AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
GELEŞ VE DİĞERLERİ / TÜRKİYE KARARI
(Başvuru no. 75881/16 ve 69 diğer başvuru –
ekteki listeye bakınız)
KARAR
STRAZBURG
6 Eylül 2022
İşbu karar kesinleşmiş olup; bazı şekli değişikliklere tabi tutulabilir.
Geleş ve Diğerleri/Türkiye davasında,
Başkan
Pauliine Koskelo,
Hâkimler
Gilberto Felici
Saadet Yüksel,
ve Bölüm Yazı İşleri Müdürü Hasan Bakırcı’nın katılımıyla Komite olarak toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm) 28 Haziran 2022 tarihinde yapılan kapalı müzakerelerin ardından,
Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine, ilgili bilgileri aşağıdaki tabloda yer verilen yetmiş Türk vatandaşı tarafından (“başvuranlar”) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (“AİHM” veya “Mahkeme”), İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca, çeşitli tarihlerde yapılmış başvuruları;
başvuruların, Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanı Hacı Ali Açıkgül tarafından temsil edilen Türkiye Hükümetine (“Hükümet”), tebliğ edildiğine dair kararı;
tarafların beyanlarını;
Hükümetin başvuruların Komite tarafından incelenmesine yönelik itirazlarının reddedilmesine dair kararı;
dikkate alarak aynı tarihte kabul edilen aşağıdaki kararı vermiştir:
DAVANIN KONUSU
1. Somut başvurular ağırlıklı olarak başvuranların 15 Temmuz 2016 tarihinde gerçekleşen darbe girişimi sonrasında yetkililer tarafından darbe teşebbüsünün arkasındaki yapılanma olduğu düşünülen ve Türk yetkilileri tarafından Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması (bundan sonra “FETÖ/PDY” olarak anılacaktır) olarak adlandırılan örgüte üye olmaları şüphesi ile yakalanmaları ve tutukluluklarına ilişkindir (davalı Hükümet tarafından ilan edilen olağanüstü hâl durumuna ilişkin detaylar, Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğine verilen derogasyon bildirimi ve olağanüstü hâl ilan edildikten sonra mevzuatta meydana gelen gelişmeler de dâhil olmak üzere darbe teşebbüsü sonrasında gerçekleşen olaylara ilişkin bilgiler Baş/Türkiye, no. 66448/17, §§ 7-14 ve §§ 109-110, 3 Mart 2020 davasında yer almaktadır). Başvuranların tümü ilgili tarihte farklı derece ve/veya türdeki mahkemelerde 2802 sayılı Hâkim ve Savcılar Kanunu’na (“2802 sayılı Kanun”) tabi olarak hâkim ya da savcı olarak görev yapmaktaydı (bk. yukarıda anılan Baş, §§ 66-67).
2. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı 16 Temmuz 2016 tarihinde ağır ceza mahkemelerinin görev alanına giren suçüstü hâlinin var olması sebebiyle genel hükümlere göre, diğer kişilerin yanı sıra, yargı teşkilatındaki şüpheli FETÖ/PDY üyeleri hakkında cezai soruşturma başlatmıştır (söz konusu soruşturma kapsamında Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından verilen kararlar ve sonrasında FETÖ/PDY üyesi olduklarından şüphelenilen hâkim ve savcıların açığa alınması ve ihraç edilmesine ilişkin detaylı bilgiler yukarıda anılan Baş, §§ 9-10 ve 15-21, kararında yer almaktadır).
3. Başvuranlar il ve ilçe Cumhuriyet Başsavcılıklarının kararları uyarınca yakalanıp polis tarafından gözaltında tutulduktan sonra, Ceza Kanunu’nun 314. maddesi kapsamında cezalandırılabilir bir suç olan FETÖ/PDY örgütüne üye olma şüphesiyle çeşitli tarihlerde tutuklanmışlardır (bk. yukarıda anılan, Baş, § 58). Tutuklama kararları, başvuranların yakalandıkları yerde bulunan ilgili sulh ceza hâkimlikleri tarafından verilmiştir. Kararların çoğunda, şüphelilerin üzerine atılı silahlı terör örgütüne üye olma suçunun “temadi eden bir suç” olması ve iç hukuktaki ilgili hükümlerce düzenlenen suçüstü hâlinin varlığı göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu cezai soruşturmanın genel hükümlere göre yürütüldüğü özellikle belirtilmiştir (bk. yukarıda anılan Baş, § 67).
