyroku Trybunału przeciwko Polsce i należy je odrzucić z tych samych powodów (zob. Przybyszewska i Inni, op. cit., §§ 118 i 120).

28.  Trybunał zauważa, że państwa członkowskie mają szerszy margines oceny przy określaniu szczegółowego charakteru systemu prawnego, który ma być dostępny dla par osób tej samej płci. Ważne jest jednak, aby ochrona przyznana przez państwa parom osób tej samej płci była adekwatna. To w tym ostatnim kontekście można wziąć pod uwagę społeczne i kulturowe uwarunkowania Polski.

29.  Trybunał stwierdza, że pozwane Państwo przekroczyło swój margines oceny i nie wywiązało się z pozytywnego obowiązku polegającego na zapewnieniu skarżącym konkretnych ram prawnych przewidujących uznanie i ochronę ich związków jednopłciowych. Stanowi to naruszenie prawa skarżących do poszanowania ich życia prywatnego i rodzinnego. Zastrzeżenia wstępne Rządu dotyczące braku doznania przez nie znaczącej szkody i braku statusu ofiary (zob. paragraf 16 powyżej) należy zatem oddalić.

30.  Tym samym doszło do naruszenia art. 8 Konwencji.

31.  Skarżące twierdziły, że fakt, iż nie były w stanie uzyskać prawnego uznania swoich związków, stanowi dyskryminację ze względu na orientację seksualną. Powołały się w tym względzie na art. 14 Konwencji w związku z jej art. 8.

32.  Uwzględniając własne ustalenia w świetle art. 8, Trybunał uważa, że nie jest konieczne odrębne zbadanie, czy w niniejszej sprawie doszło również do naruszenia art. 14 w związku z art. 8 (zob. Przybyszewska i Inni, op. cit., § 126).

ZASTOSOWANIE art. 41 KONWENCJI

33.  Skarżące domagały się różnych kwot tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Trzecia i czwarta skarżąca wystąpiły o zwrot 2 500 złotych polskich, stanowiących równowartość 600 euro (EUR), z tytułu kosztów i wydatków poniesionych w postępowaniu krajowym oraz w postępowaniu przed Trybunałem. Rząd zakwestionował roszczenia dotyczące szkody niemajątkowej, pozostawiając kwestię roszczenia dotyczącego kosztów i wydatków uznaniu Trybunału.

34.  Mając na uwadze okoliczności sprawy, Trybunał uznaje, że stwierdzenie naruszenia samo w sobie stanowi wystarczające zadośćuczynienie za wszelkie szkody niemajątkowe, które mogły zostać poniesione przez skarżące (zob. Fedotova i Inni, op. cit., § 235).

35.  Mając na uwadze posiadane dokumenty, Trybunał uznaje za zasadne zasądzenie na rzecz trzeciej i czwartej skarżącej (skarga nr 45301/19) łącznie kwoty 600 EUR, na pokrycie kosztów wszelkiego rodzaju, powiększonej o należne podatki.

Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

(a)  że pozwane Państwo winno, w terminie trzech miesięcy, uiścić łącznie na rzecz skarżących M. Handzlik-Rosuł i A. Rosuł kwotę 600 EUR (sześćset euro) powiększoną o wszelkie należne podatki, tytułem poniesionych kosztów i wydatków, przeliczoną na walutę pozwanego Państwa według kursu obowiązującego w dniu płatności;

(b)  że od upływu wyżej wskazanego terminu trzech miesięcy aż do momentu uregulowania należności, należne będą odsetki zwykłe od określonej powyżej kwoty, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe;

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 19 września 2024 r., zgodnie z Regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

 Liv Tigerstedt Péter Paczolay
 Zastępczyni Kanclerza Przewodniczący

ZAŁĄCZNIK

Wykaz spraw:

Lp.

Numer skargi

Nazwa sprawy

Data złożenia skargi

Skarżący(-a)
Rok urodzenia
Miejsce zamieszkania
Obywatelstwo

Reprezentowany(-a) przez

1.

58828/12

Formela przeciwko Polsce

31.08.2012 r.

Katarzyna FORMELA
1966 r.
Gdańsk
polskie
Sylwia FORMELA
1974 r.
Gdańsk
polskie

Dorota PUDZIANOWSKA

2.

40795/17

Formela przeciwko Polsce

31.05.2017 r.

Sylwia FORMELA
1974 r.
Gdańsk
polskie

Artur PIETRYKA

Dorota PUDZIANOWSKA

3.

55306/18

Formela przeciwko Polsce

15.11.2018 r.

Katarzyna FORMELA
1966 r.
Gdańsk
polskie

Marcin GÓRSKI

4.

55321/18

Formela przeciwko Polsce

15.11.2018 r.

Sylwia FORMELA
1974 r.
Gdańsk
polskie

5.

45301/19

Handzlik-Rosuł i Rosuł przeciwko Polsce

16.08.2019 r.

Marta Agnieszka HANDZLIK-ROSUŁ
1981 r.
Gdańsk
polskie
Anna Katarzyna ROSUŁ
1981 r.
Gdańsk
polskie

Katarzyna WARECKA