4. Tarafların ibraz ettiği son bilgilere göre, başvuranların çoğu ilk derece mahkemeleri tarafından terör örgütü üyeliği suçundan mahkûm edilmiş ve bir kısmı ise beraat etmiştir. Temyiz yargılamalarının ise çoğunlukla devam ettiği anlaşılmaktadır.
5. Bu süreç devam ederken başvuranlar, diğerlerinin yanı sıra, iç hukukta yargı mensuplarına tanınan usule ilişkin güvencelerin dikkate alınmaması nedeniyle tutukluluklarının hukuka aykırı olduğu iddiasıyla birlikte çeşitli sebeplerle özgürlük ve güvenlik haklarının ihlal edildiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Söz konusu başvuruların hepsi kabul edilemez olarak ilan edilmiştir (bk. Turan ve Diğerleri / Türkiye, no. 75805/16 ve 426 diğer başvuru, §§ 26-27, 23 Kasım 2021).
MAHKEMENİN DEĞERLENDİRMESİ
BAŞVURULARIN BİRLEŞTİRİLMESİ6. Mahkeme, başvuruların konuları bakımından benzer olduklarını göz önünde bulundurarak, başvuruları tek bir kararda müştereken incelemeyi uygun görmektedir.
SÖZLEŞME’NİN 5 § 1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA7. Başvuranlar, yargı mensuplarının yakalanmalarını ve tutuklanmalarını düzenleyen iç hukuk kurallarına aykırı olarak tutuklandıklarından şikâyet etmiş ve 2802 sayılı Kanunu’nun 94. maddesi kapsamında bir suçüstü hâlinin varlığına itiraz etmişlerdir.
51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurular hariç tüm başvurular8. Hükümet Mahkemeyi, Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, § 55) davasında ileri sürdüğü sebeplere dayanarak söz konusu şikâyeti kabul edilemez bulmaya davet etmiştir. Mahkeme, Hükümetin söz konusu itirazının Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, §§ 57-64) davasında reddedildiğini not eder ve mevcut davada da bu tespitlerinden ayrılmayı gerektirecek herhangi bir neden görmemiştir. Bu nedenle Mahkeme, söz konusu şikâyetin 51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurular hariç olmak üzere tüm başvurularla ilgili olduğu kadarıyla Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesi kapsamında söz konusu şikâyetin açıkça dayanaktan yoksun ya da başka herhangi bir sebeple kabul edilemez olmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla, bu şikâyetin kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.
9. Mahkeme ayrıca, Baş ve Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, sırasıyla §§ 143-158 ve §§ 79-92) davalarındaki tespitlerini göz önünde bulundurarak, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamında başvuranların tutukluluğunun yasa ile öngörülen usule uygun olmadığı ve bu sebeple başvuranların ilk tutukluluklarının hukuka aykırı olması sebebiyle 5 § 1 maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Ek olarak başvuranlar, Türkiye’nin olağanüstü hâl ve derogasyon ilan etmesine neden olan darbe girişiminden kısa bir süre sonra tutuklanmışlardır. Mahkemeye göre bu durum şüphesiz somut davada Sözleşme’nin 5. maddesinin yorumlanmasında ve uygulanmasında göz önünde bulundurması gereken bağlamsal bir unsurdur. Mahkeme, söz konusu tedbirin durumun kesinlikle gerektirdiği ölçüde bir tedbir olduğunun söylenemeyeceği kanaatindedir (bk. yukarıda anılan, Baş, §§ 115-116 ve §§ 159-162; ve yukarıda anılan, Turan ve Diğerleri, §§ 91).
Başvuru no. 51506/19 ve 51588/1910. Mahkeme sırasıyla 51506/19 ve 51588/19 no.lu başvuruları gerçekleştiren Şimşek ve Yorulmaz’ın (ekteki listede yer alan 69 ve 70. başvuranlar) sırasıyla 51526/17 ve 20018/18 no.lu başvuruları (ekteki listede yer alan 24 ve 64. başvuranlar) gerçekleştiren kişilerle aynı kişiler olduklarını kaydeder.
11. Mahkeme, Şimşek ve Yorulmaz tarafından gerçekleştirilen 51526/17 ve 20018/18 no.lu başvurular kapsamında tutukluluklarının hukuka aykırı olduğu konusundaki şikâyetlerine ilişkin olarak yukarıda belirtilen madde 5 § 1’in ihlal edildiği yönündeki tespiti dikkate alarak (bk. yukarıdaki 9. paragraf); bu iki başvuran tarafından 51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurular kapsamında dile getirilen şikâyetin, 51526/17 ve 20018/18 no.lu başvurularda incelenen şikâyet ile esas bakımından aynı olması sebebiyle, Sözleşme’nin 35 § 2 (b) maddesi açısından kabul edilemez olduğu kanısındadır. Bu sebeple, 51506/19 ve 51588/19 no.lu başvuruların bu kısmı, Sözleşme’nin 35 § 4 maddesi uyarınca reddedilmelidir.
DİĞER ŞİKÂYETLER12. Mahkeme 5 § 1 maddesi kapsamındaki yukarıda belirtilen bulgular ve Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, § 98) davasındaki mülahazaları ışığında, Sözleşme’nin 5 §§ 1, 3, 4 ve 5 maddesi kapsamındaki diğer şikâyetleri incelememeye karar vermiştir.
SÖZLEŞME’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI
13. Başvuranlar, çeşitli miktarlarda manevi tazminat talep etmişlerdir. Başvuranların çoğu ayrıca ağırlıklı olarak meslekten çıkarılmalarından kaynaklanan gelir kaybının yanı sıra ve yerel mahkemeler ve Mahkeme önünde yapılan yasal masraf ve giderler için maddi tazminat talebinde bulunmuşlardır.
14. Hükümet başvuranların tazminat taleplerini dayanaksız ve aşırı bularak itiraz etmiştir.
15. Mahkeme, Turan ve Diğerleri (yukarıda anılan, §§ 102-107) kararında ortaya konulan nedenlerle, maddi tazminat taleplerini reddederek başvuranlara yansıtılabilecek tüm vergiler hariç olmak üzere, manevi zararların yanı sıra masraf ve giderler karşılığında her bir başvuran için toplamda 5.000 avro tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Başvuranlar Şimşek ve Yorulmaz ile ilgili olarak, Mahkemenin yukarıdaki 10 ve 11. paragraflarda yer alan tespitleri ışığında, yalnızca 51526/17 ve 20018/18 no.lu başvurularla ilgili toplu ödeme kararı verilmiştir.
BU GEREKÇELERLE, MAHKEME, OY BİRLİĞİYLE,
Başvuruların birleştirilmesine;51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurular hariç olmak üzere bütün başvurular bakımından, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamındaki, başvuranların ilk tutukluluklarının hukuka uygun olmadığına ilişkin şikâyetlerinin kabul edilebilir olduğuna;51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurularla ilgili olarak, başvuranların tutukluluklarının hukuka uygun olmadığına ilişkin Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamındaki şikâyetlerinin kabul edilemez olduğuna;51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurular hariç olmak üzere, başvuranların ilk tutukluluklarının hukuka uygun olmaması nedeniyle Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edildiğine;Başvuranların Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamındaki diğer şikâyetlerine ilişkin olarak kabul edilebilirlik ve esas yönünden bir inceleme yapılmasına gerek olmadığına;(a) 51506/19 ve 51588/19 no.lu başvurular hariç olmak üzere, Davalı Devlet tarafından her bir başvurana, üç ay içerisinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden davalı Devletin para birimine çevrilmek üzere, yansıtılabilecek tüm vergiler hariç olmak üzere, manevi zararların yanı sıra masraf ve giderler karşılığında 5.000 avro (beş bin avro) ödenmesine;
(b) Bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren ödeme gününe kadar geçen sürede, yukarıda bahsedilen miktara, Avrupa Merkez Bankasının söz konusu dönem için geçerli olan marjinal faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle elde edilecek oran üzerinden basit faiz uygulanmasına;
Başvuranların adil tazmine ilişkin diğer taleplerinin reddedilmesine karar vermiştir.İşbu karar, İngilizce olarak tanzim edilmiş ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi uyarınca 6 Eylül 2022 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.
Hasan Bakırcı Pauliine Koskelo
Yazı İşleri Müdürü Başkan
EK
Davaların Listesi:
No.
Başvuru No.
Dava adı
Başvuru tarihi
Başvuranın doğum tarihi
Temsilci
1.
75881/16
Geleş / Türkiye
22.11.2016
Hasan GELEŞ
13/10/1975
Tufan YILMAZ
2.
1101/17
Bozoğlu / Türkiye
01/12/2016
Süleyman BOZOĞLU
04/06/1977
İsa ÖZBİLEN
3.
12467/17
Aşılar / Türkiye
20/01/2017
Behçet AŞILAR
03/04/1974
Cihat ÇITIR
4.
14638/17
Korkmaz / Türkiye
02/02/2017
Gökhan KORKMAZ
07/02/1982
Coşkun TAŞKIN
5.
14652/17
Taşkın / Türkiye
02/02/2017
Sinan TAŞKIN
10/04/1968
Coşkun TAŞKIN
6.
14669/17
Bozkurt / Türkiye
23/01/2017
Özcan BOZKURT
11/11/1983
Tarık Said GÜLDİBİ
7.
14967/17
Kalkan / Türkiye
26/01/2017
Erkan KALKAN
01/05/1977
Sefanur BOZGÖZ
8.
15051/17
Şenli / Türkiye
26/01/2017
Eren ŞENLİ
10/03/1978
Mehmet ÖNCÜ
9.
20092/17
Erdoğan / Türkiye
23/02/2017
İlyas ERDOĞAN
01/01/1983
10.
30652/17
Akbilek / Türkiye
17/02/2017
Nevzat AKBİLEK
10/05/1973
İrem TATLIDEDE
11.
39578/17
Kaya / Türkiye
17/03/2017
Vedat KAYA
03/02/1977
Ömer Faruk ERGÜN
12.
40067/17
Rusum / Türkiye
05/05/2017
Emin RUSUM
01/01/1962
Merve Elif GÜRACAR
13.
40704/17
Bayraktar / Türkiye
28/03/2017
Aytekin BAYRAKTAR
23/03/1984
Hatice AVCI BAYRAKTAR
14.
41477/17
Apaçık / Türkiye
24/04/2017
Ramazan APAÇIK
18/05/1968
Rukiye COŞGUN
15.
41479/17
Ünal / Türkiye
18/05/2017
Emrah ÜNAL
20/03/1983
16.
41516/17
Zengin / Türkiye
11/04/2017
Sinan ZENGİN
03/11/1977
Gülşen ZENGİN
17.
41619/17
Gültekin / Türkiye
05/05/2017
Mehmet İkbal GÜLTEKİN
27/01/1980
18.
41823/17
Güleç / Türkiye
28/03/2017
Ramazan GÜLEÇ
05/10/1974
19.
42190/17
Kılıç / Türkiye
28/04/2017
Özkan KILIÇ
22/01/1978
Adem AKYÜREK
20.
42848/17
Şevik / Türkiye
04/04/2017
Özcan ŞEVİK
21/12/1980
Zehra KILIÇ
21.
43763/17
Kul / Türkiye
04/05/2017
Hamza KUL
17/09/1977
Murat YILMAZ
22.
44803/17
Gökkaya /Türkiye
03/05/2017
Ömer GÖKKAYA
15/10/1979
Recep ÇINAR
23.
48765/17
Parıltı / Türkiye
05/05/2017
Yılmaz PARILTI
10/09/1969
Mustafa AÇICI
24.
51526/17
Şimşek / Türkiye
22/03/2017
Engin ŞİMŞEK
14/11/1978
Selma AKKOYUNLU KILINÇ
25.
58445/17
Tekintaş / Türkiye
30/06/2017
Mücahit TEKİNTAŞ
25/08/1972
İbrahim TOKTAMIŞ
26.
58512/17
Togay /Türkiye
07/02/2017
Mehmet TOGAY
11/03/1966
Kadir Soner KILINÇ
27.
58551/17
Yüzlü / Türkiye
07/07/2017
Yavuz YÜZLÜ
29/11/1977
28.
59691/17
Bakırcı / Türkiye
13/02/2017
Kadir BAKIRCI
01/11/1967
Coşkun TAŞKIN
29.
60284/17
Öztürk / Türkiye
23/06/2017
Bilgin ÖZTÜRK
17/11/1978
30.
60335/17
Şahin / Türkiye
05/07/2017
Mehmet ŞAHİN
13/09/1975
Furkan YILDIRIM
31.
60374/17
Akın / Türkiye
10/07/2017
Mehmet AKIN
05/01/1985
Janset ATİLA
32.
60382/17
Dere / Türkiye
04/07/2017
Ahmet DERE
27/04/1980
Vedat ÇAPRAZ
33.
62020/17
Kardeşler / Türkiye
02/05/2017
Erdoğan KARDEŞLER
01/08/1982
34.
62610/17
Akpınar / Türkiye
25/01/2017
Ali AKPINAR
10/04/1977
Mehmet ÖNCÜ
35.
62737/17
Uz / Türkiye
01/02/2017
Alpaslan UZ
09/12/1975
İrem TATLIDEDE
36.
62750/17
Gürgen / Türkiye
14/06/2017
Fatih GÜRGEN
26/08/1978
Rukiye COŞGUN
37.
62770/17
Doğan / Türkiye
02/05/2017
Salih DOĞAN
01/01/1988
38.
62917/17
Duran / Türkiye
03/05/2017
Bekir DURAN
10/06/1979
Recep ÇINAR
39.
63724/17
Karadeniz / Türkiye
14/04/2017
Ender KARADENİZ
15/09/1972
40.
63769/17
Öztürk / Türkiye
13/06/2017
Selim ÖZTÜRK
21/08/1977
Şefik KARAKIŞ
41.
63771/17
Ekinci / Türkiye
18/01/2017
Neslihan EKİNCİ
30/08/1971
Semra İŞLER ALBAYRAK
42.
63778/17
Duman / Türkiye
29/05/2017
Mehmet DUMAN
01/01/1974
Fatih DÖNMEZ
43.
63802/17
Atıcı / Türkiye
29/05/2017
Seyfettin ATICI
02/05/1972
Fatih DÖNMEZ
44.
63973/17
Demir / Türkiye
25/04/2017
Ahmet Nebi DEMİR
19/08/1988
Hülya POLAT
45.
66686/17
Kıran / Türkiye
23/01/2017
Mehmet KIRAN
06/02/1973
İrem TATLIDEDE
46.
66689/17
M.T. / Türkiye
23/05/2017
M.T.
01/01/1980
Abdullah BİRDİR
47.
69580/17
Uyar / Türkiye
21/07/2017
Celal UYAR
23/01/1980
Türker İKİBAŞ
48.
70538/17
Ünüvar / Türkiye
08/08/2017
Tamer ÜNÜVAR
01/01/1974
Fatih DÖNMEZ
49.
71995/17
Yurtdakal / Türkiye
19/04/2017
Turgay YURTDAKAL
30/09/1974
Emre AKARYILDIZ
50.
72339/17
Yılmaz / Türkiye
25/07/2017
Ahmet Serdar YILMAZ
11/12/1985
Mehmet ÖNCÜ
51.
74763/17
Albayrak / Türkiye
03/10/2017
Süleyman ALBAYRAK
20/06/1980
Sibel İSA
52.
79632/17
Tekkoyun / Türkiye
19/10/2017
Muhammet TEKKOYUN
27/10/1974
İbrahim KOCAOĞUL
53.
82521/17
Pazar /Türkiye
13/06/2017
Beytullah PAZAR
18/02/1975
Yusuf RENKLİ
54.
6504/18
Avcı / Türkiye
16/01/2018
Ahmet AVCI
05/02/1977
Mehmet ÖNCÜ
55.
8021/18
Can / Türkiye
02/02/2018
Hasan CAN
20/10/1970
Mehmet Fatih İÇER
56.
9589/18
Akın / Türkiye
13/02/2018
Serhat AKIN
01/11/1984
Fatma ALBAYRAK
57.
12596/18
Genç / Türkiye
09/02/2018
Hayrettin GENÇ
01/09/1979
Orhan ŞAHNA
58.
12850/18
Belge / Türkiye
05/03/2018
Fatih BELGE
10/09/1980
İhsan MAKAS
59.
15312/18
Uzun / Türkiye
16/03/2018
Nuh UZUN
22/09/1988
Ramazan DANIŞMAN
60.
15892/18
Ercan / Türkiye
09/03/2018
İhsan ERCAN
06/03/1985
Nilgün GÜRCAN
61.
16812/18
Özdemir / Türkiye
27/03/2018
Şaban ÖZDEMİR
17/08/1976
62.
17552/18
Kaya / Türkiye
19/02/2018
Mehmet KAYA
03/09/1986
Ahmet Can DEMİRCİ
63.
18059/18
Durak / Türkiye
06/04/2018
Selami DURAK
10/09/1971
Basri GÜNDÜZ
64.
20018/18
Yorulmaz / Türkiye
02/03/2018
Özgür YORULMAZ
10/07/1971
65.
22181/18
Ketenoğlu / Türkiye
04/05/2018
Feyyaz KETENOĞLU
15/04/1987
Menekşe Merve TEKTEN
66.
25239/18
İlci / Türkiye
18/05/2018
Şükrü İLCİ
19/06/1976
Ahmet Can DEMİRCİ
67.
31224/18
Gül / Türkiye
22/06/2018
Cevat GÜL
01/09/1970
Tarık Said GÜLDİBİ
68.
47422/18
Sezgin / Türkiye
21/09/2018
İsmail SEZGİN
14/04/1974
69.
51506/19
Şimşek /Türkiye
10/05/2019
Engin ŞİMŞEK
14/11/1978
Selma AKKOYUNLU KILINÇ
70.
51588/19
Yorulmaz / Türkiye
16/04/2019
Özgür YORULMAZ
10/07/1971